هەواڵەکان
بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند، بەردەوامدەبین لە شەڕی غەززە وتیشی، تابەدیهێنانی سێ ئامانجی سەرەکی لەو شەڕە ناوەستین.
ناتایناهۆ دەشڵێت، پێویستە بەردەوام بین لە شەڕکردن بۆ گەیشتن بە سێ ئامانجی ئەو شەڕەی کە دەستمان پێکردووە، ئامانجەکانیش بریتین لە "شکستپێهێنانی دوژمن و ئازادکردنی بارمتەکانمان و بەڵێندان کە غەززە چیتر مەترسی لەسەر ئیسرائیل دروستناکات".
سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل وتیشی، لە کۆتایی ئەم هەفتەیەدا کابینەی حکومەت بانگهێشت دەکەم بۆ ئاراستەکردنی سوپای ئیسرائیل بەرەو گەیشتن بەم سێ ئامانجە.
ماڵپەڕی ئاکسیۆس لە زاری سەرچاوەیەکی سیاسییەوە ڕایگەیاندووە، "ناتانیاهۆ کاردەکات بۆ ئازادکردنی ئەو زیندانیانەی کە لەلایەن حەماسەوە دەستبەسەرکراون هاوتەریب لەگەڵ چارەسەری سەربازی".
د.لەتیف رەشید سەرۆک کۆمار، رۆژی دووشەممە، لە کۆشکی بەغداد، پێشوازیکرد لە دکتۆر موحی مورتەزا قەزوینی، سەرۆکی ئەنجومەنی خزمەتی فیدراڵی و جێگر و ئەندامانی ئەنجومەنەکە و لە دیدارەکەدا، پلانی پەرەپێدانی بەڕێوەبردنی سەرچاوە مرۆییەکان لە دامودەزگاکانی دەوڵەتدا تاوتوێ کرا.
هەروەها، گفتوگۆ لەسەر رێکارەکانی رێکخستنەوەی بەڕێوەبردنی دامەزراندن و پرۆسەی خستنە سەرکار لە سەرجەم دامودەزگاکانی دەوڵەتدا تاوتوێ کرا کە ئامانج لێی دامەزراندنی سیستەمێکی کارگێڕی مۆدێرنە کە ئاستی خزمەتگوزارییە حکومییەکان بەرز بکاتەوە.
لە دیدارەکەدا سەرۆک کۆمار جەختی لە گرنگی پشتگیریکردنی ئەنجومەنەکە کردەوە بۆ ئەوەی بتوانێت ئەرکە گرنگەکانی لە پەرەپێدانی سیستەمی کارگێڕیدا جێبەجێ بکات.
هەروەها، ئاماژەی بە گرنگی بەرزکردنەوەی ئاستی گشتیی کارکردن و پەیڕەوکردنی میتۆدی کاریگەر کردەوە کە بەشداربن لە بەرزکردنەوەی لێهاتوویی کاری دامەزراوەیی و رێکخستنی پێکهاتەی کارگێڕی.
سەرۆک کۆمار دووپاتیکردەوە کە دامەزراندنەکان دەبێت بەپێی یاسای ئەنجومەنی خزمەتی فیدراڵی و بەپێی ئەوەی لە یاسای بودجەی گشتیدا هاتووە جێبەجێ بکرێت ، هەروەها پەیڕەوی لە شێوازی پیشەیی و کارگێڕی دادپەروەرانە بکرێت و پێداویستی راستەقینە و لێهاتوویی و شارەزایی لە پسپۆڕیدا لەبەرچاو بگیرێت.
لەلایەن خۆیانەوە، ئەندامانی وەفدەکە سوپاسی بەدواداچوون و پشتیوانی تەواوی سەرۆک کۆماریان کرد بۆ ئەنجومەنەکە لە پەرەپێدانی بنەماکانی کاری کارگێڕیدا.
هەروەها، پابەندبوونی خۆیان بە چەسپاندنی بنەماکانی کاری پیشەیی بەپێی پێوەرەکانی لێهاتوویی و شارەزایی دووپاتکردەوە.
سەرۆک و ئەندامانی ئەنجومەنەکە روونکردنەوەیان لەسەر پلان و بەرنامە پەسەندکراوەکان لە پرۆسەی دامەزراندن و بەڕێوەبردنی سەرچاوە مرۆییەکان لە دامودەزگاکانی دەوڵەتدا پێشکەش کرد.
دەزگای هەواڵگریی دەرەکیی روسیا رایگەیاند، دەزگای هەواڵگریی بەریتانیا (MI6) پلانی هەیە کە هاوپەیمانەکانی لە "ناتۆ" بەکاربهێنێت بۆ ئەنجامدانی هێرشێکی بەرفراوان دژی ئەوەی بە "کەشتیگەلی سێبەر"ی روسیا ناسراوە.
بەپێی راگەیەندراوێکی دەزگای هەواڵگریی دەرەکیی روسیا، "لەندەن پلانی ئۆپەراسیۆنێکی تێکدەرانەی گەورە دادەڕێژێت بە بەکارهێنانی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان بۆ ئەوەی نیشانی بدات کە گواستنەوەی نەوتی روسی هەڕەشەیە بۆ سەر کەشتیوانیی نێودەوڵەتی."
راگەیەندراوەکە وردەکاریی زیاتری لەبارەی پلانەکەوە خستووەتەڕوو، لەوانە:
سیناریۆی یەکەم: دروستکردنی رووداوێک بۆ کەشتییەکی نەوتهەڵگری "قاچاخ" لە یەکێک لە خاڵە ستراتیژییە قەرەباڵغەکانی هێڵە دەریاییەکان، بۆ نموونە لە یەکێک لە گەرووە دەریاییەکان.
