میدیای ئیسرائیل راگەیاند، ئەمریكا پێشنیازێكی 15 خاڵی بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕ لەگەڵ ئێران پێشكەشی تاران كردووە، بۆ ئەوەی لە ماوەی مانگێكدا رێككەوتنێك بكرێت هاوشێوەی رێككەوتنەكانی غەززە و لوبنان.

میدیای ئیسرائیل بڵاویكردەوە، ئیدارەی ترەمپ پێشنیازێكی 15 خاڵی بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕ لەگەڵ ئێران ئامادەكردووە كە تێیدا، جەنگ بۆ ماوەی مانگێك رابوەستێت و توانا ئەتۆمییەكەی ئێران لەناوببرێت و تاران پابەندی ئەوەبێت چەكی ئەتۆمی بەدەستنەهێنێت و یۆرانیۆم نەپیتێنێت و ئەوەشی پیتاندویەتی رادەستی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی بكات و دامەزراوەكانی نەتەنز و ئەسفەهان و فۆردۆ دابخات.

راشیگەیاند، ئەمریكا داوا لە ئێران دەكات دەستبەرداری گروپە چەكدارەكان بێت و گەرووی هورمز وەك ناوچەیەكی دەریایی ئازاد بمێنێتەوە و توانا سەربازییەكانی تاران تەنیا بۆ بەرگری لەخۆكردن بەكاربێن. 

ئاماژەی بەوەشكردووە، لە بەرامبەردا سەرجەم سزاكانی ئێران هەڵدەوەشێنەوە و هاوكاری ئێران دەكرێت بۆ بەهێزكردنی وزەی ئەتۆم بۆ بەرهەمهێنانی ئاشتی و سزاكانی سناپ باكیش هەڵدەوەشێنەوە. 

 

رۆیتەرز ئاشکرایکرد، ترەمپ سورە لەسەر رێککەوتن لەگەڵ ئێران و لێپرسراوانی ئیسرائیل گەشبین نین

ئاژانسی "رۆیتەرز" لە زاری سێ لێپرسراوی باڵای ئیسرائیلییەوە بڵاویکردەوە، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، بڕیاری کۆتایی داوە بۆ گەیشتن بە رێککەوتنێک لەگەڵ ئێران، بەڵام پێناچێت تاران بە هەموو مەرجەکانی واشنتن رازی بێت.

دۆناڵد ترەمپ رۆژی دووشەممە رایگەیاند ، ئێران خواستی جدی هەیە بۆ گەیشتن بە رێککەوتن و ئاشکرایکرد، دانوستانی سەرەتایی لە شەوی شەممەوە دەستی پێکردووە.

لەلایەکی دیکەوە، سێ لێپرسراوەکەی باڵاکەی ئیسرائیل ئاماژەیان بەوەکردووە، زۆر ئەستەمە تاران مەرجەکانی ئەمریکا بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ قبوڵ بکات، سەرەڕای ئارەزووی ترەمپ بۆ دیپلۆماسی.

ئەم لێدوانانەی ترەمپ لە کاتێکدایە، لێپرسراوانی ئێران پێشتر هەموو جۆرە دانوستانێکی راستەوخۆیان لەگەڵ واشنتۆن رەت کردبووەوە، بەڵام ترەمپ جەخت لەوە دەکاتەوە کە "تاران رێککەوتنی دەوێت".

میدیاکانی ئیسرائیل ئاشکرایانکرد، ئێران رەزامەندی لەسەر دەستپێکردنی دانوستان لەگەڵ ئەمریکا دەربڕیوە.

رۆژنامەی "یەدیعۆت ئەحرەنۆت"ی ئیسرائیلی لە راپۆرتێکدا ئاشکرایکرد، گۆڕانکارییەکی جیاواز لە هەڵوێستی تاراندا ەویداوە و باڵاترین دەسەڵاتی ئێران رەزامەندی لەسەر دەستپێکردنی دانوستانی راستەوخۆ لەگەڵ واشنتۆن دەربڕیوە.

عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، بە نهێنی ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ئەمریکای ئاگادار کردووەتەوە کە موجتەبا خامنەیی، رابەری نوێی ئێران، رەزامەندی نیشانداوە بۆ ئەنجامدانی دانوستان و گەیشتن بە رێککەوتن.

رۆژنامەکە ئەوەشی خستووەتەڕوو، رابەری نوێی ئێران خواستی خۆی بۆ کۆتاییهێنانی خێرا بە جەنگ دەربڕیوە، بەڵام بەپێی ئەو مەرجانەی کە تاران دەستنیشانیان دەکات.

