جەنگی نێوان ئێران، ئیسرائیل و ئەمریکا
فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا دەڵێت هێرشەكانیان وەستاندووە بەڵام هیزەكانیان لە ناوچەكە ئامادەن بۆ هەر ئەگەرێك.
براد كوپەر، فەرماندەی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا رایگەیاند، بە پێی ئاگربەستەكە هێرشەكانیان بۆسەر ئێران وەستاندووە، بەڵام هێزەكانیان لە ئامادەباشیدان بۆ وەڵامدانەوەی هەر هێرشێك.
وتیشی: زیانێكی زۆریان بە سوپای ئێران گەیاندووە كە بۆ ماوەی 40 ساڵ خەریكی بەهێزكردنی بوون و چەندین ملیار دۆلارییان لەو پێناوە خەرجكردووە.
براد كوپەر راشیگەیاند، 13 هەزار هێرشییان بۆسەر ئامانجەكانیان لە ئێران ئەنجامداوە و زۆربەی ئامانجە سەربازییەكانیان بەدەست هێناوە.
بەهۆی زیادبوونی گرژییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پاریس داوای راگرتنی هێرشەکان بۆ سەر لوبنان و رێگری لە فراوانبوونی جەنگ دەکات.
وەزیری دەرەوەی فەرەنسا لە نوێترین لێدوانیدا سەبارەت بە پەرەسەندنی گرژییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، زنجیرەیەک هەڵوێستی توندی وڵاتەکەی راگەیاند و جەختی لە پێویستی پاراستنی سەقامگیری ناوچەکە کردەوە.
وەزیری دەرەوەی فەرەنسا ئاماژەی بەوەکرد، چیتر هێرشە بەردەوامەکانی سەر لوبنان "قبوڵکراو نین" و پێویستە دەستبەجێ کۆتاییان پێ بهێنرێت بۆ ئەوەی ناوچەکە نەچێتە ناو جەنگێکی فراوانترەوە.
لە لایەکی ترەوە، سەبارەت بە ئاسایشی دەریاوانی و دەستوەردانەکانی تاران، وەزیرەکەی فەرەنسا هۆشداریی دا و رایگەیاند، تێپەڕین بەناو گەروی هورمزدا کارێکی ئاسان نابێت تا ئەو کاتەی رێكکەوتنێکی گشتگیر نەیەتە کایەوە.
هاوکات جەختیشی کردەوە کە "نابێت ئێران فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و موشەک" لە ململانێکاندا بەکاربهێنێت، چونکە ئەوە دەبێتە هۆی تێکدانی زیاتری ئاسایشی نێودەوڵەتی.
رۆژنامەیەكی ئیسرائیلی ئاشكرایدەكات، لە سەرەتای دەستپێكی هێرشەكان دژی ئێران 42 هاووڵاتی ئیسرائیلی كوژراون، سوپای ئەو وڵاتەش دەڵێت، لە ماوەی 10 خولەكدا 100 بنكەی سەربازی حیزبوڵایان پێكاوە.
رۆژنامەی یەدیعۆت ئەحرۆنۆت رایگەیاند، لە سەرەتای دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنی نەڕەی شێرەوە لە 28ی شوباتەوە، 42 ئیسرائیلی كوژراون كە 22یان بەهۆی هێرشی موشەكییەوە بووە.
لای خۆیەوە سوپای ئیسرائیل ئەوەی خستەڕوو، لە ماوەی 10 خولەكدا 100 بنكەی سەربازی حیزبوڵایان پێكاوە، هاوكات سەرچاوە پزیشكییەكانی لوبنانیش باسیان لە كوژرانی 182 لوبنانی كردووە لەو هێرشانەدا.
ئەمە لە كاتێكدایە رێكخراوی مافی مرۆڤی هەرانە ژمارەی كوژراوانی ئێرانی بە سێ هەزار و 400 خەمڵاندووە.
سەرەڕای رێككەوتنی دوو هەفتەیی نێوان ئەمریكا و ئێران بۆ كردنەوەی گەروی هورمز، بەردەوامی هێرشەكانی ئیسرائیل مەترسی هەڵوەشاندنەوەی رێككەوتنەكەی دروستكردووە.
