جەنگی نێوان ئێران، ئیسرائیل و ئەمریکا
مەسعود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئێران، لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆکی فەرەنسا، دوایین پەرەسەندنە سەربازییەکان و هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلی بۆ سەر وڵاتەکەی تاوتوێ کرد.
پزیشکیان ئاماژەی بە هێرشەکانی ئەم دواییەی سەر هەردوو دوورگەی "خارک" و "ئەبومووسا" کرد و رایگەیاند، ئەم هێرشانە بە بەکارهێنانی خاکی هەندێک لە وڵاتانی کەنداو ئەنجامدراون، ئەمەش بە پێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکان و بنەمای دراوسێیەتی باش دەزانێت.
سەرۆک کۆماری ئێران جەختی کردەوە، وڵاتەکەی بەدوای شەڕدا ناگەڕێت، بەڵام "هیچ گومانێکمان نییە لە بەرگرییەکی توند و رەوا لەسەر خاک و ئاسایشی نیشتمانیی خۆمان."
پزیشکیان رەخنەی لە هەڵوێستی هەندێک وڵاتی ئەورووپی گرت لە پاڵپشتیکردنی ئیسرائیل و ئەمریکا و داوای لێکردن پابەندی یاسا نێودەوڵەتییەکان بن.
کۆشکی سپی بە مەبەستی بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەکان، بڕی تێچووی دارایی جموجۆڵە سەربازییەکانی وڵاتەکەی لە دژی ئێران خستەڕوو.
کێڤن هاسێت، لێپرسراوی ئەنجومەنی ئابوری کۆشکی سپی رایگەیاند، تا ئێستا بڕی ١٢ ملیار دۆلاریان بۆ ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی دژی ئێران خەرج کردووە.
هاسێت ئاماژەی بەوەکرد، لە ئێستادا بودجەی پێویستیان بۆ وەزارەتی جەنگ لەبەردەستدایە و دەشڵێت، گەورەترین کێشەی ئێستا نرخی وزەیە و لە نزیکەوە چاودێری ئەو رەوشە دەکەن.
وتیشی، پێویستە بە خێرایی چارەسەر بۆ رەوشی ئابووریی جیهانی بدۆزرێتەوە و ئەوان هەوڵ بۆ ئەو مەبەستە دەدەن.
ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێمی كوردستان: دەبێت دەزگاکانی راگەیاندن خۆیان لە هەر جۆرە رەفتارێک یان بڵاوکردنەوەی زانیاری و نهێنییەک بپارێزن كە خزمەتی نەیارانی كوردستان دەكات.
ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێمی كوردستان رایگەیاند، بەهۆی ئەو بارودۆخە ئەمنی و هەستیارەی هەرێمی كوردستان و عێراق و ناوچەكە پێیدا تێپەڕ دەبێت، ئەركی هەموو دەزگەكانی راگەیاندن و لایەنە پەیوەندیدارەكان و سەرجەم هاووڵاتییانە كە بەوپەڕی بەرپرسیارێتیەوە مامەڵە لەگەڵ ئەو رەوشە بكەن و خۆیان لە هەرجۆرە رەفتارێك یان بڵاوكردنەوەی زانیاری و نهێنییەك بپارێزن كە خزمەتی نەیارانی كوردستان دەكات و زیان بە ئاسایش و سەقامگیریی هەرێم دەگەیەنێت.
ئاماژەی بەوەشکردووە، هەر بۆ ئەو مەبەستە فەرمان بە دژەتیرۆری كوردستان كراوە كە هەر دەزگەیەكی راگەیاندن بە بڵاوكردنەوەی زانیاری و نهێنییەكان و پۆشدانی ناپرۆفیشناڵانەی هەواڵەكانی شەڕ و پەلامارەكانی دوژمن، زیان لە ئاسایشی و سەقامگیریی هەرێمی كوردستان بدات، دەستبەجێ ئەو دەزگەیە لەلایەن دژەتیرۆری كوردستانەوە رووبەڕووی لێپیچینەوە دەبێت و بەپێی یاسا رێکاری پێویستیان بەرامبەر دەگیرێتە بەر.
وتیشی، هەر بەرپرسێك بەهۆی لێدوانەكانی ببێتە هۆی ئاشكرابوونی زانیاریی هەستیار و لێدوانەكانی خزمەتی دوژمن بكات و زیان لە ئاسایشی هەرێم بدات، بەپێی یاسا لێپێچینەوەی لەگەڵدا دەکرێت.