سیناریۆی دووەم: ئاگرتێبەردانی کەشتییەکی نەوتهەڵگر لە کاتی بارکردندا لە بەندەری وڵاتێکی دۆستی روسیا، بە مەبەستی زیانگەیاندن بە ژێرخانی بەندەرەکە و کردنەوەی لێکۆڵینەوەیەکی نێودەوڵەتی.
جێبەجێکاران : لەندەن بەنیازە هێزە ئەمنییەکانی ئۆکراین رابسپێرێت بۆ ئەنجامدانی هێرش دژی روسیا بە بەکارهێنانی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان. راگەیەندراوەکە دەڵێت، "کەمئەزموونیی ئۆکراین لە شاردنەوەی بەڵگەکان وەک گەرەنتییەک سەیر دەکرێت بۆ ئەوەی هیچ دەرەنجامێکی یاسایی رووبەڕووی بەریتانیا نەبێتەوە."
ئامانجی سیاسی: ناچارکردنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ سەپاندنی سزای توندی لاوەکی (secondary sanctions) بەسەر کڕیارانی سەرچاوەکانی وزەی روسیادا. هەروەها، هەڵبژاردنی کاتێکی گونجاو بۆ ئەنجامدانی هێرشەکە تا کاریگەرییە میدیاییەکەی بۆ فشارخستنە سەر دۆناڵد ترەمپ بەکاربهێنرێت.
ئەم تۆمەتانە لە کاتێکدایە کە دوێنێ، زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین، سزای بەسەر 5 کۆمپانیا و 94 کەسایەتیدا سەپاند کە لە چەند وڵاتێکی جیاوازن، لەنێویاندا کاپتنی چەند کەشتییەک کە گوایە پەیوەندییان بە "کەشتیگەلی سێبەر"ەوە هەیە.
پێشتریش ئۆکراین سەرنجی بۆ ئەو بابەتە راکێشابوو. لە ناوەڕاستی مانگی ئایاری رابردوودا، پەرلەمانی ئۆکراینلە خوێندنەوەی یەکەمدا پڕۆژەیاسایەکی پەسەند کرد بۆ هەموارکردنەوەی یاسای سزا، بە مەبەستی سەپاندنی سزا بەسەر ئەو کەشتی و فڕۆکانەی کە تۆمەتبارن بە "گواستنەوەی نهێنی"ی نەوت و بەرهەمە نەوتییەکانی روسیا. لە پڕۆژەیاساکەدا هاتووە کە "کەشتیگەلی سێبەر"ی ڕووسی هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانیی ئۆکرانیا.
هەسەدە هێزەکانی حکومەت بە هێرشکردنە سەر پێگەکانی لە دێر حافر تۆمەتبار دەکات و دەڵێت "مافی بەرپەرچدانەوەی هێرشەکەمان بەکارهێناوە"
هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە)، ئەمڕۆ دووشەممە، رایانگەیاند کە لەگەڵ گروپە چەکدارەکانی سەر بە حکومەتی نوێی سوریا لە ناوچەی دێر حافری سەر بە پارێزگای حەلەب تووشی پێکدادان بوون.
هەسەدە لە راگەیەندراوێکدا روونیکردەوە، هێزەکانی سەر بە حکومەت "هێرشیان" کردووەتە سەر چوار پێگەیان لە ناوچەکە. هەروەها، هێزەکانی سوریای دیموکرات، جەختیان کردەوە کە هێزەکانیان "مافی خۆیان بۆ بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە بەکارهێناوە و وەڵامی پێویستیان داوەتەوە بۆ بەرگریکردن لە پێگە کانیان".
ئەم پەرەسەندنە لە کاتێکدایە کە رۆژی شەممەی رابردوو، وەزارەتی بەرگریی سوریا و هێزەکانی سوریای دیموکرات، تۆمەتیان ئاڕاستەی یەکتر کرد سەبارەت بە هێرشێک لە شاری منبج لە باکووری وڵات، ئەمەش سێبەر دەخاتە سەر رێککەوتنە مێژووییەکەی تایبەت بە یەکگرتنەوە کە هەردوولا لە مانگی ئازاردا ئیمزایان کرد
ئاژانسی "سانا"ی رەسمی سوریا بڵاویکردەوە، وەزارەتی بەرگری، هێزەکانی سوریای دیموکراتی بە ئەنجامدانی هێرشێکی مووشەکی بۆ سەر یەکێک لە پێگەکانی سوپا لە دەوروبەری منبج تۆمەتبار کردووە، کە بووەتە هۆی برینداربوونی چوار سەرباز و سێ هاوڵاتی مەدەنی. وەزارەتەکە هێرشەکەی بە "نا بەرپرسانە" و هۆکارەکانی بە "نادیار" وەسفکردووە.
لەلایەن خۆیەوە، هەسەدە لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە: "گروپە چەکدارە سەرەڕۆکانی ناو ریزەکانی هێزەکانی حکومەتی سوریا، بەردەوامن لەسەر هەراسانکردن و دەستدرێژییەکانیان بۆ سەر ناوچەکانمان لە ناوچەی دێر حافر." هەسەدە ئاماژەی بەوەشکردووە کە ئێوارەی رۆژی شەممە، ئەو گروپانە بە زیاتر لە 10 گولـلەهاوەن و بەبێ هیچ پاساوێک.
بەرگریی شارستانیی ئاکرێ: چوار گەنج لە کاتی مەلەکردندا لە سنوری بەردەڕەش خنکان
گیدۆن ساعر، وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل، ئەمڕۆ دووشەممە جەختی لەسەر پێویستیی گەڕاندنەوەی هەموو بارمتەکان لە کەرتی غەززە بەبێ هیچ مەرجێک کردەوە و رایگەیاند، ئیسرائیل هیچ رێککەوتنێک قبووڵ ناکات کە لەلایەن بزووتنەوەی حەماسەوە بسەپێنرێت.