حکومەتی پاکستان بۆ ماوەی دوو رۆژ پشووی رەسمی لە ئیسلام ئابادی پایتەخت راگەیاند، ئەوەش وەک ئامادەکارییەک بۆ میوانداریکردنی دانوستانە مێژووییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران.
دەسەڵاتدارانی پاکستان بڕیاریاندا بۆ ماوەی دوو رۆژ پشووی رەسمی لە ئیسلام ئابادی پایتەخت رابگەیەنن، ئەوەش وەک ئامادەکارییەک بۆ میوانداریکردنی دانوستانە چاوەڕوانکراوەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران کە بڕیارە رۆژی هەینی دەستپێبکەن.
دوای ئەوەی واشنتۆن و تاران لەسەر ئاگربەستێکی دوو هەفتەیی رێککەوتن، بڕیارە پایتەختی پاکستان ببێتە مەڵبەندی کۆبوونەوەی وەفدە باڵاکانی هەردوو وڵات بە مەبەستی گەیشتن بە رێککەوتنێکی درێژخایەن، کۆشکی سپی رایگەیاندووە، جەی دی ڤانس جێگری سەرۆکی ئەمریکا، سەرۆکایەتی وەفدی وڵاتەکەی دەکات بۆ ئیسلام ئاباد.
ئیدارەی ناوچەی ئیسلام ئاباد بڵاویکردەوە، رۆژانی پێنجشەممە و هەینی لە سەرانسەری پایتەخت پشووی رەسمییە، ئەمەش بۆ توندکردنەوەی رێکارە ئەمنییەکان و ئاسانکاری بۆ هاتووچۆی وەفدە دیپلۆماسییەکان.
نوسینگەی جێگری کۆمیساری ئیسلام ئاباد ئاشکرایکرد، فەرمانگە خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکانی وەک (پۆلیس، نەخۆشخانەکان، کۆمپانیاکانی کارەبا و غاز) بە کراوەیی دەمێننەوە بۆ راییکردنی کاروباری هاووڵاتیان.
ئەم کۆبوونەوەیە بە وەرچەرخانێکی گرنگ لە پەیوەندییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران دادەنرێت، دوای ماوەیەکی درێژ لە گرژی و ئاڵۆزی، ئێستا جیهان چاوی لە ئیسلام ئابادە بۆ بینینی ئەنجامی ئەو گفتوگۆیانەی کە رەنگە نەخشەی نوێی سەقامگیری لە ناوچەکەدا بکێشن.
د. لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عیراق لەبارەی ئاگربەستی کاتیی نێوان ئەمریکا و ئێران بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە و تێیدا هاتووە: پێشوازی لە ڕاگەیاندنی ئاگربەستی نێوان ئەمریکا و کۆماری ئیسلامی ئێران دەکەین و بە پەرەسەندنێکی گرنگی دەزانین
دەقی بەیاننامەکە:
پێشوازی لە ڕاگەیاندنی ئاگربەستی نێوان ئەمریکا و کۆماری ئیسلامی ئێران دەکەین و بە پەرەسەندنێکی گرنگی دەزانین کە یارمەتیدەر دەبێت بۆ هێورکردنەوەی گرژییەکان لە ناوچەکەدا.
پێویستە ئەم هەنگاوە بۆ بەهێزکردنی ڕێڕەوی دیالۆگی دیپلۆماسی بنیاتنەر و گرتنەبەری لۆژیکی دانایی و تێگەیشتن و چارەسەری ئاشتیخوازانە بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکیەکان و پەنا نە بردنە بەر بەکارهێنانی هێز بۆ گەیشتن بە ڕێگا چارەیەکی یەکلاکەرەوەی بەردەوام کە ئاسایشی ناوچەکە و جیهان بپارێزێت.
عێراق لەسەر بنەمای ڕۆڵی خۆی لە ناوچەکەدا بەپەرۆشە بۆ پشتیوانیکردن لەهەوڵە نێودەوڵەتییەکان بەشێوەیەک کە ببێتە هۆی سەرکەوتنی دیالۆگ و دانوستانەکانی نێوان کۆماری ئیسلامی و ئەمریکا و بەدیهێنانی ئاشتی هەمیشەیی و پاراستنی تواناکانی گەلان.