ئەم پێشهاتە لە کاتێکدایە کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، بە شێوەیەکی کتوپڕ بڕیاریدا بۆ ماوەی پێنج رۆژ هەر هێرشێکی سەربازی بۆ سەر وێستگەکانی وزەی ئێران دوابخات، ئەمەش دوای ئەوەی پێشتر مۆڵەتی 48 سەعاتی دابوو بە تاران بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز.

لیژنەی خاچی سوری نێودەوڵەتی هۆشداری دەدات لە رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەڵیت ئەگەر رەوشەكە بەم شێوەیە بەردەوام بێت دەگاتە خاڵی نەگەڕانەوە.

میریانا سپۆلیاریتش سەرۆكی لیژنەی نێودەوڵەتی خاچی سور رایگەیاندووە، بە ئامانجگرتن و لەناوبردنی ژێرخانی وزە و سەرچاوەكانی ئاو و چاودێری تەندروستی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەڕەشەیەكی گەورەیە و دەكرێت رەوشەكە بگەیەنێتە خاڵێك گەڕانەوەی نەبێت.

وتیشی، گەورەترین سەرچاوەی نیگەرانیی ئەو زیانەیە كە پێدەچێت بەر دامەزراوە ئەتۆمییەكان بكەوێت، چونكە زیانێكی لێدەكەوێتەوە كە دواتر چاككردنەوەی ئەستەم دەبێت.

لە 28ی شوباتی رابردووەوە هێرشی ئیسرائیل و ئەمریكا بۆسەر ئێران دەستیپێكردووە و لە بەرانبەریشدا ئێران لە رێی موشەك و درۆنەوە بەرژوەندییەكانی ئەو دوو وڵاتەی لە ناوچەكە كردووەتە ئامانج.

ئەنجومەنی هاریكاری كەنداو دوپاتیدەكاتەوە هەر رێككەوتنێك لەگەڵ ئێران بكرێت، دەبێت داواكاریی وڵاتانی كەنداویش لەخۆبگرێت.

جاسم بدێوی، ئەمینداری گشتی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداو رایگەیاند، هێرشەكانی ئێران بۆسەر وڵاتانی كەنداو بە موشەك و درۆن، كاریگەری گەورەی لەسەر پەیوەندییەكانیان دروستكردووە و خاڵێكی وەچەرخان و گەورە بوو نەك تەنها لەسەر ئاستی ئاسایشی نەتەوەیی، بەڵكو لەسەر ئاستی ئاسایش و سەقامگیری جیهانییش، داخستنی گەروی هورمزیش لەلایەن ئێرانەوە شۆكێكی گەورە بوو بۆ ئابوری جیهان.

لەبارەی رێككەوتنیش لەگەڵ ئێران دەڵێت، هەر رێككەوتنێك لەگەڵ ئێران بكرێت، دەبێت وڵاتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداو رۆڵێكی بەرچاویان هەبێت لە داڕشتنی و داواكارییەكانیشیان لە خۆبگرێت.

 

بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل پەیامێکی ڤیدیۆیی بڵاوکردەوە و تێیدا دەڵێت: هێرشەکانیان بۆسەر ئێران بەردەوام دەبێت و بەرنامەی ئەتۆمییەکەشی لەناودەبەن

رێكخراوی مانگی سوری ئێرانی ئاماری زیان و قوربانییانی هێرشەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆسەر ئێران راگەیاند.

رێكخراوی مانگی سوری ئێرانی بڵاویكردەوە، لە ئەنجامی هێرشەكانی ئەمریكاو  ئیسرائیل تا ئێستا 204 منداڵ گیانیان لە دەستداوە ، زیاتر لە 18 هەزار كەسیش بریندار بوون.

رێكخراوەكە  ئاشكرایكردووە، لەئەنجامی ئەو هێرشانە 498 خوێندنگە و 251 بنكەی تەندروستی و 17 بنكەی ڕێكخراوی مانگی سوری ئێرانی زیانیان بەركەوتووە، هاوکات81 هەزار خانوو زیانیان بەركەوتووە.

ئاماژەی بەوەشكردووە، هێرشەكانی سەر ئێران بەزاندنی یاسا نێودەوڵەتییەكانی مافی مرۆڤ و پەیماننامەی جنێڤە، بەردەوامبدەبن لە ریگەی یاسا و دەزگا نێودەوڵەتییەكانەوە هێرشكاران لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بكرێت.

