جەنگی نێوان ئێران، ئیسرائیل و ئەمریکا
هاوکات لەگەڵ بەردەوامبوونی گفتوگۆ تەکنیکییەکان لە سویسرا، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی سۆشیاڵ تروس نووسیویەتی، ئێران رازی دەبێت بە ئەنجامدانی پشکنینی سەرەکی و بەرفراوان بۆ چەکەکانی، ئەمەش بە مەبەستی دەستەبەرکردنی "شەفافییەتی ئەتۆمی" بۆ ماوەیەکی درێژخایەن.
ئەم لێدوانەی ترەمپ دوای چەند سەعاتێک دێت لە لێدوانێکی جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریکا کە تێیدا ئاشکرای کردبوو؛ تاران رازی بووە بە گەڕانەوەی پشکنەرانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی، و پێشبینیشی کرد گفتوگۆکانی تایبەت بە پشکنینە ئەتۆمییەکان لە چەند رۆژی داهاتوودا یان لە سەرەتای ئەم هەفتەیەوە دەستپێبکەن.
لەلایەکی ترەوە و لە وەڵامی ئەم لێدوانانەی لێپرسراوانی واشنتۆندا، ئیسماعیل بەقائی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند؛ هاوکارییەکانی تاران لەگەڵ ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی لە چوارچێوەی یاسا و رێککەوتنە بنەڕەتییەکاندا بەردەوامە.
بەقائی جەختیشی کردەوە، هەر بڕیارێک لەم دۆسیەیەدا، بەندە بە مەرجی رەزامەندیی پەرلەمانی ئێران و ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی وڵاتەکەوە.
سوپای پاسدارانی ئێران ئاشکرایدەکات؛ موجتەبا خامنەیی، دوای دیاریکردنی مەرجەکانی تاران، مۆڵەتی دەستپێکردنی دانوستانی لەگەڵ لایەنی ئەمریکی بەخشیوە.
یەدوڵڵا جەوانی، یاریدەدەری کاروباری سیاسی لە سوپای پاسدارانی ئێران رایگەیاند؛ پەیامی ئەم دواییەی موجتەبا خامنەیی رابەری باڵای ئێران بە واتای دژایەتیکردنی پرۆسەی دانوستان لەگەڵ واشنتۆن نایەت، بەڵکو هەندێک کەس بەپێی ئارەزووی خۆیان لێکدانەوەیان بۆ پەیامەکە کردووە و بە بەڵگەی رەتکردنەوەی بنەمای گفتوگۆیان داناوە؛ لە کاتێکدا ئێران هەمیشە لە ناو پرۆسەی دانوستاندا بووە.
هاوکات لەگەڵ ئەم پێشهاتە سیاسییەدا، ناوەندە نێودەوڵەتییەکان کۆتاییهاتنی خولی یەکەمی گفتوگۆکانی نێوان لێپرسراوانی باڵای ئەمریکا و ئێرانیان لە سویسرا راگرت؛ ئەمەش دوای سەرەتایەکی ئاڵۆز کاتێک تاران هەڕەشەی داخستنی گەروی هورمزی کرد و دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکاش هەڕەشەی دەستپێکردنەوەی هێرشەکانی بۆ سەر ئێران کردەوە.
لەلایەکی ترەوە، هەردوو وڵاتی نێوەندگیر (قەتەر و پاکستان) لە راگەیەنراوێکی هاوبەشدا ئاشکرایان کرد، ئەمریکا و ئێران لەسەر نەخشە رێگەیەک رێککەوتوون بۆ گەیشتن بە رێککەوتنی کۆتایی لە ماوەی 60 رۆژدا، بڕیاریشە گفتوگۆ تەکنیکییەکان لەم هەفتەیەدا لە هاوینەهواری "بۆرگنشتاک" لە سویسرا بەردەوام بن.
پرۆسەی دانوستانە راستەوخۆکانی نێوان ئەمریکا و ئێران لە ناوچەی "بۆرگنشتاک" لە سویسرا رووبەڕووی بەربەست بووەوە؛ دوای تێپەڕبوونی تەنها 80 خولەک بەسەر دەستپێکردنیاندا، دانوستانەکان بە کاتی راگیران و وەفدی ئێرانی هۆڵی کۆبوونەوەکانی جێهێشت.
ئاژانسەکانی هەواڵ ئاشکرایان کردووە، کشانەوەی وەفدەکەی تاران وەک ناڕەزایەتییەک بووە بەرانبەر لێدوان و هەڕەشە نوێیەکانی دۆناڵد ترەمپ، کە تێیدا رایگەیاندبوو ئەگەر دانوستانەکان شکست بهێنن ئێران وێران دەکات و کۆنترۆڵی گەروی هورمز دەکەن، هاوکات داوای راگرتنی پشتگیرییەکانی تارانی کردبوو بۆ گروپەکانی سەر بەو وڵاتە لە لوبنان.