وەزیری بەرگریی ئیسرائیل هۆشداریی دەداتە لوبنان ئەگەر بێتو هێرشە موشەکییەکانی حزبوڵا رانەگرێت
ئیسرایل کاتز وەزیری بەرگریی ئیسرائیل رایگەیاند، جۆزێف عۆن سەرۆکی لوبنانی ئاگادارکردووەتەوە کە ئەگەر حکومەتەکەی رێگریی نەکات لە هێرشە موشەکی و درۆنییەکانی حزبوڵا بۆسەر وڵاتەکەیان، ئەوا خۆیان رێگرییان لێدەکەن و دێنە ناو باشوری وڵاتەکەیانەوە.
وتیشی، دوێنێ حزبوڵا بەچڕی ناوچە جیاجیاکانی وڵاتەکەیانی بۆردومان کردووە و سوپای ئیسرائیلیش بە بەهێزییەوە بەرپەچی ئەو هێرشانەی داوەتەوە و پێگەکانی گروپە چەکدارییەکەشی لە باشوری لوبنان بە ئامانج گرتووە.
ئاماژەی بەوەشداوە، پێویستە هاووڵاتیانی لوبنان باشوری وڵاتەکە جێبهێڵن، تاکو لە کاتی جێبەجێکردنی ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانی ئیسرائیل لە لوبنان، زیانیان بەرنەکەوێت.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە لێدوانێکی نوێدا دەربارەی جەنگەکەیان لەگەڵ ئێران رایگەیاند، سوپای ئەمریکا دەستکەوتی زۆری بەدەستهێناوە، کە کەس پێشبینی نەدەكرد و پرۆسە سەربازییەکانیان زۆر لە خشتەی کاتیی دیاریکراو پێشترن.
ترەمپ جەختی لەوە کردەوە، کە ئەم ئۆپەراسیۆنە کورتخایەنە رێگر دەبێت لە هەڵگیرسانی جەنگێکی گەورە و ماڵوێرانکەر، ئاماژەی بەوەش دا، کە جەنگ بۆ ئەمریکا "کارێکی ئاسانە" و تا ئێستا توانیویانە بنکەکانی بەرهەمهێنانی درۆن و نزیکەی 28 بەلەمی سەربازیی ئێران کە خەریکی چاندنی مین بوون، لەناو ببەن.
لە بەشێکی تری قسەکانیدا، سەرۆکی ئەمریکا ئاشکرای کرد، کە هێزەکانیان دوو جار سەرکردایەتی باڵای ئێرانیان کردووەتە ئامانج و بە تەواویش هێزی دەریایی ئەو وڵاتەیان پەکخستووە.
سەبارەت بە لێکەوتە ئابوورییەکانیش، دڵنیایی دایە بازاڕەکانی جیهان، کە رەوشەکە لەژێر کۆنترۆڵدایە و بەم نزیکانە نرخی نەوت دادەبەزێنن، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ سەرکەوتنی ستراتیژیی ئەمریکا لەم روبەڕوبوونەوەیەدا.
نێردەی تایبەتی ئەمریكا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست رایگەیاند كە ئەمریكا توانیویەتی تا ئێستا سێ دامەزراوەی پیتاندنی یۆرانیۆم لە ئێران لەناو بەرێت.
ستیڤ ویتكۆف نێردەی تایبەتی ئەمریكا رایگەیاند كە وڵاتەكەی ناوەندە سەرەكییەكانی پیتاندنی یۆرانیۆمی لە نەتەنز و ئەسفەهان و فۆردۆ تێكشكاندووە، ئەم هەنگاوەش بۆ رێگری بوو لە هەوڵەكانی تاران بۆ پەرەپێدانی بەرنامە ناوەكییەكەی و پاراستنی رەوشەكە لە مەترسی.
ئاماژەی بەوەشكرد، ئێران 460 كیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێنراوی هەبووە و دەیتوانی لە دە رۆژدا چەكی ئەتۆمی لێ دروست بكات.
دوای ئەوەی سەرۆکی ئەمریکا هۆشداری دایە ئێران لەبارەی چاندنی مینەوە، دواتر رایگەیاند 10 کەشتی ئەو وڵاتەیان لەکاتی چاندنی میندا تێکشکاندووە
سەرۆکی ئەمریکا، لەبارەی دەنگۆی چاندنی مین لە گەروی هورمزدا لەلایەن ئێرانەوە راگەیەنراوێکی بڵاوکردەوە و هۆشداریشی دایە ئێران لە ئەگەری ئەنجامدانی ئەو کارە.