ساعر لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا روونیکردەوە، حەماس هەوڵدەدات مەرجگەلێک بسەپێنێت کە مانەوەی لە دەسەڵاتدا لە کەرتی غەززە مسۆگەر بکات، ئەمەش شتێکە کە ئیسرائیل بە توندی رەتیدەکاتەوە. ناوبراو وتیشی، ئیسرائیل هەوڵ بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕ لە غەززە و ئازادکردنی هەموو بارمتەکان دەدات و پێی باشە لە رێگەی دیپلۆماسییەوە بگاتە چارەسەر.
وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل ئاشکرای کرد کە هەوڵێکی ئەمریکی بۆ داڕشتنی دیدگایەک بۆ قۆناغی دوای شەڕ لە غەززە لە ئارادایە و جەختی کردەوە کە ئیسرائیل ئەم دۆسیەیە بە وردی لەگەڵ واشنتۆن تاوتوێ دەکات. هەروەها دووپاتیکردەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەنیازە بەهێزەوە دەستوەردان بکات بۆ کەمکردنەوەی کارەساتی مرۆیی لە غەززە و هەماهەنگیی بەردەوام لەمبارەیەوە هەیە.
لەلایەکی ترەوە، ساعر رەخنەی لە هەڵوێستی هەندێک وڵاتی رۆژئاوایی وەک فەرەنسا، کەنەدا و بەریتانیا گرت و ئەو رێوشوێنانەی کە بەرامبەر بە ئیسرائیل گرتوویانەتەبەر، بە "خەڵاتێک بۆ حەماس" ناوبرد کە دەبێتە هۆی درێژکردنەوەی ماوەی شەڕەکە لەبری کۆتاییهێنان پێی. داوای لەو وڵاتانە کرد کە لە دەرەنجامی کارەکانیان تێبگەن و وتی، ئەوەی کردوویانە پشتگیرییەکی ناڕاستەوخۆیە بۆ حەماس.
ناوبراو هەروەها جەختی لەسەر پێویستیی کۆتاییهێنان بە دیاردەی رفاندنی هاوڵاتیانی سڤیل کردەوە و بزووتنەوەی حەماسی بەوە تۆمەتبار کرد کە هاوڵاتییە مەدەنییەکانی فەڵەستین دەترسێنێت و وەک قەڵغانی مرۆیی بۆ خزمەتکردنی بەرژەوەندییەکانی خۆی بەکاریاندەهێنێت.
لە کۆتاییدا، ساعر دووپاتیکردەوە کە هیچ شوێنێک بۆ حەماس لە داهاتووی کەرتی غەززەدا نییە، مەگەر چەکەکانیان دابنێن و دەستبەرداری ڕێبازە چەکدارییەکەیان ببن.
ئەم قسانەی وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل لە کاتێکدا دێت؛ کە حەماس بەردەوام رەتیدەکاتەوە دەستبەرداری چەکەکانی ببێت.
وەزارەتی پێشمەرگەی حکومەتی هەرێمی کوردستان، بە فەرمانێکی وەزاری، پلەی (12،010) پێشمەرگە و ئەفسەری سەر بە دیوانی وەزارەت و لیواکانی پیادەی بەرزکردەوە.
بەپێی ڕاگەیەندراوێکی وەزارەتی پێشمەرگە، بڕیارەکە پاڵپشتە بە ماددەی چواردە لە پەیڕەوی نیزامیی راژە و خانەنشینی پێشمەرگە ژمارە (6)ی ساڵی 2011، کە تایبەتە بە یاسای ژمارە (38)ی ساڵی 2007.
راگەیەندراوەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەم پلە بەرزکردنەوەیە گوزارشتە لە خشتەی پلە بەرزکردنەوەی نەورۆزی ساڵی 2025ی کارمەندان و بەپێی ڕێنماییەکانی فەرمانی وەزاریی بەڕێوەبەرایەتیی ئیدارەی گشتی ژمارە (6033)ی دەرچوو لە 4ی کانوونی یەکەمی 2011، ئەنجامدراوە.
ئەم هەنگاوە وەک بەشێک لە پڕۆسەی کارگێڕی و رێکخستنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە دێت و ساڵانە بەپێی خشتەی دیاریکراو بۆ ئەو ئەفسەر و پێشمەرگانە ئەنجام دەدرێت کە شایستەی پلە بەرزکردنەوەن.
وابڕیارە ئەمڕۆ دووشەممە CNNی عەرەبی چاوپێکەوتنێکی تایبەت لەگەڵ خاتوو شاناز ئیبراهیم ئەحمەد بڵاوبکاتەوە، کە تیایدا باسی قۆناغەکانی ژیانی لە سلێمانییەوە تا کۆشکی سەرۆکایەتی دەکات.
بڕیارە ئەمڕۆ دووشەممە، ماڵپەڕی CNNـی عەرەبی، چاوپێکەوتنێکی تایبەت لەگەڵ خاتوو شاناز ئیبراهیم ئەحمەد، خانمی یەکەمی عیراق، بڵاوبکاتەوە.
لەو چاوپێکەوتنەدا، خانمی یەکەم تیشک دەخاتە سەر قۆناغە جیاوازەکانی ژیانی، لە منداڵی و گەورەبوونی لە شاری سلێمانییەوە، تا دەگاتە گواستنەوەی بۆ ژیانی سیاسی و کارکردن لە کۆشکی سەرۆکایەتیی کۆمار.
ئیسماعیل بەقایی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند کە هیچ پشکێنەرێکی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم لە ئێستادا لە ئێران بوونی نییە و رەتیکردەوە ئامادەبن دانوستانی راستەوخۆ لەگەڵ ئەمریکا ئەنجامبدەن.
بەقایی ئاماژەی بەوەدا کە ئێران چەندین جار جەختی لەوە کردووەتەوە کە بەرپرسانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم دەبێت بەپێی بەرپرسیارێتییەکانی خۆیان کاربکەن و خۆیان لە کەوتنە ژێر کاریگەریی وڵاتان بەدوور بگرن.