وەفدی ئێران ئەم هەڕەشەیەی ترەمپیان لەسەر گەروی هورمز وەک پێشێلکردنی یاداشتی لێکتێگەیشتنی نێوانیان ناوبردووە، بەڵام لە ئێستادا لایەنە ناوەندگیرەکان هاتوونەتە سەر هێڵ بۆ رێگریکردن لە هەرەسھێنانی تەواوەتی پرۆسەکە.
ئاژانسەکانی هەواڵ ئەوەشیان خستوەتەڕوو، سەرەڕای ئەم ئاڵۆزییانە، وەفدی دانوستانکاری ئێران چەند پێشھاتێکی گرنگیان ئاشکرا کردووە....
یەکەم، پرسی نەوت و سزاکان؛ وەفدی ئێرانی توانیویەتی رەشنووسێک تایبەت بە لێخۆشبوونی سزاکانی سەر کەرتی نەوتی ئێران ئامادە بکات، کە بڕیارە لە ماوەیەکی نزیکدا بڵاوبکرێتەوە.
دووەم،داراییە بلۆککراوەکان؛ بە پشتبەستن بە بەشداری وەفدی قەتەری، رێکاری جێبەجێکردن بۆ ئازادکردنی بەشێک لە پارە بلۆککراوەکانی ئێران گیراوەتەبەر.
سێهەم، دۆسیەی لوبنان، وەفدەکەی تاران هێڵی سوری بۆ بەردەوامی گفتوگۆکان داناوە و رایگەیاندووە، ئەگەر شەڕ لە لوبنان کۆتایی پێنەیەت، ئەوا ئامادە نین لەسەر هیچ دۆسیەیەکی دیکە دانوستان بکەن.
ئەم راگرتنە کاتییە دوای ئەوە دێت کە میدیاکانی ئێران کۆتاییهاتنی گەڕی یەکەمی دانیشتنەکەیان راگەیاندبوو و وەفدەکە خەریکی ڕاوێژی ناوخۆیی بوون بۆ دەستپێکردنی گەڕی دووەم، بەڵام بەهۆی توندبوونی لێدوانەکانەوە پرۆسەکە بە کاتی پەکخرا.
لە کاتێکدا گەڕی یەکەمی دانوستانە راستەوخۆکانی نێوان تاران و واشنتۆن لە سویسرا دەستیپێکردووە، دۆناڵد ترەمپ هۆشدارییەکی توند دەداتە لێپرسراوانی ئێران و رایدەگەیەنێت، ئەگەر نەگەنە رێککەوتن وڵاتەکەیان وێران دەکات، لە بەرانبەریشدا محەمەد باقر قالیباف دەڵێت؛ هێزە چەکدارەکانیان لە ئامادەباشی تەواودان بۆ وەڵامدانەوە.
محەمەد باقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران وەڵامی لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپی دایەوە و رایگەیاند: "ئەوان بیر لەوە ناکەنەوە کە ئەگەر هەڕەشەکانیان پێشتر ئەنجامێکی هەبووایە، ئەمڕۆ نەدەگەیشتنە ئەم رەوشی بێئومێدییە.
دەشڵێت، هەڕەشەی ئەمریکییەکان هیچ بەهایەکیان نییە.
سەرۆکی پەرلەمانی ئێران هۆشداری توندی دایە لێپرسراوانی واشنتۆن و وتی: "باشترە وریای لێدوان و لێکدانەوەکانی خۆیان بن، چونکە هێزە چەکدارەکانمان لە تەواوی ئامادەباشیدان بۆ ئەوەی بە شێوازێکی تر وەڵامیان بدەنەوە".
قالیباف لە کۆتایی پەیامەکەیدا جەختی کردەوە، "ئەوان هەرچییەک دەڵێن با بیڵێن، لە کۆتاییدا ئەوە ئێمەین کە لە مەیدانەکەدا کردار ئەنجام دەدەین".
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا جارێکی تر هۆشداری توند و بێپێشینە دەداتە تاران و رایدەگەیەنێت، ئەگەر نەگەنە رێککەوتن، ئەوا ئێران وێران دەکات. ئەمەش لە کاتێکدایە کە دانوستانی راستەوخۆ لە نێوان واشنتۆن و تاران لە ناوچەی "بۆرگنشتاک" لە سویسرا دەستیپێکردووە.
ترەمپ لە لێدوانێکدا بۆ تۆڕی "فۆکس نیوز" رایگەیاند: "ئەگەر ئێرانییەکان نەگەنە رێککەوتن، وڵاتەکەیان تێکدەشکێنم و وێرانی دەکەم"، ئاماژەی بەوەش کرد لە کاتی پێویستدا رەنگە کۆنترۆڵی گەروی هورمز بکەن.