لە سەرەتادا، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە رێگەی پەڕەی تایبەتیی خۆی لە تروس سۆشیاڵ ئاماژەی بەوەدا، دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەتەوە کە ئێران لە گەروی هورمز سەرقاڵی چاندنی مینە.
ئەوشی روونکردەوە، ئەگەر بەڕاستی ئێران مینی لە گەروەکەدا چاندبێت، ئەوا ئەمریکا دەخوازێت بە زووترین کات ئەو مینانە لاببرێن، ئەگەرنا لێکەوتەی سەربازیی قورستر لەسەر ئەو وڵاتە دروستدەبێت.
لەلایەکی تریشەوە، فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا سێنتکۆم رایگەیاند، لەماوەی چەند سەعاتی رابردوودا توانیویانە 16 کەشتیی ئێران کە سەرقاڵی چاندنین مین بوون، لەلایەن هێزەکانیانەوە بەتەواویی تێکشکێنراون.
راوێژكارانی سەرۆكی ئەمریكا بە نهێنی كار بۆئەوە دەكەن ترەمپ رازی بكەن لە شەڕی ئێران بكشێتەوە.
رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریكی ئاشكرایكردووە، راوێژكارانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بە نهێنی لە هەوڵی ئەوەدان ترەمپ رازی بكەن لە شەڕی ئێران بكشێتەوە و داوا دەكەن، سەرۆكی ئەمریكا روونی بكاتەوە كە سوپای وڵاتەكەی بەشێكی زۆر لە ئامانجەكانی لە ئێران بەدەستهێناوە.
ئەو راوێژكارانە دەیانەوێت ترەمپ هان بدەن رایبگەیەنێت كە بەرنامە موشەكییەكەی ئێرانیان شكستپێهێناوە و كەشتییەكانی ئەو وڵاتەشیان لەناوبردووە، توانای ئێرانیشیان بۆ پشتیوانیكردنی گروپەكانی ناوچەكە پەكخستووە و رێگریشیان كردووە لەوەی ئێران ببێتە خاوەنی چەكی ئەتۆمی.
سوپای پاسدارانی ئێران وەڵامی ترەمپ دەداتەوە و دەڵێت، تا هێرشەكان رانەگیرێن رێگە بە گواستنەوەی نەوت نادەن لە گەروی هورمز.
عەلی محەمەد ناینی وتەبێژی سوپای پاسدارانی ئێران رایگەیاند، ئامادەن بۆ روبەڕوبونەوەی كەشتیگەلی ئەمریكی لە گەروی هورمز، جەختیشیكردەوە، تاران رێگە بە هەناردەكردنی یەك لیتر نەوت نادات لە رێی گەروی هورمزەوە ئەگەر هێرشەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل دژی ئێران بەردەوام بن.
لەبارەی لێدوانەكانی ترەمپیشەوە كە وتبوی جەنگی ئێران لە كۆتایی نزیك دەبێتەوە بەڵام لەم هەفتەیەدا نا، وتەبێژی سوپای پاسداران رایگەیاند، ئێران وادەی كۆتاییهاتنی جەنگ دیاری دەكات.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا و ڤلادمیر پوتن سەرۆكی روسیا لە پەیوەندییەكی تەلەفۆنیدا رەوشی ئێران و ئۆكرانیان تاوتوێكرد.
یوری ئوشاكوڤ یاریدەدەری سەرۆكی روسیا رایگەیاند، ترەمپ پەیوەندی بە پوتنەوە كردووە بۆ تاوتوێكردنی چەندین بابەتی گرنگ و پەیوەست بە پێشهاتەكانی ئێستا و رەوشی جیهان بە گشتی.
وتیشی، پەیوەندییەكە نزیكەی سەعاتێكی خایاندووە و باس لە شەڕی ئێستای ئێران و دانوستانەكان لەبارەی ئۆكراین بە بەشداری نوێنەرانی ئەمریكا كراوە.