ناوبراو وتیشی: "گلەیی و ناڕەزایەتییەکانمان سەبارەت بە کارە سیاسییەکانی ئاژانس بە تەواوی روونە."
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران جەختی لەوە کردەوە کە هاوکارییەکانی ئاژانس لەگەڵ ئێراندا دەبێت بەپێی نوێترین بڕیاری پەرلەمانی ئێران هەماهەنگ بکرێت. بەپێی ئەو بڕیارە، حکومەتی ئێران پابەندکراوە بە هەڵپەساردنی هەرجۆرە هاوکارییەک لەگەڵ ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم تا ئەو کاتەی دڵنیایی لە پاراستنی سەروەریی نیشتمانی و ئاسایشی ناوەند و زانا ئەتۆمییەکانی ئێران دەدرێت.
سەبارەت بە هەڵوێستی سێ وڵاتە ئەوروپییەکە (بەریتانیا، فەرەنسا و ئەڵمانیا) لەبارەی بەکارهێنانی میکانیزمی هاندان (Trigger Mechanism)، بەقایی رایگەیاند: "ئەو سێ وڵاتە ئەوروپییە بە هیچ شێوەیەک مافی یاساییان نییە بۆ خراپ بەکارهێنانی میکانیزمی هاندان."
میکانیزمی هاندان، کە لە چوارچێوەی رێککەوتنی ئەتۆمی (بەرجام)دا هاتووە، رێگە بە گەڕانەوەی خودکارانەی سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ سەر ئێران دەدات لە ئەگەری پابەندنەبوونی تاران بە رێککەوتنەکەوە.
وتهبیژی وهزارهتی دهرهوهی ئیران له وهلامی پرسیارێکدا که ئایا ئهگهری ههیه دانوستانی ئێران و ئهمریکا به شێوهی راستهوخو بکرێت، رایگهیاند: نەخێر، هیچ نێتێک نییە بۆ ئەوە.
مەزڵوم کۆبانێ فەرماندەی گشتیی هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە)، لە چاوپێکەوتنێکی نوێیدا لەگەڵ ئاژانسی هاوار، کە بەشی یەکەمی بڵاوکراوەتەوە و لەلایەن کوردسات نیوزەوە کراوە بەکوردی، تیشک دەخاتە سەر پەیوەندییەکان لەگەڵ دیمەشق، خاڵە ناکۆکەکان، دواخستنی کۆبوونەوەی پاریس، پەیوەندییەکان لەگەڵ تورکیا، هەوڵەکان بۆ داهاتووی سوریا، هەڵوێستی پێکهاتەکان و رۆڵیان، هەوڵەکانی کورد و پەیوەندی لەگەڵ هێزە نێودەوڵەتییەکان. هاوکات رایگەیاند؛ کە چەمکی یەکگرتنەوە بە واتای هاوبەشی دێت و سوریای نوێ لەسەر بنەمای هاوبەشییەکی نوێ لە نێوان هەموو پێکهاتەکانی وڵاتدا دادەمەزرێت. جەختیشی کردەوە کە "یەکگرتنەوە بە زۆر ناسەپێنرێت".
دەقی بەشی یەکەمی چاوپێکەوتنەکەی مەزڵوم کۆبانێ لە ئاژانسی هاوار، بەکوردیکردنی، کوردسات نیوز:
"رێککەوتنی ١٠ی ئازار بۆ راگرتنی شەڕ و کردنەوەی دەرگای دیالۆگ بوو"
سەبارەت بە رێککەوتنی 10ی ئازاری 2025 لەگەڵ ئەحمەد شەرع، سەرۆکی ئێستای سوریا، مەزڵوم کۆبانێ رایگەیاند: "رێککەوتنەکە لە کاتێکی هەستیاردا هات، پێویست بوو بۆ گەیشتن بە ئاگربەست، راگرتنی شەڕ و کردنەوەی بواری دیالۆگ." وتیشی: "لەگەڵ حکومەتی دیمەشق لەسەر ئەم پرسانە رێککەوتین. لە ماوەی چوار مانگی رابردوودا رەنگە هەنگاوی گەورە لە رووی کردارییەوە نەندرابێت، بەڵام هەندێک ئامانج بەدیهاتوون و ئێستا ئاگربەست هەیە و دەمانەوێت بە شێوەیەکی هەمیشەیی بیپارێزین."
هاوکات ئاماژەی بەوەشکرد کە رێککەوتنەکە راستەوخۆ لە نێوان خۆی و سەرۆکی سوریا، ئەحمەد شەرع ئیمزا کراوە و وتی: "پێویست بوو هێزە نێودەوڵەتییەکانیش بەشداری بکەن بۆ ئەوەی بتوانین هەنگاوی دروست بنێین. ئێستا وڵاتانی جیهان بەشداری لەم کۆبوونەوانەدا دەکەن و دەمانەوێت پێکەوە ئەم رێککەوتنە جێبەجێ بکەین."
"سەبارەت بە ناکۆکییەکان لەگەڵ دیمەشق"
لەبارەی کۆبوونەوەی 9ی تەمموز و ئەو مشتومڕەی دروستی کرد، فەرماندەی گشتی هەسەدە روونیکردەوە کە ئامانج لەو کۆبوونەوەیە دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێ بوو بۆ جێبەجێکردنی رێککەوتنی 10ـی ئازار و بۆ یەکەمجار نوێنەرانی ئەمریکا و فەرەنساش ئامادەبوون. وتیشی: "لەسەر زۆر پرس رێککەوتین، بەڵام هەندێک بابەتی تر کە لە کارنامەدا نەبوون، خرانە روو و نەمانتوانی بڕیاریان لەسەر بدەین، بۆیە گفتوگۆکان دواخران بۆ کۆبوونەوەکانی داهاتوو."