هاوکات کەناڵەکە ئاشکرای کردووە، سەرۆکی ئەمریکا پەیامێکی توندی ئاڕاستەی لێپرسراوانی تاران کردووە و هۆشداری پێداون لە داخرانی گەروی هورمز، راشیگەیاندووە: "داخستنی گەروەکە بەو واتایە دێت کە وەفدی دانوستانکاری ئێران ناتوانن بگەڕێنەوە وڵاتەکەیان".
لەلایەکی ترەوە، دۆناڵد ترەمپ لە رێگەی پۆستێکەوە لە تۆڕی کۆمەڵایەتی "ترووس سۆشیاڵ" هێرشی توندی کردە سەر سیاسەتەکانی تاران و نووسیویەتی: "دەبێت ئێران دەستبەجێ رێگری لە بریکارەکانی لە لوبنان بکات لە دروستکردنی کێشە و ئاڵۆزی"، هاوکات هەڕەشەی ئەوەی کرد ئەگەر تاران گروپە چەکدارەکانی لە لوبنان رانەگرێت، ئەوا ئەمریکا بە توندی هێرشیان دەکاتەوە سەر و شەڕ دەستپێدەکاتەوە.
لە گەرمەی هەوڵە دیپلۆماسییە چڕەکان بۆ رێگریکردن لە دواخستنی زیاتری گفتوگۆکانی نێوان واشنتۆن و تاران، سەرچاوە رەسمییەکان گەیشتنی وەفدی باڵای ئەمریکایان بۆ سویسرا پشتڕاستکردەوە، هاوکات وەزارەتی دەرەوەی سویسراش ئاشکرایکرد، دیپلۆماتکارانی چەندین وڵات لە هەوڵەکانیان بۆ سەرخستنی ئەم دانوستانە بەردەوامن.
تۆڕی هەواڵی سی ئێن ئێن ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ئەمریکا، کەمێک لەمەوبەر گەیشتووەتە سویسرا بۆ بەشداریکردن لە دانوستانە تەکنیکییەکان کە بڕیارە لە هاوینەهەواری شاخاویی "بۆرگنبستۆک" ئەنجام بدرێن، هاوکات چاوەڕوان دەکرێت جارید کوشنەر راوێژکار و زاوای دۆناڵد ترەمپیش پەیوەندی بە گفتوگۆکانەوە بکات.
لەلایەکی ترەوە و لە پێشهاتێکی نوێدا، موحسین نەقوی، وەزیری ناوخۆی پاکستان، بە سەردانێکی بەپەلە گەیشتووەتە تاران، ئەمەش بە مەبەستی رازیکردنی لێپرسراوانی ئێران بۆ ئەوەی گفتوگۆکان لەگەڵ لایەنی ئەمریکی لە سویسرا دوانەخەن، دوای ئەوەی دوێنێ هەینی بەهۆی چەند ناکۆکییەکەوە کۆبوونەوەکان بۆ کاتێکی تر داخرابوون.
دەزگا هەواڵگرییەکانی ئەمریکا هۆشداری دەدەنە ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ کە بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، رەنگە هەنگاوی وا بنێت کە هەوڵەکانی واشنتۆن بۆ گەیشتن بە رێککەوتنێکی ئاشتیی هەمیشەیی لەگەڵ ئێران پەکبخات.
بەپێی زانیارییەکانی لێپرسراوانی ئەمریکی، ناتانیاهۆ لەژێر فشارێکی توندی سیاسیی ناوخۆیی ئیسرائیلدایە بۆ بەردەوامبوون لە شەڕی لوبنان، ئەمەش رێگرە لەبەردەم جێبەجێکردنی لێکتێگەیشتنەکانی واشنتۆن و تاران.
بەپێی راپۆرتە هەواڵگرییەکان کە لە رۆژنامەی "واشنتۆن پۆست" بڵاوکراونەتەوە، ئیسرائیل پێداگرە لەسەر بەردەوامبوونی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی دژی حزبوڵا لە لوبنان.
ئەم هەڵوێستەش بە تەواوی دژ بە بەندێکی سەرەکیی ئەو یاداشتەیە کە لە نێوان ترەمپ و مەسعود پزیشکیانی هاوتا ئێرانییەکەیدا ئیمزا کراوە، کە تیایدا جەخت لەسەر راگرتنی شەڕ لە هەموو بەرەکان کراوەتەوە، مانەوەی سیاسیی ناتانیاهۆ لەسەروبەندی هەڵبژاردنەکانی ئەم پایزەدا، بەستراوەتەوە بەوەی کە هێزەکانی لە باشوری لوبنان نەکشێنێتەوە.
راپۆرتەکە ئاماژەی بەوەکردووە کە ئیسرائیل هەست بە نیگەرانی دەکات لە بەندەکانی یاداشتی لێکتێگەیشتنەکە، چونکە پێیوایە فشارەکان لەسەر تاران کەم دەکاتەوە و رێگری لە توانای بەرگریی خۆی دەکات.