بەپێی زانیاریی میدیاكانی روسیاش، لەو پەیوەندییەدا ترەمپ هەڵسەنگاندنی خۆی لەبارەی هەڵمەتەكانی ئێستای ئەمریكا و ئیسرائیل خستووەتەڕوو، بیروڕاش سەبارەت بە رەوشی ئێران ئاڵوگۆڕ كراوە.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران دەڵێت، ئەمریکا و ئیسرائیل هەوڵی دابەشکردنی ئێران دەدەن، سووریشن لەسەر پاراستنی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێیاندا.
ئیسماعیل بەقائی وتەبێژی وزارەتی دەرەوەی ئێران لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، سوورین لەسەر پاراستنی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێیاندا و هێرشیشیان نەکردووەتەسەر تورکیا و ئازەربایجان و قوبرس.
ئاماژەی بەوەشداوە، ئەمریكا و ئیسرائیل هەوڵی دابەشكردنی ئێران دەدەن، لە هێرشەكانیشاندا جیاوازیی لەنێوان مەدەنی و سەربازییەكان ناكەن، تەنانەت ئەمریكا دەیەوێت پاساو بۆ هێرشەكانی بهێنێتەوە.
بەقائی ئەوەشی روونکردەوە، كاتێك لە وڵاتانی ناوچەكەوە هێرشیان دەكرێتەسەر پێویستە بەرگری بكەن و بەرگریكردنیش لە خۆیان، هێرشكردن نییە بۆ سەر هیچ دەوڵەتێك.
لە سەرەتای دەستپێكی هێرشەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆسەر ئێران، تا ئێستا 10 كەشتی لە گەرووی هورمز یان كراونەتە ئامانج.
ئاژانسی ئاسایشیی دەریایی بەریتانیا بڵاویكردووەتەوە، لە دەستپێكی هێرشەكانی ئەمریكا و ئیسرائیلەوە بۆسەر ئێران، تا ئێستا 10 كەشتی لە گەرووەكەدا كراونەتە ئامانج.
رێكخراوی دەریایی نێودەوڵەتیش رایگەیاندووە، تەنها لە هەفتەی یەكەمی شەڕدا نۆ كەشتی لە گەرووەكەدا بە ئامانجگیراون، كە لە چوار هێرشیاندا حەوت كەس گیانیان لەدەستداوە.
كۆمپانیای شیكاریی كەیپلێر كە سەكۆی مارین ترافیك بەڕێوەدەبات رایگەیاندووە، ئێران ئامانجی لە داخستنی گەرووەكە كەشتییەكان نییە، بەڵكو پەكخستنی بازرگانی و ئابوریی جیهانە.
گەرووی هورمز بە رێڕەوێكی گرنگی بازرگانی لە جیهاندا دادەنرێت، بەتایبەتیش نەوت و غاز، كە گەرووەكە رێڕەوی سەرەكی تێپەڕبوونی نەوتی عیراق و وڵاتانی كەنداوە بەرەو جیهان و 20٪ی نەوتی جیهان بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕێت.
لە بەرزبوونەوەیەكی مێژووییدا و بەهۆی بەردەوامی ئاڵۆزییەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەمارۆی سەر گەرووی هورمز، نرخی بەرمیلێك نەوتی برێنت 115 دۆلاری تێپەڕاند، ترەمپیش دەڵێت، بەرزبوونەوەی نرخەكە كاتییە.
بەیانی ئەمڕۆ نرخی بەرمیلێك نەوتی برێنت بەڕێژەی 30% بەرزبوونەوەی تۆماركرد و گەیشتە سەروو 115 دۆلار، ئەو بەرزبوونەوەیە لە نرخی نەوت نیگەرانی سەركردەكانی جیهانی لێكەوتووەتەوە.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، بەرزبوونەوەكە كاتییە و هەر كاتێك هەڕەشەی ئەتۆمی ئێران لەناوبرا نرخەكەی دادەبەزێت.
وتیشی، ئەوە باجێكە كە دەبێت لەپێناو ئاسایش و سەلامەتی ئەمریكا و جیهان بدرێت.
ئەو بەرزبوونەوەیە دوای ئەوە هات كە داخستنی گەرووی هورمز زۆرێك لە وڵاتانی ناچار كرد ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت كەمبكەنەوە.
بەڕێوەبەری سندوقی دراوی نێودەوڵەتیش رایگەیاند، هەر زیادبوونێك بەڕێژەی 10% لە نرخی نەوتدا، 40 خاڵ بۆ سەر هەڵاوسانی جیهانی زیاد دەكات.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بە دیاریكردنی موجتەبا خامنەیی وەك رابەری نوێی ئێران دڵخۆش نیە و لاریجانیش دەڵێت رابەری نوێ دەتوانێت وڵات بەرێوەبەرێت .