مەزڵوم کۆبانێ هۆکاری نەگەیشتن بە ئەنجامی کۆتایی لەو کۆبوونەوەیەدا بۆ ئەوە گەڕاندەوە کە "ئامادەکارییەکان بەشی ئەوە نەبوون ئەنجامێکی سەرکەوتوو بەدەست بهێنرێت."
"یەک وڵات، یەک سوپا و یەک ئاڵا"
مەزڵوم کۆبانێ جەختی لەسەر یەکپارچەیی خاکی سوریا کردەوە و وتی: "لە رێککەوتنی 10ـی ئازاردا رێککەوتین کە سوریا دابەش نابێت. سوریا، یەک وڵاتە و هی هەموومانە. بێگومان ئەم وڵاتە یەک حکومەتی دەبێت و یەک سوپاشی دەبێت، نەک دوو سوپا. هێزەکانی سوریای دیموکراتیش بە دڵنیاییەوە دەبنە بەشێک لەم سوپایە."
وتیشی: "ئێمەین کە باشتر لە هەموو کەس سنوورەکانی سوریامان پاراستووە. لە ناوچەکانی ئێمەدا هەموو پێکهاتەکان پێکەوە دەژین، واتە سوریایەکی بچووک لێرە هەیە. بەڵام بەداخەوە هەندێک درۆ بە ئەنقەست دەخرێتە پاڵ هەسەدە و بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر."
"یەکگرتنەوە واتە هاوبەشی، نەک سەپاندن"
عەبدی لە پێناسەی چەمکی "یەکگرتنەوە"دا وتی: "یەکگرتنەوە واتە هاوبەشی لە نێوان هەموو سورییەکاندا. دەبێت سوریایەکی نوێ لەسەر بنەمای هاوبەشییەکی نوێ دابمەزرێت. ئەمەش بە زۆر ناسەپێنرێت و دەبێت لە رێگەی لێکتێگەیشتن و دیالۆگەوە بێت."
سەبارەت بە داواکارییەکانی خەڵکی دێرەزوور و رەققە، کۆبانێ رایگەیاند: "خەڵکی ئەو ناوچانە زۆر روون بوون. دەیانەوێت سوریا یەکگرتوو بێت، بەڵام دەیانەوێت پارێزگاری لەو دەستکەوتانە بکەن کە لە ماوەی شۆڕشدا بەدەستهاتوون و دامەزراوەکانیان لەلایەن رۆڵەکانی خۆیانەوە بەڕێوەببرێن."
بۆ نموونە، ئاماژەی بەوەدا کە خەڵکی دێرەزوور داوایان کردووە ئەو فیرقە سەربازییەی کە لە رۆڵەکانی ناوچەکە پێکهاتووە و ئەو 20 بۆ 30 هەزار فەرمانبەرەی کە لە دامەزراوە مەدەنی و ئەمنییەکاندا کاردەکەن، لە کارەکانیان بەردەوام بن.
"نەوت موڵکی هەموو سوریایە"
لەبارەی داهات و سەرچاوە ئابوورییەکانی وەک نەوت، فەرماندەی گشتی هەسەدە وتی: "ئەمە یەکێکە لەو بابەتانەی لە پاریس گفتوگۆی لەسەر دەکەین. کاتی ئەوە هاتووە ئەم دۆسیەیە بە فەرمی بخرێتەڕوو. نەوت موڵکی هەموو سوریایە و دەبێت هەموو ناوچەکان سوودی لێ ببینن. بەڵام دەبێت دان بەوەدا بنرێت کە ئەم ناوچەیە (رۆژهەڵاتی فورات) لە رووی مێژووییەوە پەراوێزخراوە و پێویستی بە ئاوەدانکردنەوە هەیە، بۆیە دەبێت پشکێکی لە داهاتی نەوت بۆ تەرخان بکرێت."
مێشک رۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە زۆربەی کارە جەستەیی و دەروونی و سۆزدارییەکاندا، بەڵام هەندێک خۆراک و خواردنەوە کاریگەری نەرێنییان لەسەر تەندروستی مێشک هەیە و مەترسی تێکچوونی فرمانەکانی مێشک زیاد دەکەن.
ماڵپەڕی پزیشکی "هێڵس لاین" لیستێکی لەو خۆراک و خواردنەوانە بڵاوکردووەتەوە کە ئامۆژگاری دەکرێت کەمبکرێنەوە بۆ پاراستنی مێشک لە زیانە جۆراوجۆرەکان، کە بریتین لە:
خواردنەوە شەکرییەکان
ئەم خواردنەوانە وەک خواردنەوە گازییەکان، خواردنەوەکانی وزەبەخش، خواردنەوە وەرزشییەکان و شەربەتی میوەکان دەگرێتەوە. بەکاربردنی بەرزی ئەم خواردنەوانە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی شەکرە، نەخۆشییەکانی دڵ و کلۆربوونی ددانەکان زیاد دەکات، جگە لە کاریگەرییە نەرێنییەکەی لەسەر مێشک.
توێژینەوەیەک کە لە ساڵی 2023 ئەنجامدراوە، دەرکەوتووە ئەو بەشداربووانەی کە بڕێکی زۆر شەکریان خواردووە، دوو هێندەی ئەوانەی بڕێکی کەمتریان بەکارهێناوە، ئەگەری تووشبوونیان بە نەخۆشی بیرچوونەوە (خەرەفان) زیاتر بووە. هەروەها توێژینەوەکان لەسەر مرۆڤ و ئاژەڵان دەریانخستووە کە بەکاربردنی زۆری شەربەتی گەنمەشامی کە فرەکتۆزی بەرزە، رەنگە کاریگەری نەرێنی لەسەر ناوچەی "هیپۆکامپەس"ی مێشک هەبێت کە بەرپرسە لە فێربوون و یادەوەری. بە تێپەڕبوونی کات، ئەمە لەوانەیە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییە زانستییەکانی وەک بیرچوونەوە زیاد بکات.
