ئەمڕۆ، 21ـی شوبات، رۆژی جیهانیی زمانی دایكە، ئەم رۆژە لە لایەن رێكخراوی یۆنیسكۆی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكانەوە لە 17ـی مانگی یازدەی 1999 دانرا و دواتر لە لایەن كۆمەڵەی گشـتی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بە بڕیارێـك بە رەسمی كرا، لەم رووەوە یۆنسكۆ و سەرجەم رێكخراو و ناوەندەكانی پارێزەری مافی مرۆڤ و مافی منداڵان جەخت لەسەر گرنگی فێربوونی زمانی دایك دەكەنەوە.
زمانەكان یەكێكن لە بەهێزترین ئامرازەكانی پاراستنی كەلەپوورە جیاوازەكان.
مێژووی دیاریكردنی ئەم رۆژەش دەگەڕێتەوە بۆ رۆژی 21ـی مانگی شوباتی ساڵی 1952، كاتێك پۆلیسی پاكستان بە ‌‌فە‌رمانی دە‌وڵە‌ت تە‌قە‌ی لە‌‌ژمارەیەك خوێندكاری زانكۆی بە رەگەز بەنگلادیشی كرد، كە مانگرتنیان بۆ بەكارهێنانی زمانی بەنگالی لە ناوچەكانی رۆژهەڵاتی پاكستاندا راگەیاندبوو، لە‌ ئە‌نجامدا چە‌ندین خوێندكار گیانیان لە‌دە‌ستدا.
لە ئێستادای جیهانیشدا، رێكخراوی یونسێف چەند ئامارێكی  لە سەر زمانی دایك راگەیاندوە كە بریتین لە:
نزیكەی شەش هەزار و 700 زمان لە جیهاندا بوونی هەیە.
لە ساڵی 1950 وە نزیكەی 200 زمان لەناوچوون.
  184 زمان لە جیهاندا لە لایەن كەمتر لە 10 كەسەوە بەكاردەهێنریت.
نیوەی ژمارەی زمانەكانی جیهان لە ژێر هەڕەشەی لە ناوچووندان لەم 100 ساڵەی، كە دادێت نزیكەی6700 زمان هەیە.
هەر زمانێکیش تایبەتە بەنەتەوە و خێڵێكی جۆراوجۆری دونیاوە.
زمان ناسنامە و كۆڵەكەی ژیان و مافی هەموو نەتەوەیەكە، هەر نەتەوەیەك زمانەكەی لێ بسەندرێتەوە، خۆشی لەناودەچێت و دەفەوتێت.
هەر نەتەوەیەك ئەگەر سەربەخۆییشی نەبێت، بەڵام زمانەكەی خۆی بپارێزێت، هەرگیز نامرێت و هەر رۆژێك دێت كە سەر دەكەوێت و سەربەخۆ دەبێت.
یۆنسكۆ، جەختی لەسەر ئەوەكردوەتەوە كە زمانی دایك گرنگی تایبەتی هەیە، بۆیە چەندین راپۆرت‌ و كۆنفرانس‌ و كۆڕ و كۆبوونەوەی ئەنجامداوە بە مەبەستی رزگاركردنی زمانەكان لە مردن ‌و پارێزگاریكردنیان.
پەرلەمانی ئەوروپاش لە ساڵى 2006 بڕیاریدا زمانی خوێندنگاکان زمانی دایك بێت، هەموو كەسێكیش مافی ئەوەی هەبێت زمانەكانی دیکە فێرببێت، چونكە ئارەزووی فێربوون بۆ زمانی دووەم پێویستە، بەڵام بە ئارەزووی خۆی بێت ‌و زۆركردنی سیاسی‌ و كۆمەڵایەتی تێدا نەبێت.
وەرگرتنی زمانی دایك سروشتییە و زۆركردنی تێدا نییە، منداڵ لە خێزانەكەیەوە وەریدەگرێت‌ و پێویستی بە خوێندن نییە، بەڵام زمانی دووەم ئەو زمانەیە كە لە گەورەییدا (واتە دوای خێزان) وەریدەگرێت، یاخود فێریدەبێت.
زمانی كوردیش یەكێك لە زمانە زیندووەكانی جیهانە و لە ریزی چلەمین زمانی دنیا دایە، هەرچەند كورد وەك نەتەوە بەسەر چوار وڵاتدا دابەش كراون و شێوەزار و زاراوەكان مەودای جوگرافی و فەرهەنگی و كولتووریان كەوتووەتە نێوان، بەڵام زمانی كوردی لە دوو پارچەی باشور و رۆژهەڵاتی كوردستان گەشەیەكی زۆری كردووە و لە باشوور هەرچەند هەتا ئێستا زمانی (پێوەر – هاوبەش) پێكنەهاتووە، بەڵام لە ئاستە جۆراوجۆرەكانی خوێندندا بەرەسمی دەخوێندرێت.
گەلی كورد، كە وڵات و خاكەكەی لە لایەن داگیركەرانەوە ساڵانێكی زۆرە پارچە پارچە كراوە و لەو نێوەندەشدا لەلایەن دەوڵەتانی داگیركەر هەوڵدراوە بۆ ئەوەی كولتور و فەرهەنگ و زمانەكەی لە ناو ببرێت و بتوێنرێتەوه، بەڵام ئەم هەوڵەی داگیركەران تا ئێستاش بە ئامانج نەگەیشتووه ‌و كورد وەك نەتەوەیەكی كۆن زمانی تایبەتی خۆی هەیە،  كە لە چەندین دیالێكت  پێكهاتووە (كرمانجی خواروو، كرمانجی سەروو، ناوەڕاست، گۆران)، بەڵام تا ئێستا دیالێكتێكی زمانی هاوبەشی نەتەوەیی كورد نییە لە نووسین و بواری ئەدەبییدا هەر ئەمەشە وایكردووە كوردان كەمتر ئاشنای نووسین و بەرهەمی نووسەرانی پارچەكانی دیکە بن.
لە باشوری كوردستان دوای رووخانی رژێمی بەعسی عیراقی زمانی كوردی وەك زمانی دووەم لە عیراق دان پێدانراوە، زمانی خوێندن و نوسینە، ئێمەی كورد ئێستا لە بۆشایی نەبوونی دەوڵەتدا لە رێی زمانەوە ماوینەتەوە و ناسنامەی نەتەوەییمان پارێزراوبووە، بۆیە پێویستە دەست بە زمانی دایكەوە بگرین و خزمەتی پێبكەین.