لە بەرانبەردا، لێپرسراوانی ئیدارەی ترەمپ دەڵێن ئەم رێککەوتنە رێگری لە ئیسرائیل ناکات وەڵامی هێرشەکانی حزبوڵا بداتەوە، بەڵام بۆ واشنتۆن، کردنەوەی گەروی هورمز و رێگریکردن لە قەیرانی ئابوریی جیهانی لە هەموو شتێک گرنگترە.
لە ناوخۆی ئیسرائیلدا، رەوشەکە بە تەواوی پشتگیری لە بەردەوامیی شەڕ دەکات، بەپێی راپرسییەک کە لە مانگی رابردوودا لەلایەن "پەیمانگای توێژینەوەکانی ئاسایشی نیشتمانی" ئەنجامدراوە، نزیکەی 70٪ی ئیسرائیلییە یەهودییەکان پشتگیری لە زیادکردنی فشار و هێرشە سەربازییەکان دەکەن دژی حزبوڵا.
لەلایەکی تریشەوە دەیان هەزار ئیسرائیلی ئاوارەبوو لە ناوچە سنورییەکان داوا دەکەن ناتانیاهۆ کۆتایی بە هەڕەشەکانی حزبوڵا بهێنێت، و هەر کشانەوەیەک بە شکست بۆ حکومەتەکەی دادەنرێت.
لە کۆتاییدا، ململانێی نێوان ویستی واشنتۆن بۆ سەقامگیریی ناوچەیی و بەرژەوەندییە سیاسییە ناوخۆییەکانی ناتانیاهۆ، رێگرێکی گەورەیە لەبەردەم سەرکوتکردنی ئاڵۆزییەکان، لە کاتێکدا واشنتۆن دەیەوێت بە ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی نوێ رێگری لە تەقینەوەی زیاتری رەوشەکە بکات، ئیسرائیل بەردەوامبوونی فشارە سەربازییەکان لەسەر لوبنان وەک تاکە رێگەی پاراستنی ئاسایشی خۆی دەبینێت.
خەرجی جەنگی دژی ئێران لەسەرەتاوە تائێستا لەسەر ئەمریكا گەیشتووەتە زیاتر لە 132 ملیار دۆلار و 13 سەربازیش كوژراون.
رۆژنامەی نیویۆرك تایمز لە راپۆرتێكدا ئاشكرایكردووە، جەنگی نێوان ئەمریكا و ئێران كارەساتێكی گەورەی دارایی و مرۆیی بۆ واشنتۆن و ناوچەكە لێكەوتووەتەوە و تائێستا تێچووی گشتیی ئەو جەنگە لەسەر ئەمریكا 132 ملیار دۆلاری تێپەڕاندووە كە 29 ملیار دۆلاری تەنها خەرجیی سەربازیی راستەوخۆ بووە بۆ بۆردومانەكان و چاككردنەوەی بنكە سەربازییە زیانلێكەوتووەكان.
ئاماژەی بەوەشكردووە، لە رووی زیانە مرۆییەكانیشەوە 13 سەربازی ئەمریكا و 26 ئیسرائیلی و سێ هەزار و 500 ئێرانی و سێ هەزار و 700 كەسیش لە لوبنان كوژراون.
لە راپۆرتەكەی نیویۆرك تایمزدا هاتووە، كارەساتبارترین روداو بۆردومانكردنی خوێندنگەیەك بوو لە ئێران كە بووە هۆی كوژرانی 175 منداڵ، لەگەڵ ئەوەشدا پنتاگۆن داوای 80 ملیار دۆلاری تری كردووە بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنانی بودجەی سەربازیی وڵاتەكەی.
بەپێی راپۆرتەكە لەسەر ئاستی ئابوری، ئاڵۆزییەكانی گەروی هورمز و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، باری دارایی خەڵكی ئەمریكای قورستركردووە و هەر خێزانێك بە تێكڕا 460 دۆلار زیانی بەركەوتووە بەهۆی گرانبوونی سوتەمەنی.
رێكخراوی فاویش هۆشداری دەدات بەهۆی كەمی ماددەی گۆگرد بۆ دروستكردنی پەین، ئاسایشی خۆراكی جیهانیی كەوتووەتە مەترسییەوە و ئەگەری بەرزبوونەوەی رێژەی برسێتی لە ئارادایە.
وەزیری ناوخۆی پاكستان بە سەردانێكی رەسمی گەیشتە تاران، بە مەبەستی بەدواداچوون بۆ رەوتی دانوستانەكانی نێوان ئێران و ئەمریكا و تاوتوێكردنی پەرەسەندنە سیاسیی و ئەمنییەكانی ناوچەكە.
موحسین نەقوی، وەزیری ناوخۆی پاكستان بە سەردانێكی رەسمی گەیشتە تارانی پایتەختی ئێران و بڕیارە لەگەڵ ژمارەیەك لە لێپرسراوانی باڵای ئەو وڵاتە كۆببێتەوە.