کاربۆهیدراتە پاڵاوتەکان:
ئەم جۆرە کاربۆهیدراتانە دانەوێڵە زۆر پاڵاوتەکان وەک ئاردی سپی لەخۆدەگرن. تایبەتمەندی ئەم کاربۆهیدراتانە ئەوەیە کە جەستە بە خێرایی هەرسان دەکات، ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی لەناکاوی ئاستی شەکر و ئەنسۆلین لە خوێندا. خواردنیان بە بڕی زۆر، دەبێتە هۆی "باری گڵایسیمی بەرز"، واتە کاریگەری گشتی خۆراک لەسەر ئاستی شەکری خوێن. دەرکەوتووە ئەو خۆراکانەی کە نیشانەی گڵایسیمی و "باری گڵایسیمی بەرز"یان هەیە، کار لە فرمانەکانی مێشک دەکەن. هەندێک توێژینەوە ئاماژەیان بەوە کردووە کە بەکاربردنی درێژخایەنی کاربۆهیدراتە پاڵاوتەکان لەوانەیە کاربکاتە سەر ناوچەکانی وەک "هیپۆکامپەس" و بەشی پێشەوەی مێشک کە پەیوەستن بە یادەوەری، فێربوون، بڕیاردان و رەفتاری کۆمەڵایەتییەوە.
خۆراکە دەوڵەمەندەکان بە چەورییە گۆڕاوەکان:
چەورییە گۆڕاوەکان جۆرێکن لە چەورییە ناتێرەکان کە رەنگە کاریگەری نەرێنی لەسەر تەندروستی مێشک هەبێت. سەرەڕای بوونی سروشتی ئەم چەورییانە لە گۆشت و بەرهەمە شیرەمەنییەکاندا، بەڵام جێگەی نیگەرانی چەورییە گۆڕاوە پیشەسازییەکانە (زەیتە هایدرۆجینکراوەکان). بەپێی توێژینەوەکان، خواردنی بڕێکی زۆری چەورییە گۆڕاوەکان لەوانەیە یادەوەری لە کەسانی خوار تەمەنی 45 ساڵ لاواز بکات. هەروەها، ئەم چەورییانە لەوانەیە هەوکردن و ئاستی ئەنسۆلین و کۆلیسترۆڵ زیاد بکەن، کە ئەمەش بە نۆرەی خۆی کاریگەری لەسەر مێشک دەبێت. لە بەرامبەردا، ئەو چەورییانەی دەوڵەمەندن بە ئۆمێگا-3 بەسوودن و رەنگە مێشک لە تێکچوونی زانستی و نەخۆشی ئەلزەهایمەر بپارێزن.
خۆراکە زۆر پێشکەوتووەکان (Ultra-processed foods)
ئەم خۆراکانە بڕێکی زۆر لە شەکر، چەوری، سۆدیۆم و ماددەی پارێزەریان تێدایە، وەک جپسی پەتاتە، شیرینییەکان، نۆدڵز، پۆپکۆرنی مایکرۆوەیڤ، ژەمە ئامادەکراوەکان و پیتزای بەستوو. بەپێی توێژینەوەیەک، بەکاربردنی زیاتر لە %19.9ی کالۆری رۆژانە لەم خۆراکانەوە بۆ ماوەی 8ساڵ، مەترسی پاشەکشەی توانای مێشک زیاد دەکات. مەترسی ئەم خۆراکانە لەوەدایە کە هەوکردن لە جەستەدا زیاد دەکەن و قەبارەی ناوچەی "هیپۆکامپەس" و ماددەی خۆڵەمێشی مێشک کە پەیوەستە بە بیرکردنەوە، یادەوەری و سۆزەوە، کەمدەکەنەوە.
ئەسپارتام:
ئەسپارتام شیرینکەرێکی دەستکردە و لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی خۆراک و دەرمانی ئەمریکاوە پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە بەرهەمە بێ شەکرەکاندا. بەکارهێنانی ئەسپارتام بە سەلامەت دادەنرێت ئەگەر لە سنووری دیاریکراودا بێت. بەڵام بەپێی توێژینەوەکان، زیادەڕەویکردن لە بەکارهێنانیدا مەترسییەکانی وەک کێشەی فێربوون، دڵەڕاوکێ، سترێس و خەمۆکی لێدەکەوێتەوە، چونکە رەنگە دەستوەردان لە بەرهەمهێنانی گەیەنەرە دەمارییەکان بکات و مێشک بخاتە ژێر فشاری ئۆکسانەوە.
نوسینگەی خانمی یەکەمی عیراق رونکردنەوەیەکی بڵاوکردوەتەوە و داوادەکات ئەو کەسانەی کە شاهیدی تاوانەکانی 'عەجاج'ن و بەڵگەیان لەبەردەستدایە، بیگەیەننە تیمی تایبەتمەند بۆ ئەوەی بەڵگەکان لەسەر ئەو تۆمەتبارە کۆبکرێتەوە.
نوسینگەی خانمی یەکەمی عیراق ئاگاداری ئەو کەسانە دەکاتەوە کە شاهیدی تاوانەکانی عەجاج ئەحمەد حەردان جەلادەکەی ئەنفالن، بەڵگەکانیان کۆبکەنەوە سکاڵا و وتەی شاهیدەکان تۆماربکرێت.