لە کاتێکدا جیهان بە سەرسامییەوە سەیری گەشەسەندنی خێرای زیرەکی دەستکرد (AI) دەکات، بە جۆرێک تاواوی بوارەکانی ژیانی مرۆڤایەتی گرتوەتەوە، لە پشت پەردەکانەوە، ململانێیەک بەتامی جەنگی سارد و یەکلاکەرەوە لە نێوان پنتاگۆن و کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکردا رودەدات.

بە گوێرەی زانیارییەکانی ئاکسیۆس، ململانێی نێوان وەزارەتی جەنگی ئەمریکا (پێنتاگۆن) و کۆمپانیای (Anthropic)، ئێستا تەشەنەی سەندووە بۆ ناو کۆمپانیاکانی( OpenAI، Google و xAI.)

وەزارەتی جەنگی ئەمریکا راهاتووە، کە خۆی داهێنەری تەکنەلۆژیا بێت، وەک چۆن ئینتەرنێت و GPS ی داهێنا، بەڵام لە زیرەک دەستکردا، کەرتی تایبەت و کۆمپانیاکانی وەک (OpenAI, Google, Microsoft, Anthropic) زۆر لە پێش سوپاوی ئەمریکاوەن و ئەمەش وەتە هۆی نیگەرانی سوپای ئەمریکا.

لە کاتێکدا خەڵک سەرقاڵی چات‌جی‌پی‌تی و دروستکردنی وێنەنبە مۆدێلەکانی زیرەکی دەستکرد، لە پشتی پەردەوە "جەنگێکی سارد" بۆ کۆنترۆڵکردنی کلیلەکانی هێزی زیرەکی دەستکرد لە ئارادایە و  ئەم ململانێیە ئێستا وەک یەکێک لە هەستیارترین بابەتەکانی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا و داهاتووی تەکنەلۆژیا سەیر دەکرێت.