بەپێی ئاژانسی ئێرنا، لە كۆبوونەوەكاندا باس لە پەیوەندییە دووقۆڵییەكان و پرسە جێی بایەخەكانی هەردوو وڵات دەكرێت.
وەزارەتی دەرەوەی ئێرانیش ئاشکرایکرد، عەباس عراقچی لەگەڵ وەزیری ناوخۆی پاکستان کۆدەبێتەوە.
ئەم سەردانە لە كاتێكدایە كە پاكستان رۆڵێكی سەرەكیی نێوەندگیری دەگێڕێت لە نێوان واشنتۆن و تاراندا وئاژانسی تەسنیمی ئێرانیش ئاماژەی بەوە كردووە، كە وەزیری ناوخۆی پاكستان بە وردی بەدواداچوون بۆ رەوتی دانوستانە نێوان ئێران و ئەمریكا دەكات، هەروەها دوایین گۆڕانكارییە سیاسی و ئەمنییەكانی ناوچەكە لەگەڵ لایەنی ئێرانی تاوتوێ دەكات تاوەكو رێگە بۆ گەیشتن بە رێككەوتنی كۆتایی خۆش بكرێت.
دواى رۆژێک لە دواخستنی گفتوگۆ چاوەڕوانکراوەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران لە هاوینەهەواری "بۆرگنبستۆک"ی سویسرا، ئاژانسەکانی هەواڵ ئاشکرایانکردووە، عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، خۆی بۆ گەشتێک بەرەو سویسرا ئامادە دەکات.
سەرچاوەیەکی ئاگادار بە ماڵپەڕی "ئەکسیۆس"ی راگەیاندووە، عراقچی پلان دادەنێت کە ئەمڕۆ شەممە سەردانی سویسرا بکات، بەڵام ئاماژەی بەوەشکردووە، کە ئەگەری گۆڕانکاری لەم پلانەدا هەیە.
هاوکات لەگەڵ عراقچیدا، چاوەڕوان دەکرێت کە لێپرسراوانی باڵای ئەمریکاش وەک 'ویتکۆف' و 'کوشنەر' لەوێ بن و چاوەڕوانی دەستپێکردنی گفتوگۆکان بکەن.
لەلایەکی ترەوە، سەرچاوەیەک لە یەکێک لە وڵاتە نێوەندگیرەکان پشتڕاستی کردەوە، وەزیری دەرەوەی ئێران دوێنێ هەینی بە ژمارەیەک لە هاوتاکانی راگەیاندووە، پرسی راگرتنی شەڕ لە لوبنان بۆ تاران بابەتێکی بنەڕەتی و گرنگە، وەک فاکتەرێکی یەکلاکەرەوەش سەیر دەکرێت بۆ سەرکەوتن یان شکستهێنانی دانوستانەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران.
هەر لەم چوارچێوەیەدا، سەرچاوەیەکی تری نێوەندگیر ئاماژەی بەوەکردووە، ئێرانییەکان جەختیان لەوە کردووەتەوە کە دەیانەوێت پێش چوونیان بۆ سویسرا و دەستپێکردنی گفتوگۆ تەکنیکییەکان لەگەڵ لایەنی ئەمریکی، ئاگربەست بە کردەیی بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، واشنتۆن پابەندە بە چەسپاندنی ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و داواش لە سەرجەم لایەنەکان دەکات دەرفەت بدەن بە سەرکەوتنی پرۆسەی دانوستانەکان، هاوكات پێشبینی راگرتنی گشتگیری شەڕ دەکات لە هەموو بەرەکاندا.
دۆناڵد ترەمپ لە پەیامێکی نوێدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی سۆشیاڵ تروس ئاماژەی بەوەکرد، ئەمریکا بەردەوامە لە هەوڵەکانی بۆ هێنانەدی ئارامی، و داوای لە تەواوی هێزەکان کرد کە پابەندبن بە دروستکردنی کەشێکی لەبار بۆ ئەوەی دانوستانەکان "بە جوانی بەڕێوەبچن".
سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بە لایەنی ئابوری رێککەوتن و لێکتێگەیشتنەکان کرد و رایگەیاند: "بازاڕەکان دڵخۆشن بەوەی کە رودەدات؛ نرخی نەوت بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزیوە و بەهای پشکەکانی بۆرسەش رویان لە بەرزبوونەوەی پێوانەیی کردووە."
ترەمپ لە کۆتایی پەیامەکەیدا هیوای خواست کۆتایی بە گرژییە سەربازییەکان بهێنرێت و ئەوەی خستەڕوو: "ئێمە چاوەڕوانی ئاگربەستێکی تەواوەتی و گشتگیر دەکەین لەسەرجەم بەرەکاندا، بە تایبەتی لە نێوان لوبنان، حزبوڵا و ئیسرائیل."