لە یەكەم لێدوانیدا لە دوای دیاریكردنی موجتەبا خامنەیی وەك رابەری نوێی ئێران ، ترەمپ بە كەناڵی فۆكس نیوزی راگەیاندوە ، دڵخۆش نییە بە دیاریكردنی موجتەبا خامنەیی ، بەڵام هیچ لێدوانێكی تری لەوبارەیەوە نەداوە .
هاوكات عەلی لاریجانی ئەمینداری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران رایگەیاندووە ، سەرباری ئەو هەرەشانەی ئاراستەی دەكرا ، ئەنجومەنی شارەزایانی رێبەریی ئێران توانی رابەری نوێ دیاریبكات و دوپاتیشیكردوەتەوە كە موجتەبا خامنەیی توانای بەرێوەبردنی وڵاتی هەیە لەم رەوشە هەستیارەی پێیدا تێدەپەریت، داواشی كردوە هەموان پێكەوە بە یەكریز لە پشت رابەری نوێ بوەستن و پاڵپشتی بكەن .
رۆژی یەكشەممە ئەنجومەنی شارەزایانی رێبەری ئێران كە لە 88 ئەندام پێكدێن، هەڵبژاردنی موجتەبا خامنەیی وەك رابەری نوێی وڵاتـەكە راگەیاند، ئەوەش لە دوای ئەوەی لە سەرەتای دەستپێكردنی هێرشەكانی ئیسرائیل و ئەمریكا بۆ سەر ئێران لە رۆژی 28 ی شوبات، عەلی خامنەیی رابەری باڵای ئێران كوژرا .
وەزیری دەرەوەی ئێڕان داواكارییەكانی بۆ ئاگربەست لە ناوچەكە رەتكردەوە و جەختی لەسەر پێویستیی گەیشتن بە رێككەوتنێكی هەمیشەیی بۆ كۆتاییهێنان بە ململانێكان كردەوە.
عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ كەناڵی ئێن بی سی ئەمریكی رایگەیاند، وڵاتەكەی داواكارییەكان بۆ ئاگربەست لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست رەتدەكاتەوە و بەردەوام دەبن لە شەڕكردن لە پێناو پاراستنی گەل و ئاسایشی وڵاتەكەیان.
ئاماژەی بەوەشكرد، كە ئەمریكا و ئیسرائیل خەڵكی بێتاوان دەكوژن و هێرش دەكەنە سەر نەخۆشخانە و خوێندنگەكان، بۆیە هەر جۆرە ئاگربەستێكی كاتی لای ئەوان قبوڵكراو نییە.
وتیشی: پێویستە رێككەوتنێكی هەمیشەیی بكرێت كە بتوانێت ئاسایشی ناوچەكە بۆ ماوەیەكی درێژخایەن بپارێزێت.
رێکخراوی سی پی تی: تائێستا 296 هێرشکراوەتە سەر هەرێمی کوردستان و زۆرترین هێرشیش کراوەتە سەر هەولێر و سلێمانی.
رێکخراوی سی پی تی ئەمریکی، نوێترین راپۆرتی خۆی لەبارەی هێرشە موشەکی و درۆنییەکانی ئەم دواییە بڵاوکردەوە و تێیدا هاتووە، تائێستا 196 جار هێرشکراوەتە سەر شار و شارۆچکە جیاجیاکانی هەرێمی کوردستان.
لە راپۆرتەکەدا ئەوەش هاتووە، شاری هەولێر 162 جار، سلێمانی 26 جار، دهۆک پێنج جار و هەڵەبجەش سێ جار هێرشیان کراوەتەسەر و لەو هێرشانەشدا، 43 هێرشیان بۆسەر بارەگای حزبە کوردییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان لە هەرێمی کوردستان بوون و 58ـی دیکەشیان بۆسەر کونسوڵخانەی ئەمریکا لە هەولێر بووە.
رێکخراوەکە ئەوەشی ئاشکراکردووە، بەهۆی هێرشەکانەوە تائێستا جوار کەس گیانیان لەدەستداوە و 19 کەسی دیکەش برینداربوون و لەو ژمارەیەش، 15 قوربانییان لە هەولێر بوون و حەوتی دیکەیان لە سلێمانی و کەسێکیش لە دهۆک.