​پێنتاگۆن دەیەوێت دەسەڵاتی تەواوی هەبێت بەسەر مۆدێلەکانی زیرەکی دەستکردا

​بەپێی راپۆرتە نوێیەکانی ئاکسیۆس، کە ئەمڕۆ پێنجشەممە بڵاویکردوەتەوە، پیت ھێگسێسی وەزیری جەنگی ئەمریکا، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە ستراتیژی سەربازی ئەمریکادا دەستپێکردووە و بە گوێرەی ستراتیژەکە؛ پێنتاگۆن تەنها مۆدێلێکی سادەی وەک "Claude" یان "GPT-4"ی ناوێت بۆ نووسینی راپۆرت؛ بەڵکو دەیانەوێت ئەم مۆدێلانە تێکەڵی چەکەکان، سیستەمەکانی چاودێری و بڕیارە جەنگییەکان بکەن.

بۆ ئەو مەبەستەش پێنتاگۆن داوای لابردنی کۆت و بەندەکانی زیرەکی دەستکرد دەکات، کە کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد بە پارێزەرە ئەخلاقییەکان ناوی دەبەن و نایانەوێت ئەو سنورانە ببەزێندرێن.

هێڵەسورەکانی کۆمپانیاکانی زیرەکی دەەستکرد و بەربەستەکانی بەردەم پێنتاگۆن

هێڵە سورەکان، یاخود ئاکاری ئەخلاقی کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد، کە وەک پێوەرێکی ئەخلاقی دایان ناوە و نایانەوەێت هیچ کەسیێک ئەو سنورانە ببەزێنێت و پێیان وایە بە بەزاندنی ئەو سنورانە ژیانی مرۆڤایەتی دەکەوێتە مەترسییەوە.

هێڵە سوورە ئەخلاقییەکان: ئەمە پەیوەندی بەوەوە هەیە کە ئایا رێگە بە زیرەکی دەستکرد دەدرێت بڕیاری "کوشتن" بدات بەبێ دەستێوەردانی راستەوخۆی مرۆڤ؟ کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد دەڵێن ئەمە هێڵێکی سوورە و نابێت ببەزێنرێت، چونکە ئامێر ویژدانی نییە و رەنگە کارەسات روبدات.

ئاسایشی نیشتمانی و کێبڕکێی چەک پێنتاگۆن پێی وایە ئەگەر ئەمریکا ئەم هێڵە سوورانە دانەنێت، رەنگە رکابەرەکانی (وەک چین) پێشی بکەون. لێرەدا هێڵە سوورەکان وەک "کۆسپ" دەبینرێن لەبەردەم سەرکەوتنی سەربازی.

یاسا و مەرجەکانی بەکارهێنان: ئەمە ئەو بەشەیە، کە کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان تێیدا دەستکاری یاساکانی خۆیان دەکەن بۆ ئەوەی رێگە بە سوپا بدەن مۆدێلەکانیان بەکاربهێنێت، کە پێشتر قەدەغەیان کردبوو.

​ململانێی پێنتاگۆن و مۆدێلەکانی زیرەکی دەستکرد؛ کێ رازیببوە و کێ بەرگری دەکات؟
​
لە ئێستادا ​ململانێکە کۆمپانیاکانی دابەش کردووە بۆ دوو بەرەی جیاواز، بەرەی بەرگری کە کۆمپانیای (Anthropic)​ئەنسرۆپیک، و بە "سەلامەتترین کۆمپانیای " "AI"دەناسرێت، هێڵێکی سووری کێشاوە و دەڵێت؛ "نا بۆ جەنگی بێ مرۆڤ."

مەبەستی ئەوان ئەوەیە ئەگەر AI خۆی بڕیاری کوشتن بدات، مەترسی بۆ سەر مرۆڤایەتی دروست دەکات، ئەم پێداگرییە وای کردووە پێنتاگۆن هەڕەشەی رەشکردنەوەی کۆمپانیاکە بکات و  وەک "مەترسی ئاسایشی نیشتمانی". بیناسێنێت.