لە دوای تێپەڕبوونی سێ هەفتە بەسەر دەستپێكردنی جەنگی ئەمریكا و ئیسرائیل دژ بە ئێران  ، لە ئێستادا هەریەك لە تاران و واشنتۆن دەیانەوێت بگەرێنەوە بۆ دانوستان، بەڵام هەردوولا مەرجی توندیان بۆ یەكتر هەیە .

بەپێی چەند سەرچاوەیەكی ئەمریكی، ئیدارەی ئەمریكا هەنگاوی سەرەتایی بۆ دیاریكردنی ئاراستەی قۆناغی داهاتوو دەستپێكردوە ، ئاماژەكانیش زیاتر سەبارەت بە كردنەوەی رێرەوی دیپلۆماسین لەگەڵ ئێران .

بەپێی ئەو سەرچاوانە ، واشنتۆن ئەگەر دانوستان لەگەڵ ئێران بكات شەش مەرجی   سەرەكی هەیە ،  دیارترینیان وەستاندنی بەرنامە موشەكییەكەیەتی بۆ ماوەی پێنج ساڵ، لەگەڵ وەستاندنی تەواوەتی پیتاندنی یۆرانیۆم و هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوە ئەتۆمییە گەورەكان لە نەتەنز و  ئەسفەهان  و فۆردۆ ، هەروەها  چاودێریكردنی توندی نێودەوڵەتی بۆ چالاكییە ئەتۆمییەكانی ئێران و ئیمزاكردنی  رێككەوتننامەی كۆنترۆڵكردنی چەك لە ناوچەكە و كۆتاییهێنان بە دابینكردنی بودجە بۆ گروپە هاوپەیمانەكانی وەك حزبوڵا و حوسییەكان  و حەماس  ، لە دیارترین مەرجەكانی ئەمریكان . ئەوەش ئەو مەرجانەیە كە چەندین جار لەلایەن ئێرانەوە رەتكراونەتەوە.

هەرچەندە  تا ئێستا هیچ پەیوەندییەكی راستەوخۆ لە نێوان واشنتۆن و تاراندا نییە ، بەڵام كەناڵە ناراستەوخۆكان لە رێی نێوەندگیرە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكانەوە كراونەتەوە  ، دیارترین نێوەندگیرەكانیش میسر و قەتەر و بەریتانیان و پەیامەكانی ئەمریكا و ئێران بە یەك دەگەیەنن ، بەپێی زانیارییەكان ، لە رێی ئەو نێوەندگیرانەوە ئێرانیش ئامادەیی بۆ دانوستان دەبریوە ، بەڵام  چەند مەرجێكی توندی هەیە كە گرنگرترینیان ئاگربەستی بەپەلە و پێدانی گرەنتیە بۆ دەستپێنەكردنەوەی جەنگ  و قەرەبوكردنەوەی زیانەكانی جەنگ .

 بەپێی راپۆرتێكی پێگەی ئەكسیۆسیش ، لە ئێستادا جارید كۆشنەر و ستیڤ ویتكۆڤ نوێنەرانی ترەمپ ، تاوتوێی ئەگەری دەستپێكردنی دانوستان دەكەن و دەیانەوێت بنەماكانی رێككەوتنێك لەگەڵ ئێران دابرێژن كە لە رێیەوە جەنگ كۆتایی بێت .

ناتانیاهۆ داوا لە ئەوروپا دەکات بچێتە نێو جەنگی دژ بە ئێران و هۆشداریی داخستنی گەرووی هورمز دەدات.

بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، داوایەکی بەپەلە ئاراستەی وڵاتانی ئەوروپا دەکات بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی راستەوخۆ بەشداری لە جەنگی دژ بە تاران بکەن، ئەم داوایەی نەتانیاهۆ لە کاتێکدایە کە وڵاتانی ئەوروپا تا ئێستا دوودڵن لە تێوەگلان لەو ململانێیە و یەکێتیی ئەوروپاش داوای راگرتنی دەستبەجێی شەڕ دەکات.

ناتانیاهۆ لە کاتی بەسەرکردنەوەی ناوچەی "عاراد" لە باشوری ئیسرائیل، کە بەرەبەیانی ئەمڕۆ موشەکێکی ئێرانی لێکەوتە خوارەوە، رایگەیاند: "داخستنی گەرووی هورمز لەلایەن ئێرانەوە و سەلماندنی ئەوەی کە تاران خاوەنی موشەکی وایە دەگاتە قووڵایی ئەوروپا، مانای ئەوەیە کە کاتی ئەوە هاتووە سەرجەم هاوپەیمانەکانمان بە تەواوی بچنە نێو ئەم جەنگەوە."

سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل جەختی لەوەکردەوە، هەڕەشەکانی ئێران تەنها مەترسی نین بۆ سەر ئیسرائیل و ئەمریکا، بەڵکو ئێستا ئاسایشی پایتەختە ئەوروپییەکانیشی خستووەتە مەترسییەکی راستەوخۆوە.

بەهۆی زیادبوونی گرژییەکان، ئێران هەڕەشەی وێرانکردنی کەرتی وزەی ناوچەکە دەکات لە ئەگەری هەر هێرشێک بۆ سەر ژێرخانی وڵاتەکەی.

محەمەد باقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران، هۆشدارییەکی توند ئاراستەی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دەکات و رایدەگەیەنێت، هەر جۆرە هێرشێک بۆ سەر وێستگەکانی کارەبا و ژێرخانی وزەی وڵاتەکەی وەڵامێکی وێرانکەری دەبێت.

قالیباف لە وەڵامی هەڕەشەکانی ئەم دواییەی دۆناڵد ترەمپ ئاماژەی بەوەکرد، لە ئەگەری بە ئامانجگرتنی کەرتی وزەی ئێران، تەواوی ژێرخانی وزە و کەرتی نەوتی وڵاتانی ناوچەکە دەبنە "ئامانجی رەوا" و تێکدەشکێنرێن.

فەرماندەیی ناوەندیی هێزەكانی ئەمریكا 'سێنتکۆم' رایگەیاند، توانیویانە هەڕەشەكانی ئێران بۆسەر کەشتیوانیانی نێودەوڵەتی بە تەواوی لاواز بكەن

ئەدمیراڵ براد كووپەر فەرماندەی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا 'سێنتكۆم' رایگەیاند، لە سێ هەفتەی رابردوودا زیاتر لە هەشت هەزار ئامانجی سەربازیی ئێرانیان بە ئامانج گرتووە و لەنێویشیاندا 130 كەشتی بۆردومان كراون.

وتیشی، تەنها دوو رۆژ لەمەوبەر سوپای ئەمریكا درێژترین هێرشی مەیدانی لە مێژووی  خۆیدا ئەنجامدا، ئەوەش بە بەكارهێنانی موشەكێكی جیاواز كە ژێرخانی سەربازیی ئێرانی لەناو برد.

ئاماژەی بەوەشدا، بەردەوامن لە لەناوبردنی هەڕەشەی چەندین دەیەیەی ئێران بۆ سەر هاتوچۆی ئازادی بازرگانی لە گەرووی هورمز و تواناكانی شەڕكردنی ئێران بە شێوەیەكی بەرچاو كەمیكردووە.

 

لێپرسراوێكی باڵای ئەمریكا رایگەیاند، هەواڵگری ئەمریكا و ئیسرائیل زانیارییان هەیە  كە موجتەبا خامنەیی لە ژیاندایە، بەڵام دەرنەكەوتنی ئاماژەیەكی مەترسیدارە بۆ ئێران. 

پێگەی ئەكسیۆس لە زاری لێپرسراوێكی ئەمریكاوە بڵاویكردەوە،  ئەمریكا و ئیسرائیل زانیاری هەواڵگرییان هەیە كە ئاماژە بەوە دەكات هێشتا موجتەبا خامنەیی لە ژیاندایە، بەڵام هیچ بەڵگەیەكیان نییە لەبارەی ئەوەی موجتەبا خامنەیی فەرمان دەردەكات یاخود كەسانی دیكە .

باسی لەوەشكردوە، دەرنەكەوتنی موجتەبا خامنەیی رێبەری نوێی ئێران لە  جەژنی نەورۆزدا ئاماژەیەكی مەترسیدارە و ئاماژەیە بۆئەوەی ئێران تووشی قەیرانی سەركردایەتی بووە. 

ئەو لێپرسراوە  ئەمریكییە ئاماژەی بەوەشكردووە، كوشتنی لاریجانی بۆشایی دەسەڵاتی لە ئێران فراوانتر كردوە و  سوپای پاسداران خەریكی پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییەیە. 

 

سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان  پلانێك بۆ هێوركردنەوەی ئاڵۆزییەكانی گەرووی هورمز دەخاتەروو هۆشداریش دەدات لە بەردەوامبوونی داخستنی ئەو رێرەوە ئاوییە.