نوسینگەی خانمی یەکەمی عیراق لە رونکردنەوەیەکدا ئاشکرایکرد، دوابەدوای هەوڵەکانی خانمی یەکەمی عیراق بۆ دەستگیرکردنی تۆمەتباری سەرەکی تاوانەکانی نوگرە سەلمان (عەجاج ئەحمەد حەردان) کە رۆلێکی زۆر دڕندانەو بکوژانەی هەبووە لەگەڵ ئەنفالكراوەكانى گرتوخانەى نوگره سەلمان و کەس و کارەکانیاندا، وەک لای هەموولایەکیشتان ئاشکرایە کە دوای دادگاييكردن و سزادانى(عەلی حەسەن مەجید)و پێنج گەوره لێپرسراوی ديكەى تاوانى ئەنفال لەلايەن دادگاى باڵای تاوانەكانى عيراق له سالى 2006 و 2007، دۆسيەیەکی سەربەخۆ بۆچەندین تومەتبارى پەيوەندار به تاوانى ئەنفال كرايەوە كه(عجاج) يەكيك بوو لەو داواكراوانە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، لە ئێستادا و لەم قۆناغەدا پێویستە سکاڵا و وتەی هەموو ئەو کەسانەی کە شاهیدی تاوانەکانی ئەم تاوانبارەن تۆمار بکرێت، هەر بۆیە وەک ئەرکێکی نیشتمانی و تا بارگرانی سەر شانی کەس و کار و شاهیدەکانی تاوانەکانی ئەنفال کەم بکەینەوە، لەڕێگەی تیمێکی تایبەتەوە کاری کۆکردنەوەی بەڵگەکان و وەرگرتنی وتەی شاهیدەکان جێبەجێ دەکرێت، بە مەبەستی ئەنجامدانی رێکارە یاساییەکان و دواتر ناردنیان بۆ لای دادوەر و دادگای تایبەتمەند.
نوسینگەی خانمی یەکەمی عیراق داوا دەکات هەموو ئەو کەسانەی کە شاهیدی تاوانەکانی تۆمەتباری ئاماژە پێکراوەن سەردانی ئەو ناونیشانانەی لای خوارەوە بکەن لەو کاتانەی دیاری کراوە و بەڵگەنامەی یاسایی پێویست لەگەڵ خۆیاندا بەرن.
ناونیشانەکان...........
سليمانی، مۆزەخانەی نیشتیمانی ئەمنە سورەکە
کەلار، بەڕێوەبەرایەتی گشتی شەهیدانی گەرمیان
چەمچەماڵ، مۆنۆمێنتی ئەنفال
رۆژ و کات.....
لە رۆژی دووشەممە 4-8-2025 تا رۆژی شەممە 9-8-2025 دەتوانن سکاڵا تۆماربکەن
لە کاتژمێر 'نۆ'ـی سەرلەبەیانی تا کاتژمێر 12ـی نیوەڕۆ
بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە ساڵیادی جینۆسایدکردنی ئێزدییەکان پەیامێکی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، بەردەوام دەبین لە پشتگیریکردنی داواکاریی ئێزدییەکان کە گرنگترینیان قەرەبووکردنەوەی ماددی و مەعنەویی کەسوکاری قوربانییان و زیانلێکەوتووانە لەلایەن حکومەتی عیراقەوە، هەروەها کارکردن بۆ ئاوەدانکردنەوەی شەنگال.
سەرۆکی یەکێتی وتیشی، لە ساڵڕۆژی جینۆسایدی ئێزدییەکان لە شەنگال، بە دڵێکی پڕ لە خەم و پەژارەوە، هاوسۆزی و هاوخەمیی خۆمان بۆ خوشک و برا ئێزدییەکانمان دووپاتدەکەینەوە. ئەم تاوانە دڕندانەیە کە لەلایەن تیرۆریستانی داعشەوە ئەنجامدرا، لاپەڕەیەکی رەشی مێژووی مرۆڤایەتییە و هەرگیز لە یادمان ناچێت.
بافڵ جەلال تاڵەبانی دەشڵێت، هیوادارین ئێزدییەکان بە سەربەرزییەوە بگەڕێنەوە ماڵ و حاڵی خۆیان و بەو ئازیزانەیان شادببنەوە کە لە کاتی روودانی کارەساتەکەوە تاوەکو ئێستاش چارەنووسیان نادیارە.
11 ساڵ بەسەر كارەساتی شەنگال تێدەپەڕێت، تاوانێك كە بە بەرچاوی جیهانەوە لەلایەن یەكێك لە دڕندانەترین گرووپی تیرۆریستییەوە دژی پێكهاتەی ئێزدییەكان ئەنجامدرا.
دوای 53 رۆژ لە كەوتنی موسڵ، بەرەبەیانی رۆژی 3ی ئابی 2014، تیرۆریستانی داعش هێرشیانكردەسەر شەنگال و ناوچە ئێزدی نشینەكانی سنورەكە و داگیریان كردن.
دوای داگیركردنی قەزاكە، هەزاران كوردی ئاوارەی ئێزدی پەنایان بۆ چیای شەنگال برد و دوای 10 رۆژ مانەوە، توانرا رێگەی دەربازبوون بۆ ئەو هاووڵاتیانە بكرێتەوە و بەشێكی زۆریان گەیەندرانە رۆژئاوای كوردستان و بەشێكیان لە رێگەی دەروازەی سێمێلكاوە گەیەندرانەوە هەرێمی كوردستان.
لەو هێرشەدا تیرۆریستانی داعش زیاتر لە شەش هەزار و 500 ئافرەت و منداڵی ئێزدییان رفاند و زیاتر لە 350 هەزار كەسی تریش ئاوارەی كەمپەكان بوون لە هەرێمی كوردستان، تا ئێستاش چارەنووسی هەزاران ئێزدی نادیارە.
پەلامارەكەی داعش تەنها ئێزدییەكانی نەگرتەوە، بەڵكو ژمارەیەك مەزارگەی ئایینی و سەدان ماڵیش تەقێنرانەوە.
رۆژی 13ی تشرینی دووەمی 2015 هێزەكانی پێشمەرگە بە پاڵپشتی فڕۆكە جەنگییەكانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، ئۆپراسیۆنێكیان بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی شەنگال دەستپێكرد و لە 24 سەعاتدا، ناوچەكە لە داعش پاك كرایەوە.