بەگوێرەی زانیاریەکانی ئاکسیۆس، هەریەکە لە کۆمپانیاکانی(OpenAI  و xAI) لەبەرانبەر هەرەشەکان نەرمیان نواندوە و ​راپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن (OpenAI) کە مایکرۆسۆفت پشتیوانی دەکات و ( xAI) کە کۆمپانیاکەی ئیلۆن مەسک هەڵوێستێکی تریان هەیە.

ئەوان خەریکی گۆڕینی "مەرجەکانی بەکارهێنان" (Terms of Service)ی خۆیانن بۆ ئەوەی رێگە بە هاوکاری زیاتر لەگەڵ وەزارەتی جەنگی ئەمریکا بدەن، چونکە بۆ ئەم کۆمپانیایانە، بوون بە "هاوبەشی ستراتیژی" سوپای ئەمریکا، بە واتای داهاتێکی بێ کۆتایی و پارێزبەندییە لەلایەن حکومەتەوە.

​دوو بژاردە قورسەکە؛  ئاسایشی نیشتمانی یان ئەخلاقی تەکنەلۆژیا؟
​ململانێکان دەریانخستوە، کە کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا گەیشتوونەتە خاڵێک کە دەبێت یەکێکیان هەڵبژێرن، ببنە "باڵی تەکنەلۆژی" سوپای ئەمریکا؛ کە ئەمە دەیانپارێزێت لە سزادان و رکابەری چین، بەڵام بەتەواوەتی لەژێر هەیمەنەی سوپای ئەمریکادا دەبن.

 یاخود، بەرگری لە سەربەخۆیی بکەن؛ کە ئەمە رەنگە ببێتە هۆی ئەوەی حکومەت بە زۆر دەست بەسەر تەکنەلۆژیاکەیاندا بگرێت و بەرەو پوکانەوەیان بەرێت.

لەم ململانێدا؛ مرۆڤایەتی لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەختدایە

لە کۆتایدا سەرەڕای پیشکەوتنە تەکنەلۆژیاییەکان، هەموان کۆکن لەسەر ئەوەی  جیهان بەرەو داهاتویەکی ناڕوون هەنگاو دەنێت،  ئایا زیرەکی دەستکرد دەبێتە قەڵغانێک بۆ پاراستنی ئاشتی، یان دەبێتە چەکێک،  کە بێ گەڕانەوە بۆ ویژدانی مرۆڤ بەکاردەهێنرێت و تەواوی هێڵە سورەکان دەبەزێنێت، کە ئەو هێڵە سورانەی کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد دایان ناون، دواین سنوورەکانی رەوشتی مرۆڤایەتین لە سەردەمی ئامێرە بێگیانەکاندا.

لە چەند رۆژی ڕابردوودا، ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست شایەتی گەورەترین و خێراترین کۆکردنەوەی هێزی سەربازیی ئەمریکایە لە دوای جەنگی عیراقەوە. بەپێی راپۆرتەکانی رۆیتەرز و ئەکسیۆس، واشنتن چیتر تەنیا پەیامی هۆشداری نانێرێت، بەڵکو لەسەر زەوی هەموو کەرەستەکانی بۆ جەنگێکی درێژخایەن ئامادە کردووە.

1. گەمارۆی دەریایی و "ئارمادای ئەتۆمی"

بەپێی زانیارییەکانی ناوەندی شوێنکەوتنی کەشتییە جەنگییەکان، ئەمریکا دوو کەشتیی فڕۆکەهەڵگری زەبەلاحی لە دەوروبەری ئێران جێگیر کردووە:

• USS Abraham Lincoln: ئێستا لە دەریای عوممان جێگیرە و ئامادەی هێرشی کتوپڕە.
• USS Gerald Ford: پێشکەوتووترین کەشتیی ئەتۆمیی جیهانە، لە رێگەی گەرووی جەبەل تاریقەوە بەرەو رۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست هاتووە و لە چەند سەعاتی داهاتوودا لە باشووری قوبرس جێگیر دەبێت.
• لەگەڵ ئەم دوو کەشتییەدا، 11 تێکشکێنەری جۆری تۆماهۆک و لانی کەم دوو ژێر دەریایی ئەتۆمی لە ناوچەکەدا ئامادەن کە توانای بڕینی هەموو سیستمە بەرگرییەکانی ئێرانیان هەیە.