لە چاوپێكەتنێكیدا لەگەڵ  گۆڤاری پۆلیتیكۆ ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، سكرتێری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان، ئامادەیی رێكخراوەكەی نیشانداوە بۆ بەشداریكردن لە پلانێكی نێودەوڵەتی هەمەلایەنە بە مەبەستی هێوركردنەوەی ئاڵۆزییەكانی وڵاتانی كەنداو و پاراستنی گەرووی هورمز.

گۆتێرێس رایگەیاندوە، نەتەوە یەكگرتووەكان دەتوانێت ڕۆڵێكی سەرەكی بگێڕێت لە چاودێریكردنی ئاسایشی گەرووەكە، جا چ لە ڕێگەی میكانیزمێكی چاودێری نێودەوڵەتی بێت یان دروستكردنی چوارچێوەیەكی گفتوگۆ بۆ لایەنە پەیوەندیدارەكان.

هۆشداریشی دا  لە پەككەوتنی هاتوچۆ لە گەرووی هورمز رایگەیاند،  هەنگاوێكی لەوشێوەیە دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانێكی ئابووری جیهانی، بۆیە داوای وەستاندنی دەستبەجێی هێرشەكان بۆ سەر كەشتی و دامەزراوە نەوتییەكانی كرد.

 

وەزیری دەرەوەی ئێران دەڵێت، ئاگربەست قبوڵ ناكەن، بەڵام دەستپێشخەری لە هەر هەوڵێك دەكەن بۆ كۆتایهێنان بەشەڕ 
عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران لە چاوپێكەوتنێكدا ئاماژەی بۆ ئەوەكردوە، ئاگربەست قبوڵ ناكەن، لەبەرئەوەی نایانەوێت سیناریۆی ساڵی رابردوو دووبارە بێتەوە، بەڵام پێشوازی لە هەر دەستپێشخەرییەك دەكەن بتوانێت بە تەواوی كۆتایی بەو شەڕە بهێنێت.
جەختی لەوەشكردوەتەوە، لە ئێستادا هەندێك وڵات هەوڵی دۆزینەوەی چارەسەرێك دەدەن، بەڵام پێناچێت ئەمریكا ئامادەبێت هێرشەكانی رابگرێت، بەڵام دەبێت شەڕ بەتەواوەتی و هەمیشەیی كۆتایی پێبێت، گەرەنتی هەبێت ئەو رەوشەی ئێستا دووبارە نەبێتەوە. هەروەها دەبێت ئەو زیانانەی بەر ئێران كەوتووە قەرەبوو بكرێنەوە.
سەبارەت بە گەرووی هورمزیش رایگەیاندووە، گەروەكە كراوەیە تەنها بۆ ئەوانە داخراوە كە هاوكاری دوژمنانی ئێران دەكەن و هێرش دەكەنە سەریان، بۆ وڵاتانی تر دەتوانن كەشتییەكانیان بە گەروەكەدا تێپەڕببن و ئامادەن رێڕەوی سەلامەتییان بۆ بكەنەوە، ئەگەر پەیوەندییان پێوەبكەن .

 

 لە ئەنجامی بۆدرومانكردنی بارەگایەكی حەشدی شەعبی چەكدارێكی ئەو هێزە لە خورماتوو كوژرا و شەوی رابردووش سێ جار بە درۆن هێرشكرایە سەرناوەندی دیپلۆماسی ئەمریكا لە بەغداد.

راگەیاندنی حەشدی شەعبی بڵاویكردەوە، درەگانی شەوی رابردو بارەگای  فەوجی چواری سەر بەلیوای 52  هێزەكانیان لە فڕۆكەخانەی سەربازی حلیۆە لەسنوری قەزای خورماتوو بۆردومان كراوە و بەهۆیەوە چەكدارێكیان كوژراوە  و چوارچەكداریش برینداربوون.
 پەیامنێری كوردسات نیوز لە خورماتوو رایگەیاند، بەیانی ئەمرۆش ئەو بارەگایەی حەشدی شەعبی لە سنوری قەزای خورماتوو   دووجار بۆردومانكراوەتەوە، بەڵام  تائێستا قەبارەی زیانەكان نەزانراوە.
 لەلایەكی ترەوە پەیامنێری كوردسات نیوز لە بەغداد رایگەیاند، درەنگانی شەوی رابردوو سێجار بە درۆن هێرشكراوەتەسەر ناوەندی دیپلۆماسی ئەمریكا لەناو فرۆكەخانەی بەغداد، یەكێك لە درۆنەكان خراوەتە خوارەوە  دوو درۆنەكەی دیكەش لە نێو باڵەخانەی ناوەندەكە كەوتوونەتە خوارەوە بەڵام یەكێكیان تەقیوەتەوە.