رابەری باڵای ئێران پەیامێكی لەبارەی یاداشتی لێكتێگەیشتنی نێوان ئەمریكا و وڵاتەكەی بڵاوكردەوە و ئاشكرایكرد، رەزامەندی داوە رێرەوی رێككەوتن بگیرێتەبەر.
موجتەبا خامنەیی، رابەری باڵای ئێران لە پەیامێكی نوسراودا رایگەیاند، پێش ئەوەی رێككەوتنی نێوان واشنتۆن و تاران لەنێوان مەسعود پزیشكیان، سەرۆك كۆماری ئێران و دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا ئیمزا بكرێت، بۆچوونێكی جیاوازی هەبووە، بەڵام لەسەر بنەمای ئەو بەڵێنەی پزیشكیان وەك سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی ئێران داویەتی بۆ پاراستنی مافەكانی گەلی ئێران رەزامەندی لەسەر یاداشتنامەكە داوە.
جەختیشیكردەوە، ئێران بە هیچ شێوەیەك ناچێتە ژێر باری داواكاریی زیادەڕەوانە و ناڕەوای ئەمریكا، وتیشی، ئێران چاوەڕێی بەدیهاتنی مەرجە دیاریكراوەكان دەكات.
رابەری باڵای ئێران راشیگەیاند، سەرۆكی ئەمریكا لەپێگەیەكی لاوازدابووە و سەرجەم ئامرازەكانی بەكار هێناوە بۆ ئەوەی یاداشتی لێكتێگەیشتن لەگەڵ ئێراندا ئیمزا بكات، لێپرسراوانی ئێرانیش لە ماوەی رابردوودا هەوڵێكی زۆر و بێوچانیان داوە بۆ ئەوەی پڕۆسەی دیپلۆماسی بگەیەننە ئەم قۆناغەی ئێستا كە بریتییە لە ئیمزاكردنی یادداشتی لێكتێگەیشتن لەگەڵ لایەنی ئەمریكی.
هۆشداریشیدا، ئەنجامدانی هەر دانوستانێكی رووبەڕوو لە داهاتوودا، بە واتای قبوڵكردنی روانگە و خواستی ئەمریكا نایەت.
جێگری سەرۆکی ئەمریکا دەستپێکردنی وادەی کۆبوونەوە و دانوستانە چڕەکانی لەگەڵ تاران بۆ ماوەی 60 ڕۆژ راگەیاند و هۆشداریش دەداتە لێپرسراوانی ئێران کە ئەگەر رەفتارەکانیان نەگۆڕن، واشنتۆن پەنا بۆ بژاردەی تر دەبات.
جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریکا لە کۆنفڕانسێکیڕۆژنامەوانیدا لە کۆشکی سپی رایگەیاند، قۆناغی دانوستانەکان کە 60 رۆژ دەخایەنێت بە رەسمی دەستیپێکردووە.
رونیشیکردەوە، شێوازی مامەڵەکردنی ئیدارەکەی ترەمپ لەگەڵ دۆسیەی ئەتۆمی ئێراندا، بە تەواوی جیاوازە لەو رێککەوتنەی کە لە سەردەمی باراک ئۆبامای سەرۆکی پێشووی ئەمریکادا ئیمزا کرابوو.
ڤانس جەختی لەوە کردەوە، لە چوارچێوەی هەر رێککەوتنێکی کۆتاییدا، بەهیچ شێوەیەک رێگە نادرێت ئێران ببێتە خاوەنی موشەک، هاوکات داوای لە تاران کرد کە پابەندی بەڵێنەکانی بێت بۆ لەناوبردن و رزگاربوون لە کۆگاکانی یۆرانیۆمی پیتێنراو.
جێگری سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەکرد، وەرگێڕانی فارسی یاداشتی لێکتێگەیشتنەکە بە تەواوی لەگەڵ دەقە ئینگلیزییەکەیدا یەکدەگرێتەوە، دەشڵێت؛ گەشتەکەی بۆ سویسرا بەستراوەتەوە بە کاتی گەیشتنی وەفدی ئێرانی، و پێشبینی دەکرێت رۆژی یەکشەممەی داهاتوو بێت.
جێگری سەرۆکی ئەمریکا پەیامێکی توندی ئاڕاستەی دەسەڵاتدارانی تاران کرد و رایگەیاند: "ئەگەر ئێران رەفتار و سیاسەتەکانی خۆی نەگۆڕێت، ئەوا ئەمریکا پەنا بۆ رێگەی تر دەبات،" دووپاتیشی کردەوە کە وڵاتەکەی لەژێر هەر بارودۆخێکدا بێت، لەم کێشمەکێشەدا سەرکەوتوو دەبێت.
فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا 'سێنتکۆم' رایگەیاند، بەپێی فەرمانی راستەوخۆی دۆناڵد ترەمپ، هێزەکانیان کۆتاییان بە گەمارۆی دەریایی سەر بەندەرەکانی ئێران هێناوە و جموجۆڵی کەشتیوانی ئاسایی بووەتەوە.
فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، لە ئەمڕۆوە هێزەکانی ئەمریکا گەمارۆی سەرجەم ئەو کەشتییە بازرگانییانەیان هەڵگرتووە کە دێنە ناو بەندەر و ناوچە کەنارییەکانی ئێران یان لێی دەچنە دەرەوە.
ئەوەشی خستەڕوو، هێزەکانی ئەمریکا هیچ رێگرییەک ناکەن لەبەردەم تێپەڕبوونی ئەو کەشتیانەی رودەکەنە بەندەرەکانی ئێران یان لەوێوە دەردەچن لە هەردوو کەنداو و دەریای عوماندا.
سێنتکۆم راشیگەیاند، سەرجەم هەوڵ و ڕێکارە سەربازییەکانی ئەمریکا بۆ جێبەجێکردنی گەمارۆ دەریاییەکە بە تەواوی ڕاگیراون.
فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا کورتەیەک لە رەوشی داهاتووی هێزەکانی خستووەتەڕوو و رایگەیاندووە، کەشتییە جەنگییە گەورەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا دەمێننەوە، بەمەبەستی چاودێریکردن و دڵنیابوونەوە لەوەی کە سەرجەم خاڵ و بڕگەکانی رێککەوتنەکە بە تەواوی جێبەجێ دەکرێن و پێشێل ناکرێن.
رۆژنامەیەكی ئیسرائیلی ئاشكرایكرد، حكومەتی تەلئەبیب دەزانێت رێككەوتنی نێوان ئێران و ئەمریكا بەردەوام نابێت، وەزیری دارایش دەڵێت؛ رێككەوتنەكەی تاران لە بەرژەوەندی وڵاتەكەیاندا نییە.
رۆژنامەی "مەعاریف"ی ئیسرائیلی رایگەیاند، لێپرسراوانی ئیسرائیل دڵنیان لەوەی رێككەوتنی نێوان ئێران و ئەمریكا بەردەوام نابێت، سەرەڕای ئەوەی هێشتا ناوەڕۆكەكەی نازانن.
لای خۆشییەوە بێزالێل سمۆتریچ وەزیری دارایی ئیسرائیل رایگەیاندووە، رێككەوتنی ئەمریكا و ئێران لە بەرژەوەنید ئەواندانییە .
راشیگەیاند، حكومەتی تەلئەبیب، پابەندن نابن بە رێكەوتنەكە بە تایبەتی ئەوبەشەی كەپەیوەندی بە لوبنانەوە هەیە.
بەپێی راپۆرتێکی تۆڕی "بلومبێرگ"ی ئەمریکی، چاوەڕوان دەکرێت لە 19ـی حوزەیراندا، ئەمریکا و ئێران بە شێوەیەکی رەسمی یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتن لە وڵاتی سویسرا ئیمزا بکەن. ئەم هەنگاوەش رێگە خۆش دەکات بۆ دەستپێکردنی گفتوگۆیەکی چڕوپڕی 60 رۆژە بە مەبەستی کۆتایهێنانی یەکجارەکی بە جەنگی نێوانیان و سەپاندنی سنوردارکردنی توند و نوێ بەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێراندا.
میدیا ئەمریکییەکە دەقی رەشنووسی یاداشتنامەکەی بڵاوکردووەتەوە کە لە 14 خاڵی سەرەکی پێکهاتووە.
خاڵەکانی رەشنووسی یاداشتی لێکتێگەیشتنی نێوان واشنتۆن و تاران:
یەکەم، راگرتنی دەستبەجێی شەر: بە ئیمزاکردنی ئەم یاداشتە، ئێران و ئەمریکا لەگەڵ هاوپەیمانەکانیان لە جەنگی ئێستادا، راگرتنی دەستبەجێ و هەمیشەیی شەڕ لە سەرجەم بەرەکانی رووبەڕووبوونەوە، بە لوبنانیشەوە، رادەگەیەنن، هەردوولا بەڵێندەدەن هیچ کارێکی دوژمنکارانە دژ بە یەکتر ئەنجام نەدەن و خۆیان لە هەڕەشەکردن یان بەکارهێنانی هێز بەدوور بگرن.
دووەم، رێزگرتن لە سەروەریی خاک: ئەمریکا و ئێران پابەند دەبن بە رێزگرتن لە سەروەریی نیشتمانی و یەکپارچەیی خاکی یەکتر، و خۆیان لە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆیی یەکتر دەپارێزن.
سێهەم، مۆڵەتی گفتوگۆکان: هەردوولا بەڵێندەدەن لە ماوەی بەرزترینیدا کە 60 رۆژە بگەنە ڕێککەوتنی کۆتایی، ئەم ماوەیەش بە رەزامەندی هەردوولا ئەگەری درێژکردنەوەی هەیە.