2. "پردی ئاسمانی" و هێزی لێدانی دوورمەودا:

سەرچاوە ئیسرائیلییەکان و ماڵپەڕی ئەکسیۆس ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەمریکا بنکەکانی خۆی لە قوبرس، یۆنان، ئیتاڵیا و ئوردن بە تەواوی پڕ کردووە لە فڕۆکەی جەنگی:

• زیاتر لە 100 فڕۆکەی جەنگی لە جۆرەکانی (F-35, F-22, F-15) و بۆمبهاوێژی ستراتیژیی (B-2) خراونەتە حاڵەتی ئامادەباشییەوە.
• ئەو خاڵەی کە شارەزایانی سەربازیی نیگەران کردووە، ڕەوانەکردنی ١٥ فڕۆکەی تانکەری سووتەمەنی (KC-135) یە بۆ ناوچەکە. ئەمە نیشانەیەکی ڕوونە کە ئەمریکا پلانی بۆ هێرشێکی کاتی نییە، بەڵکو دەیەوێت بۆ ماوەیەکی درێژ ئاسمانی ئێران کۆنتڕۆڵ بکات.

3. قەڵغانی بەرگری؛ پاراستنی ئیسرائیل و بنکەکان:

ئەمریکا لە چەند رۆژی رابردوودا سیستمی بەرگریی (THAAD) و پاترییەکانی پاتریۆتی لە چەندین شوێن جێگیر کردووە:

• لە ناوخۆی ئیسرائیل: بەپێی سەرچاوە سەربازییەکانی ئیسرائیل، پاترییەکانی "قوبەی ئاسنین" لە سنووری غەززەوە گواستراونەتەوە بۆ باکوور و رۆژهەڵات، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ بەرپەرچدانەوەی موشەکە بالیستییەکانی ئێران.
• لە بنکەکانی ناوچەکە: فڕۆکە گواستنەوەکانی (C-17) بەردەوام کەرەستەی بەرگریی ئاسمانی دەگەیەننە بنکەکانی ئەمریکا لە عێراق، سووریا و کەنداو.
  
  

4. فەرماندەیی فڕیو (E-3 Sentry)

ئەمریکا شەش فڕۆکەی سیخوڕی و کۆنتڕۆڵی (E-3 Sentry) ی هێناوەتە ناوچەکە. ئەم فڕۆکانە وەک "ژووری ئۆپراسیۆنی گەڕۆک" کار دەکەن و دەتوانن تەواوی جووڵەکانی ئێران لەسەر زەوی و ئاسمان چاودێری بکەن و ئاراستەی هێرشەکان بکەن.

سەرچاوە دیپلۆماسییەکان بۆ رۆیتەرز جەختیان کردووەتەوە کە ئەم ئامادەکارییانە تەنیا بۆ "ترساندن" نین، بەڵکو واشنتن خۆی بۆ خراپترین سیناریۆ ئامادە کردووە. داواکاری وڵاتانی ئەوروپی و ئەمریکی لە هاووڵاتیانیان بۆ جێهێشتنی دەستبەجێی ئێران، دوایین پارچەی ئەم تابلۆیە و نیشانەی ئەوەیە کە کاتژمێری سفر زۆر نێزیک بووەتەوە.

بەڵام ئێستا و لە پاش ئەوەی نەخشەی ئامادەیی سوپای ئەمریکامان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەوردی نیشاندا، بزانین ئێران، وەک جەمسەرێکی سەرەکی ململانێکە چی پێدەکرێت و دەتوانێت چیبکات؟

1. مانۆڕی "کۆنتڕۆڵی ژیرانە"؛ هەڕەشەی داخستنی هورمز

لە چەند رۆژی رابردوودا، سوپای پاسدارانی ئێران مانۆڕێکی سەربازیی بەرفراوانی لە تەنگەی هورمز دەست پێکردووە. فەرماندە سەربازییەکانی ئێران رایانگەیاندووە کە "پەنجەیان لەسەر پەلەپیتکەیە" و دەتوانن لە کەمترین ماوەدا تەنگەی هورمز، کە %20ـی نەوتی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت، بە تەواوی دابخەن. عەقید محەمەد ئەکبەر زادە، بەرپرسی هێزی دەریایی سوپای پاسداران، هۆشداری داوە کە هەموو کەشتییە بیانییەکان لەژێر چاودێریی وردی ئەواندان و لە دەستی هێزی بەرگریی ئێراندان.