جەخت لەوە دەکەینەوە کە ناوچەکە پێویستی بە هەوڵی هاوبەشی ناوچەیی و نێودەوڵەتی هەیە بۆ پتەوکردنی بنەماکانی ئاشتی، پاراستنی سەروەری دەوڵەتان و دەستەبەرکردنی ئایندەیەکی ئارام و خۆشگوزەران بۆ گەلانی.
د. لەتیف جەمال ڕەشید
سەرۆک کۆمار
چوارشەممە 8 ی نیسانی 2026
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، دوای راگەیاندنی ئاگربەستێکی دەستبەجێ بۆ ماوەی دووهەفتە، لە نوێترین پۆستیدا رایگەیاند: ئەگەر گەروی هورمز بکرێتەوە و ئاگربەست بەردەوامبێت، سەردەمی زێڕینی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستپێدەکات
ترەمپ لە نوێترین پۆستیدا لەسەر پلاتفۆرمی تروس سۆشیاڵ نووسیویەتی: ئەمڕۆ رۆژێکی گەورەیە بۆ ئاشتیی جیهانی. ئێران دەیەوێت ئاشتی بەرقەراربێت، وڵاتانی دیکەش هەمان شتیان دەوێت، چونکە بەشی پێویستیان بەهۆی جەنگەکەوە مەینەتی چەشت.
ئاماژەی بەوەشداوە، ئەمریکا یارمەتیدەر دەبێت لە رێکخستنی جەنجاڵیی هاتوچۆ لە گەرووی هورمز و زۆر هەنگاو و کرداری ئەرێنیش دەبینرێت.
وتیشی، بە کردنەوەی گەروەکە پارەیەکی زۆر پەیدا دەکرێت و ئێرانیش دەتوانێت دەست بکات بە پرۆسەی ئاوەدانکردنەوەی وڵاتەکەی.
ئەوەشی روونکردەوە، ئەمریکا کەشتییەکانی لە هەموو جۆرە پێداویستییەک پڕ دەکات و لە دەوروبەری گەروەکە دەمێنێتەوە، تاکو دڵنیابن لەوەی هەموو شتێک بە باشی بەڕێوە دەچێت.
لە کۆتایی پۆستەکەیدا ترەمپ ئەوەشی نووسیوە، متمانەی بەوە هەیە کە پرۆسەکە بەباشی بەڕێوە بچێت و ئەمەش دەکرێت ببێتە سەردەمی زێڕینی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
دوای فشارەکانی واشنتۆن و نزیکبوونەوەی مۆڵەتەکەی ترەمپ، ئەمریکا و ئێران لەسەر راگرتنی شەڕ بۆ ماوەی دوو هەفتە رێککەوتن.
پاش زنجیرەیەک فشار و هەڕەشەی توند، رەوشێکی نوێ لە ناوچەکەدا هاتە ئاراوە و محەمەد شەهباز شەریف، سەرۆک وەزیرانی پاکستان، بە شێوەیەکی رەسمی رایگەیاند، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران شانبەشانی هاوپەیمانەکانیان گەیشتوونەتە رێککەوتن بۆ راگرتنی دەستبەجێی شەڕ. ئەم هەنگاوە کە وڵاتی لوبنان و چەندین ناوچەی تر دەگرێتەوە، وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ ئەو وادەیەی دۆناڵد ترەمپ دیاری کردبوو دێت، کە تەنها یەک سەعات و نیو پێش کۆتاییهاتنی وادەکە، واشنتۆن و تاران لەسەر راگرتنی پێکدادانەکان بۆ ماوەی دوو هەفتە رێککەوتن بە مەبەستی رێگەخۆشکردن بۆ گفتوگۆی سیاسی و دیپلۆماسی تر.