بەپێی دوایین ئاماریش، لەكۆی زیاتر لە شەش هەزار ئێزدی رفێنراو، تا ئێستا زیاتر لە سێ هەزار و 570 كەسیان رزگاركراون.
پێنج ساڵ دوای كارەساتەكەش، پەرلەمانی كوردستان لە دانیشتنێكی نائاساییدا، رۆژی 3ی ئابی وەك ساڵیادی جینۆسایدی ئێزیدییەكان پەسەندكرد.
دوای 11 ساڵ لە داگیركردنی شەنگال، سەرەڕای گەڕانەوەی ئاوارەكانیش، هێشتا شارەكە لە زۆربەی خزمەتگوزارییەكان بێبەشە.
شەنگال لە رووی ئیدارییەوە سەر بە پارێزگای نەینەوایە و نزیكەی 120 كیلۆمەتر لە ناوەندی موسڵەوە دوورە، بە دووەم گەورەترین قەزای عیراق دادەنرێت و 85%ی دانیشتوانەكەشی ئێزیدین.
نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان لە ساڵیادی جینۆسایدکردنی ئێزدییەکانی شەنگالدا پەیامێکی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، مایهی داخ و نیگهرانییهكی زۆره یازده ساڵه هێشتا نزیكهی نیوهی ئێزدییان له دۆخێكی سهختی ئابووری و كۆمهڵایهتی و دهروونیی كهمپهكاندا دهژین.
دەقی راگەیاندراوەکە:
ئهمڕۆ یادی بهئازاری یازده ساڵهی جینۆسایدی ئێزدییان دهكهینهوه و به ڕێز و وهفادارییهوه قوربانییانی ئهو تاوانكارییهی داعش، بهبیر دههێنینهوه. پابهندی پێشكهشكردنی ههموو پشتگیرییهكین بۆ هاووڵاتییانی ئێزدیمان و وێڕای ههموو ئازارهكانی ڕابردوو، به ئومێدهوه له داهاتوو دهڕوانین و پێكهوه كار دهكهین بۆ ساڕێژكردنی برینهكانیان.
مایهی داخ و نیگهرانییهكی زۆره كه یازده ساڵه هێشتا نزیكهی نیوهی ئێزدییان، له دۆخێكی سهختی ئابووری و كۆمهڵایهتی و دهروونیی كهمپهكاندا دهژین. ئهركی حكوومهتی عێراقه خۆی له هاووڵاتییه ئێزدییهكانی باشتر بهخاوهن بكات و قهرهبوویان بكاتهوه، چیتر ڕێگه نهدات شهنگال و ناوچه ئێزدییهكان، گۆڕهپانی تهراتێنی میلیشیا و گرووپه چهكدارهكان و یهكلاكردنهوهی ئهجێندا ههرێمییهكان بن.
دهبێ متمانه، دڵنیایی، ئارامی، ئاسایش، ئاوهدانی و خزمهتگوزاری بۆ شهنگال و ناوچهكانی تریان بگهڕێنێتهوه، دادپهروهری بۆ كۆمهڵگهی ئێزدی بهدی بێت و تاوانباران سزا بدرێن. بۆیه جهخت له جێبهجێكردنی ڕێككهوتنی حكوومهتی ههرێمی كوردستان و حكوومهتی عێراقی فیدراڵ بۆ ئاساییكردنهوهی دۆخی شهنگال و بهپارێزگاكردنی دهكهینهوه. ههروهها داوا له كۆمهڵگهی نێودهوڵهتی دهكهین له ههموو ڕوویهكهوه زیاتر به هانای ئێزدییانهوه بێت.
سوپاسی ههموو ئهو وڵاتانه دهكهین كه كۆمهڵكوژیی ئێزدییانیان به جینۆساید ناساند و له كار و ههوڵهكانمان بهردهوام دهبین تا زیاتر لهسهر ئاستی نێودهوڵهتی به جینۆساید بناسرێت. سوپاس و پێزانین بۆ یارمهتیی هاوپهیمانیی نێودهوڵهتی له تێکشکاندنی داعش. خوشك و برایانی ئێزدیمان دڵنیا دهكهینهوه كه ههمیشه پارێزهریان دهبین و تا ڕفێنراوێكی ئێزدی مابێت، كاری نووسینگهكهمان بۆ ڕزگاركردن و ئاشكراكردنی چارهنووسیان بهردهوام دهبێت.
سڵاو له یاد و گیانی قوربانییانی ئێزدی و له ئیرادهی بههێز و خۆڕاگریی ئێزدییان. سڵاو له یاد و گیانی ههموو ئەو پێشمهرگه قارهمانانهی به فهرماندهییی جهنابی سهرۆك مهسعوود بارزانی، بۆ ڕزگاركردنی شهنگال و سهرجهم پێكهاتهكانی كوردستان و عێراق گیانیان بهخشی.
لە تەلئەبیب خۆپیشاندان دژی حكومەتی ئیسرائیل رێكخرا و خۆپیشاندەران داوایانكرد بەزووترین كات رێككەوتنێك بكرێـت بۆ ئازادكردنی بارمتە ئیسرائیلییەكان لە غەززە .
لە دوای ئەوەی بزوتنەوەی حەماس ڤیدیۆی بارمتەی ئیسرائیلییەكانی بڵاوكردەوە كە هاوشێوەی فەلەستینییەكان بەهۆی برسێتیەوە دەناڵێنن و لاوازییەكی زۆریان پێوە دیارە ، دەیان هەزار كەس لە تەلئەبیب خۆپیشاندانێكی فراوانیان رێكخست و داوایان كرد بە زووترین كات حكومەتی ئیسرائیل لەگەڵ بزوتنەوەی حەماس بگاتە رێككەوتنێك بۆ ئەوەی سەرجەم ئەو بارمتانەی تا ئێستا لە غەززە ماون ئازاد بكرێن .