٢. "چەکی کوشندەتر لە کەشتیی جەنگی"

عەلی خامنەیی، رێبەری باڵای ئێران، لە نوێترین پەیامیدا وەک وەڵامێک بۆ کۆکردنەوەی کەشتییە فڕۆکەهەڵگرەکانی ئەمریکا رایگەیاند: "کەشتیی جەنگی بێگومان چەکێکی مەترسیدارە، بەڵام مەترسیدارتر لەوە، ئەو چەکەیە کە دەتوانێت ئەو کەشتییە ڕەوانەی بنی دەریا بکات". ئەمە وەک ئاماژەیەک بۆ مووشەکە بالیستییە دژە-کەشتییەکان و ژێر دەریاییە بچووکە خۆکوژەکانی ئێران لێک دەدرێتەوە.

٣. ئامادەکاریی مەیدانی و "بێهێزکردنی لێدانەکان"

بەپێی وێنە مانگە دەستکردەکان کە رۆیتەرز بڵاوی کردوونەتەوە، ئێران دەستی کردووە بە توندکردنی بنکە ئەتۆمی و سەربازییەکانی:

• قەڵغانی کۆنکرێتی: لە بنکەی "تاڵەقان 2" و بنکە ئەتۆمییەکانی ئەسفەهان، ئێران قەڵغانی کۆنکرێتی و تۆنێلی نوێی دروست کردووە بۆ ئەوەی زیانەکانی هەر هێرشێکی ئاسمانی کەم بکاتەوە.
• گۆڕهەڵکەندن بۆ ئەمریکییەکان: میدیا فەرمییەکانی ئێران وێنەی گۆڕهەڵکەندنی بەکۆمەڵیان لە گۆڕستانی "بەهەشت زەهرا" لە تاران بڵاوکردووەتەوە، وەک پەیامێکی دەروونی کە دەڵێن "ئامادەین بۆ ناشتنی سەربازە ئەمریکییەکان".

لە ئەگەری هێرشکردنی ئەمریکادا، ئێران چۆن وەڵامدەداتەوە؟

شارەزایانی سەربازی بۆ تایمز ئۆف ئیندیا ئاماژە بەوە دەکەن کە ئێران لەم جەنگەدا چەند کارتێکی بەهێزی لەدەستدایە:

1. بارانی مووشەکی: ئێران خاوەنی گەورەترین جبەخانەی مووشەکییە لە ناوچەکەدا (زیاتر لە 3000 مووشەکی بالیستی). دەتوانێت بنکەکانی ئەمریکا لە قەتەر، بەحرەین، کوێت و ئیمارات بکاتە ئامانج.

2. جەنگی بریکارەکان: چالاککردنی گروپە چەکدارەکانی سەر بە ئێران لە ناوچەکە بۆ هێرشکردنە سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل.

3. جەنگی درۆنەکان: بەکارهێنانی سەدان درۆنی خۆکوژ (وەک شاهید-136) کە سیستمە بەرگرییەکان ماندوو دەکەن و تێچووی جەنگەکە بۆ ئەمریکا زۆر گران دەکەن.

پوختەی دۆخەکە:

لە کاتێکدا واشنتن و تاران لە جنێف خەریکی گفتوگۆی ئەتۆمین، بەڵام زمانە سەربازییەکەیان ئاماژە بە "جەنگ" دەکات نەک "ئاشتی". ئێران دەیەوێت بیسەلمێنێت کە هەر هێرشێک بۆ سەری، تێچوویەکی ئابووری و مرۆیی جیهانیی لێ دەکەوێتەوە کە ئەمریکا نەتوانێت بەرگەی بگرێت.