بەپێی زانیارییەکانی لێپرسراوێکی باڵا لە کۆشکی سپی کە بۆ میدیاکانی ئەمریکا قسەی کردووە، ئیسرائیل رەزامەندی لەسەر ئاگربەستێکی کاتی دەربڕیوە. ئەم بڕیارە دوای ئەوە هات کە دۆناڵد ترەمپ هەڕەشەی هێرشی سەربازی توندی بۆ سەر ژێرخانی مەدەنی ئێران کردبوو ئەگەر گەرووی هورمز نەکرێتەوە. سەرچاوە ئەمنییەکانی ئیسرائیلیش جەختیان کردووەتەوە کە ئەم ئاگربەستە تەنها ئێران ناگرێتەوە، بەڵکوو رەوشی لوبنانیش لەخۆ دەگرێت، ئەمەش دەرفەتێک دەبێت بۆ هێورکردنەوەی پێکدادانەکان لە چەندین بەرەی جیاوازدا کە لە چەند مانگی رابردوودا ئاڵۆزی زۆریان بەخۆوە بینیوە.
لە لایەکی ترەوە، عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، بە شێوەیەکی رەسمی رایگەیاند کە وڵاتەکەی رەزامەند بووە لەسەر کردنەوەی گەرووی هورمز بۆ ماوەی دوو هەفتە. عێراقچی ئاماژەی بەوە کرد کە هاتوچۆی ئارام لە گەرووەکەدا بە هەماهەنگی لەگەڵ هێزە چەکدارەکانی ئێران فەراهەم دەکرێت. هەروەها جەختی کردەوە کە تاران ئامادەیە هەموو هێرشەکانی رابگرێت ئەگەر لایەنی بەرامبەریش هێرشەکان رابگرێت، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ رێگریکردن لە هەر جۆرە فشارێکی سەربازی تر کە زیان بە ژێرخانی وڵاتەکە بگەیەنێت و رەوشەکە بەرەو تەقینەوەی گەورەتر ببات.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە رێگەی تۆرە کۆمەڵایەتییەکانەوە تەنها سەعاتێک پێش تەواوبوونی مۆڵەتەکە، رەزامەندی خۆی بۆ راگرتنی بۆردومانەکان بۆ سەر ئێران نیشاندا. ترەمپ دوای گفتوگۆی چڕ لەگەڵ نێوەندگیرە پاکستانییەکان، رایگەیاند کە ئەمە ئاگربەستێکی دوولایەنە دەبێت و ماوەی ئەم دوو هەفتەیە دەرفەتێکی گرنگە بۆ ئەوەی رێککەوتنی کۆتایی ئیمزا بکرێت و کارەکان بە تەواوی جێبەجێ بکرێن. ئەم رەوشە نوێیە ئومێدی ئەوەی لای چاودێران دروست کردووە کە ناوچەکە لە جەنگێکی گشتگیر دوور بکەوێتەوە و رێگەی دیپلۆماسی جێگەی فشارە سەربازییەکان بگرێتەوە.
لە کۆتاییدا، ئەم ئاگربەستە کاتییە کە بە نێوەندگیری پاکستان و فشاری واشنتۆن هاتە دی، وەک تاقیکردنەوەیەکی سەخت بۆ هەردوو لایەن دەبینرێت. ئێستا هەموو چاوەکان لەسەر ئەوەن کە ئایا لە ماوەی ئەم ١٤ رۆژەدا لایەنەکان دەگەنە رێککەوتنێکی هەمیشەیی یان رەوشەکە جارێکی تر بەرەو ئاڵۆزی و فشار دەچێتەوە. گرنگی ئەم هەنگاوە لەوەدایە کە نەک تەنها گەرووی هورمز، بەڵکوو ئارامی لوبنان و چەندین ناوچەی تریش بەندە بە سەرکەوتنی ئەم ماوە کاتییەوە کە ترەمپ دیاری کردووە.
وەک کاردانەوەیەک بەرانبەر پێشهاتە سیاسییەکانی ئەمدواییە، ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران راگەیەنراوێکی رەسمی بڵاوکردەوە و تێیدا جەخت لەسەر سەرکەوتنی مەیدانی و سیاسیی وڵاتەکەی دەکاتەوە بەرانبەر بەو هەڕەشانەی لە ماوەی رابردوودا ئاراستەیان کراوە.
لە راگەیەنراوەکەدا هاتووە کە دوای تێپەڕبوونی 40 رۆژ بەسەر جەنگدا، ئێستا "دوژمن" ناچار بووە داوای وەستاندنی شەڕ بکات و مل بدات بۆ مەرجەکانی ئێران.