چوارەم، هەڵگرتنی گەمارۆی دەریایی و کشانەوەی هێزەکان: دەستبەجێ دوای ئیمزاکردنی یاداشتەکە، ئەمریکا گەمارۆی دەریایی سەر ئێران هەڵدەگرێت و رێگری لە هەر ئاستەنگێک دەکات، بە جۆرێک لە ماوەی 30 رۆژدا هاتوچۆی دەریایی بۆ رەوشی ئاسایی پێش جەنگ دەگەڕێتەوە، هەروەها ئەمریکا پابەند دەبێت بە کشانەوەی هێزەکانی لە ناوچە نزیکەکان لە ماوەی 30 رۆژدا دوای رێککەوتنی کۆتایی.
پێنجەم، ئاساییکردنەوەی هاتوچۆی کەشتیوانی لە کەنداو: ئێران دەستبەجێ رێوشوێنی پێویست دەگرێتەبەر بۆ دەستپێکردنەوەی هاتوچۆی کەشتییە بازرگانییەکان لە کەنداوەوە بۆ دەریای عومان و بەپێچەوانەشەوە لە ماوەی 30 رۆژدا، ئەمەش لەگەڵ پاککردنەوەی مینەکان و لادانی ئاستەنگە تەکنیکییەکان لەلایەن تارانەوە.
شەشەم، پلانێکی 300 ملیار دۆلاری بۆ ئاوەدانکردنەوەی ئێران: واشنتۆن بە هاوکاری هاوبەشە هەرێمییەکانی، پلانێکی گشتگیر و پەسەندکراو لەلایەن هەردوولاوە بۆ ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدانی ئابوری ئێران دادەنێت، بە گرەنتی تەرخانکردنی بودجەیەک کە لە 300 ملیار دۆلار کەمتر نەبێت.
حەوتەم، هەڵگرتنی سەرجەم سزاکان: ئەمریکا پابەند دەبێت بە کۆتایهێنان بە سەرجەم جۆرەکانی سزای سەر ئێران (سزای یەک لایەنە، سەرەکی و لاوەکی)، بەپێی خشتەیەکی زەمەنی کە لە رێککەوتنی کۆتاییدا دیاری دەکرێت، لەوانەش بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی و ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم.
هەشتەم، بەرنامە ئەتۆمییەکە: ئێران دووبارە جەخت دەکاتەوە کە هەرگیز چەکی ئەتۆمی بەرهەم ناهێنێت، چارەنووسی مادە پیتێنراوەکان و سەرجەم دۆسیە ئەتۆمییەکانی تر لە رێککەوتنی کۆتاییدا یەکلایی دەکرێنەوە.
نۆیەم، تا کاتی گەیشتن بە رێککەوتنی کۆتایی: رەوشی ئێستا وەک خۆی دەمێنێتەوە؛ ئێران پەرە بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی نادات و ئەمریکاش چیدی سزای نوێ ناسەپێنێت و هێزەکانی لە ناوچەکەدا زیاد ناکات.
دەیەم، ئاسانکاری بۆ هەناردەی نەوتی ئێران: لە دوای ئیمزاکردنی یاداشتەکەوە تا کاتی هەڵگرتنی سزاکان، وەزارەتی خەزێنەی ئەمریکا بڕیاری تایبەت بۆ هەناردەکردنی نەوتی خاوی ئێران، بەرهەمە پێترۆکیمیاییەکان و سەرجەم خزمەتگوزارییە بانکی و گواستنەوەکان دەردەکات.
یانزەیەم، ئازادکردنی داراییە بلۆککراوەکان: ئەمریکا بەڵێندەدەن سەرجەم سەرچاوە دارایی و داراییە بلۆککراوەکانی ئێران ئازاد بکات بۆ ئەوەی بە تەواوی لەلایەن بانکی ناوەندی ئێرانەوە بەکاربهێنرێن.
دوانزەیەم، میکانیزمی چاودێری: هەردوولا رێکدەکەون لەسەر دروستکردنی میکانیزمێکی جێبەجێکردن بۆ سەرپەرشتیکردنی جێبەجێکردنی سەرکەوتووانەی رێککەوتنی کۆتایی.
سیانزەیەم، قۆناغی گفتوگۆی کۆتایی: دوای وەرگرتنی گرەنتی لەسەر دەستپێکردنی جێبەجێکردنی خاڵەکانی ( 4،5،10،11) ، ئەمریکا و ئێران دەچنە قۆناغی گفتوگۆ تەنها بۆ یەکلاییکردنەوەی خاڵەکانی دیکەی رێککەوتنی کۆتایی.
چواردەیەم و کۆتایی، پەسەندکردنی نێودەوڵەتی: رێککەوتنی کۆتایی لە رێگەی بڕیارێکی پابەندکەرەوە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پەسەند دەکرێت و دەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.