تاران جەخت دەکاتەوە کە هیچ گرنگییەک بەو وادە نادات کە سەرۆکی ئەمریکا دیاریی کردبوون و ئەوەی وای کردووە هێرشەکان رابگیرێن، شکستی ستراتیژیی ئەمریکا بووە لە مەیدانەکەدا.
مەرجەکانی ئێران بۆ رێککەوتن
1- پابەندبوونی ئەمریکا و گەرەنتی ئەوەی جارێکی تر هێرش نەکرێتە سەر ئێران
2- تێپەڕین بە گەرووی هورمزدا بە چاودیری ئیران دەبێت
3- ئێران بەردەوام دەبێت لە پیتاندنی یۆرانیۆم
4- لادانی هەموو سزاکانی سەر ئێران
5- لادانی هەموو سزا و ئابڵۆقەکانی سەر ئیران
6- پاشگەزبوونەوە لە هەموو پرۆژە بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان
7- پاشگەبوونەوە لە بڕیارەکانی ئاژانسی وزەی ئەتۆم
8- قەرەبووکردنەوەی ئەو زیانەنەی بەر ئێران کەوتوون لە ئەنجامی هێرشەکان
9- کشانەوەی هەموو هێزە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە
10- راگرتنی شەڕ لە هەموو بەرەکان و راگرتنی جەنگ دژی حزبوڵا
میدیای رەسمی ئێران بڵاویکردەوە، بەپێی بڕیاری رابەری باڵای ئێران، بڕیاردراوە بۆ ماوەی 15 رۆژ دانوستانەکان لە پاکستان ئەنجام بدرێن بۆ چەسپاندنی ئەم خاڵانە لە چوارچێوەی بڕیارێکی پابەندکەری ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتیدا.
تاران هۆشداریی دەدات کە ئەم دوو هەفتەیە بەواتای کۆتاییهاتنی یەکجاریی جەنگ نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکە بۆ لایەنی بەرانبەر؛ دەشڵێت: "دەستمان لەسەر پەلەپیتکەیە و هەر هەڵەیەکی دوژمن بە توندی وەڵام دەدرێتەوە."
ئەم راگەیەنراوە دوای ئەوە دێت کە دۆناڵد ترەمپ رایگەیاندبوو هێرشەکان بۆ ماوەی دوو هەفتە رادەگرێت، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە هەردوو وڵات لە لێواری جەنگێکی گشتگیرەوە بەرەو مێزی گفتوگۆیەکی سەخت و چارەنووسساز هەنگاو دەنێن.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە بڕیارێکی چاوەڕواننەکراودا و تەنیا چەند ساتێک پێش کۆتاییهاتنی مۆڵەتە مەترسیدارەکەی، راگرتنی سەرجەم هێرشە سەربازییەکانی بۆ سەر ئێران راگەیاند.
ترەمپ لە تۆڕی کۆمەڵایەتی سۆشیاڵ تروس بڵاویکردەوە، دوای گفتوگۆکانی لەگەڵ شەهباز شەریف، سەرۆک وەزیرانی پاکستان و مارشاڵ عاسم مونیر، فەرماندەی سوپای ئەو وڵاتە، بڕیاری داوە بۆ ماوەی دوو هەفتە هێرشەکان ڕابگرێت، ئەم بڕیارە مەرجدار کراوە بە کردنەوەی "تەواوەتی، دەستبەجێ و بێ مەرجی" گەرووی هورمز لەلایەن ئێرانەوە.
ترەمپ رایگەیاند، ئەمە ئاگربەستێکی دوولایەنە دەبێت و بۆ ماوەی 14 رۆژ هیچ هێرش و بۆردومانێک ئەنجام نادرێت.
سەرۆکی ئەمریکا ئاشکرای کرد، پێشنیازێکی 10 خاڵییان لەلایەن تارانەوە بەدەستگەیشتووە و واشنتن وای دەبینێت کە بنەمایەکی باشە بۆ دانوستان و کۆتاییهێنان بە ململانێکان.
ترەمپ ئەوەشی خستەڕوو، زۆربەی خاڵە ناکۆکەکانی رابردوو لە نێوان ئەمریکا و ئێران چارەسەر کراون و ئەم دوو هەفتەیە بۆ ئەوەیە کە رێککەوتننامەی ئاشتیی درێژخایەن کۆتایی پێ بهێنرێت و ئیمزا بکرێت.
سەرۆکی ئەمریکا جەختی کردەوە، هێزەکانیان سەرجەم ئامانجە سەربازییەکانی خۆیان پێکاوە و ئێستا کاتی دیپلۆماسییە بۆ گەیشتن بە ئاشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
لە هەوڵێکی نوێی دیپلۆماسیدا بۆ رێگریکردن لە تەقینەوەی بارودۆخی ناوچەکە، سەرۆک وەزیرانی پاکستان بە رەسمی دەستپێشخەرییەکی بۆ هێورکردنەوەی گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران راگەیاند.
سەرۆک وەزیرانی پاکستان ئاشکرایکرد، هەوڵە دیپلۆماتییەکان بۆ گەیشتن بە چارەسەرێکی ئاشتیانە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوامییان هەیە و هەنگاوی ئەرێنییان بڕیوە.
ئاماژەی بەوەکرد، پەیوەندی بە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکاوە کردووە و داوای لێکردووە وادەی مۆڵەتەکە بۆ دوو هەفتەی تر درێژ بکاتەوە.
سەرۆک وەزیرانی پاکستان، داواش لە دەسەڵاتدارانی ئێران دەکات وەک نیشاندانی نیازپاکی، بۆ ماوەی دوو هەفتە گەروی هورمز بەڕووی کەشتیوانیی نێودەوڵەتیدا بکەنەوە.
ئەم دەستپێشخەرییەی پاکستان دەیەوێت کاتێکی زیاتر بۆ دانوستانەکان بڕەخسێنێت و رێگری بکات لە بە ئامانجگرتنی ژێرخانی وزە و گڕگرتنی تەواوەتی ناوچەکە.
ئەم پەرەسەندنە دیپلۆماسییە لە کاتێکدایە کە جیهان بە نیگەرانییەوە چاوەڕوانی کۆتاییهاتنی ئەو مۆڵەتە دەکات کە ترەمپ بۆ ئێرانی دیاری کردووە و پاکستان وەک لایەنێکی ناوبژیوان دەیەوێت بەربەست لەبەردەم بژاردەی سەربازی دروست بکات.
ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە هۆشداری دەدات بەهۆی قەیرانی وزەوە جیهان روبەڕوی مانگێكی نیسانی سەخت ببێتەوە.
فاتح پیرۆل، بەڕێوەبەری جێبەجێكاری ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە مانگی نیسانی بە مانگێكی رەش ناوبردووە و هۆشداریشی داوە، بەهۆی رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جەنگەوە جیهان روبەڕوی قەیرانێكی قورسی وزە دەبێتەوە، كە لە مێژوودا هاوشێوەی نەبووە.
فاتح پیرۆل رایگەیاندووە، پێشتر هەرگیز جیهان پچڕانی دابینكردنی وزەی بەم قەبارەیەی ئێستا بەخۆیەوە نەبینیوە و ئەوەی ئێستا رودەدات خراپترە لەو قەیرانەی لە ساڵەكانی 1973 و 1979 و 2022دا رویانداوە.
دەشڵێت، شەڕی ئێستای ئێران یەكێك لە شاخوێنبەرە گرنگەكانی ئابوری جیهانی پچڕاندووە و كاریگەرییەكەی بۆسەر زۆرینەی ماددە كیمیاییەكانی تریش درێژ دەبێتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوانەشدا بۆ رزگاربوون لەو رەوشە سەختە، قەیرانەكە پەرەپێدانی وزەی نوێبووەوە و ئەتۆمی خێراتر دەكات، بۆئەوەی جیهان بتوانێت ئاسایشی وزە بەدەستبهێنێت.
وەزیری بەرگری ئیسرائیل، لە لێدوانێکدا کاردانەوەی توندی بەرانبەر کوژرانی لێپرسراوی هەواڵگری سوپای پاسدارانی ئێران نیشاندا و هۆشدارییەکی بێپێشینەشی دایە تاران.
یسرائیل کاتز وەزیری بەرگری ئیسرائیل رایگەیاند، هێزەکانیان بەردەوام دەبن لە بە ئامانجگرتنی فەرماندەکانی ئێران و وتی: "بەردەوام دەبین لە راوکردنیان یەک بە یەک."
کاتز هۆشدارییەکی توندی ئاڕاستەی تاران کرد و جەختی کردەوە، ئەگەر هێرشەکان بۆ سەر هاووڵاتیانی مەدەنی ئیسرائیل بەردەوام بن، ئیسرائیل دەست ناپارێزێت لە لێدان و لەناوبردنی ژێرخانی نیشتمانیی ئێران.
ئەم لێدوانانە لە کاتێکدایە کە ناوچەکە لەبەردەم ئەگەری رووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازیی فراوانتردایە و تاران و تەلئەبیب لەوپەڕی ئامادەباشی سهربازیدان.
رێککەوتنێکی چاوەڕوانکراو لەنێوان ئەمریکا و ئێران بە نێوەندگیریی پاکستان، بەرەو کۆتاییهێنان بە گرژییەکان و کردنەوەی رێڕەوە ئاوییەکان هەنگاو دەنێت.
ئاژانسی "رۆیتەرز" بڵاویکردەوە، فەرماندەی سوپای پاکستان لەگەڵ جێگری ترەمپ و هەریەک لە "ویتکۆف" و "عراقچی" وەزیری دەرەوەی ئێران، دەربارەی پلانێکی گشتگیر بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ پەیوەندییەکی تەلەفۆنی ئەنجامدا.
سەرچاوەکان باس لەوە دەکەن ئەگەر لایەنەکان لەسەر قۆناغی یەکەم رێکبکەون، ئەوا تەنها 15 رۆژیان پێویست دەبێت بۆ گەیشتن بە رێککەوتنی کۆتایی.
رۆیتەرز ئاشکرایکردووە، پێشنیازی رێککەوتنە کۆتاییەکە، دەبێت ئێران دەستبەرداری بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی بێت، لەبەرانبەردا بڕگەی ئازادکردنی سەرجەم سزا داراییەکانی سەر ئێران هەڵبگیرێن.
ئەوەشی خستەڕوو، لەگەڵ رەزامەندی لایەنەکان لەسەر ئەم پلانە، ئاگربەستی دەستبەجێ رادەگەیەنرێت و گەرووی هورمز بەڕووی هاتوچۆی دەریاییدا دەکرێتەوە.
لە بەرانبەردا، لێپرسراوێکی باڵای ئێران بە ئاژانسی "رۆیتەرز"ـی رایگەیاند، وڵاتەکەی پێشنیازێکی رەسمی لەلایەن پاکستانەوە بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ پێگەیشتووە، بەڵام مەرجی قورسیان بۆ کردنەوەی رێڕەوە ئاوییەکان هەیە.
ئەو لێپرسراوە باڵایە جەختی کردەوە، وڵاتەکەی بە هیچ شێوەیەک گەرووی هورمز ناکاتەوە ئەگەر تەنها لە بەرانبەر "ئاگربەستێکی کاتی"دا بێت، دەشڵێت؛ پێمانوایە ئەمریكا ئامادەنییەبۆ ئاگربەستێكی درێژخایەن.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا پەیامێکی ئاڕاستەی ئێران کردووە و داوای کردنەوەی گەرووی هورمز دەکات.
دۆناڵد ترەمپ ئەمڕۆ یەکشەممە 5ـی 4ـی 2026 پەیامەکەی ئاڕاستەی ئێران کرد و نووسیویەتی: ئەو گەرووە نەفرەتییە بکەنەوە ئەگینا ژیانتان لێ دەکەم بە دۆزەخ.
لە پەیامەکەی ترەپدا ئەوەش هاتووە: رۆژی سێشەممە دەبێتە رۆژی پرد و وێستگەکانی کارەبا و هەموویان لە یەک رۆژدا بۆردومان دەکەین. لەکۆتایی پەیامەکەشیدا نووسیویەتی سوپاس و ستایش بۆ اللە.
ئەمە لەکاتێکدایە کە دۆناڵد ترەمپ رۆژی 2ـی 4ـی 2026 رایگەیاندبوو: ئێمە پێویستمان بە گەرووی هورمز نییە و نەوتی ئێمەی پێدا تێپەڕ نابێت، ئەوانەی پشت بە نەوتی گەرووەکە دەبەستن با پارێزگاری لێبکەن، ئەگەر پێیان چارەسەر نەکرا دەتوانن بێن و نەوت لە ئەمریکا بکڕن.
داواكاری گشتی ئێران دەستبەسەرداگرتنی سامان و هەژماری بانكیی زیاتر لە 100 كەسایەتی وڵاتەكەی راگەیاند و تۆمەتی پشتگیركردنی دوژمنی داونەتە پاڵ.
نوسینگەی داواكاری گشتی ئێران لە راگەیەندراوێكدا بڵاویكردەوە، زیاتر لە 100 كەسایەتی ئێرانیی دەست بەسەر سامانەكەیاندا گیراوە و هەژماری بانكییان بلۆك كراوە، لە نێوشیاندا ژمارەیەك هونەرمەند و وەرزشكار و رۆژنامەنوس و بەرێوەبەر هەن .
ئەوەشی رونكردووەتەوە لە نێو لە لیستەكەدا دوو رۆژنامەنوس هەن كە لە هەردوو تۆری ئیسرائیلی نێودەوڵەتی و مانتۆ كار دەكەن، بەڵام ناوی هیچ كام لە كەسایەتییانە ئاشكرا نەكراوە.
داواكاری گشتی هۆكاری بلۆككردن و دەستبەسەرداگرتنی سامانی ئەو كەسایەتیانە بۆ ئەوە دەگەڕێنێتەوە كە پشتگیری دوژمنانی ئێران دەكەن.
لە 9 ی مانگی ئاداردا ، ئێران هەڕەشەی لەو هاوڵاتیانە كرد كە لە دەرەوەی وڵاتەكە دەژین و رایگەیاند، ئەگەر پاڵپشتی دوژمن بكەن، موڵكەكانیان لە ناوخۆی وڵات دەستی بەسەردا دەگیرێت.
سەرۆكی ئەمریكا رزگاركردنی فڕۆكەوانە ونوبووەكەی لەناو خاكی ئێران ڕاگەیاند، دەشڵێت سەربازێكیان برینداربووە.
دۆناڵد ترەمپ لە پەیامێكدا سەركەوتنی ئۆپراسیۆنێكی تایبەتی بۆ ڕزگاركردنی دووەم فڕۆكەوانی ئەمریكی لە باشووری رۆژئاوای ئێران ڕاگەیاند.
ترەمپ دەڵێت، فڕۆكەوانەكە ماوەی سێ ڕۆژ بوو دوای تێكشكان و كەوتنی فڕۆكەكەی بێسەروشوێن ببوو، دوای ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنێكی گەڕان و پشكنینی ورد و چڕ و پڕ، هێزە تایبەتەكانی ئەمریكا توانیویانە فڕۆكەوانەكە لەو ناوچەیە دەربهێنن و ڕزگاری بكەن.
ئاماژەی بەوەش كرد، ئۆپراسیۆنەكە لە درەنگانی شەوی ڕابردوو ئەنجامدراوە، بەڵام لەبەر پاراستنی سەلامەتی فڕۆكەوانەكە، ناسنامەكەی و وردەكاریی زیاتریان ئاشكرا نەكردووە.
باسی لەوەش كرد، لە كاتی جێبەجێكردنی ئەركەكەدا، سەربازێكی ئەمریكی بریندار بووە.
سەرۆكی ئەمریكا ئەم كارەی بە ئۆپراسیۆنێكی بێ وێنە وەسف كرد و جەختی لەوە كردەوە، ئۆپراسیۆنەكە دەیسەلمێنێت كە ئەمریكا كۆنترۆڵی تەواوی ئاسمانی ئێرانی كردووەو ئەمریكا هەرگیز جەنگاوەرەكانی لە دوای خۆی بەجێناهێڵێت.