لێرەدا لیستی ئەو بنکە سەرەکییانەی ئەمریکا دەخەینە ڕوو کە رێک لە ژێر مەودای مووشەکە جیاوازەکانی ئێراندان:

1. بنکەکانی کەنداوی عەرەبی (مەودای نزیک و مامناوەند)

ئەم بنکانە نێزیکترینن و لە ژێر مەترسیی موشەکەکانی جۆری فاتح-110 ودێزفولدان:

• بنکەی عەید ئەلعەدید (قەتەر): گەورەترین بنکەی ئاسمانیی ئەمریکایە لە ناوچەکەدا و بارەگای فەرماندەیی ناوەندییە (CENTCOM).
• بنکەی ئەحمەد ئەلجابر و عەلی ئەلسالم (کوێت): دوو بنکەی سەرەکین کە هێزە وشکانی و ئاسمانییەکانی ئەمریکایان تێدایە.
• بنکەی ئەلزەفرە (ئیمارات): بنکەیەکی ستراتیژییە بۆ فڕۆکە سیخوڕی و جەنگییەکانی ئەمریکا.
• بنکەی پاڵپشتی دەریایی (بەحرەین): بارەگای کەشتیگەلی پێنجەمی ئەمریکایە.

٢. بنکەکانی ناو عێراق و سوریا:

ئەم بنکانە بەردەوام لە ژێر چاودێریی موشەکە کورت مەوداکان و درۆنە خۆکوژەکانی ئێراندان:

• بنکەی عەین ئەلئەسەد (ئەنبار): کە پێشتر لە ساڵی 2020دا کرا بە ئامانج.
• بنکەی هەریر (هەولێر): یەکێکە لە بنکە گرنگەکان بۆ ئۆپراسیۆنەکانی عیراق و سوریا.

٣. ئیسرائیل و بنکە دوورەکان (مەودای دوور)

بۆ لێدانی ئەم شوێنانە، ئێران موشەکی جۆری سەجیل خەیبەر شیکەن وخۆڕەمشار) بەکاردەهێنێت کە مەودایان دەگاتە 2000 کیلۆمەتر:

• هەموو خاکی ئیسرائیل: موشەکە نوێیەکانی ئێران (وەک فەتاح-1 و فەتاح-2) کە دەوترێت خێرایییان لە دەنگ زیاترە، دەتوانن لە ماوەی کەمتر لە 7 خولەکدا بگەنە تەل ئەبیب.
• بنکەی مۆفەق ئەلسەڵتی (ئوردن): کە فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکای لێ جێگیرە.

ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەم مەترسییانە، سیستمەکانی (THAAD) و (Patriot)یان لەم بنکانەدا چڕ کردووەتەوە. هەروەها بنکەی دیگۆ گارسیا لە زەریای هیندی تاکە بنکەیە کە لە دەرەوەی مەودای موشەکەکانی ئێراندایە و ئەمریکا وەک "کارتێکی یەدەگ" بۆ هێرشکردنە سەر ئێران دای ناوە. 

لە ئێستادا رۆژی ڤالانتاین بۆنەیەکی تایبەتە بە خۆشەویستی و ئاشقەکان لەمڕۆدا گوڵی سوور و شیرینی و دیاریی هەمەچەشن پێشکەش بە یەکتر دەکەن، بەڵام لە بنەڕەتدا ئەم بۆنەیە رابردوویەکی خوێناوی و تاریکی هەبووە هەتا گەیشتووە بەمەی ئێستای.

سەرەڕای ئەوەی لێکدانەوەکان بۆ دەستنیشانکردنی بنچینەی رۆژی ڤالانتاین جیاوازن، بەڵام هەموویان لەوەدا کۆکن کە شوێنی پەیدابوونی بۆنەکە رۆمای کۆنە، هەروەها زۆرێک لە توێژەران بۆنەکە دەگەڕێننەوە بۆ پێش هاتنی ئایینی مەسیحیەت، کە لە رۆمادا لە رۆژی 13 بۆ 15ـی شوباتی هەموو ساڵێکدا جەژنی "لوپێرکالیا" بەڕێوەدەچوو، کە تیایدا پیاوان بزن و سەگیان دەکرد بە قوربانی و دواتر کەوڵ دەکران و هەر بە کەوڵی سەگ و بزنەکە ژنانیان قامچیکاری دەکرد، لەوبارەیەوە "نۆیڵ لێنسکی"ی پرۆفیسۆر لە زانکۆی "یالی" ئەمریکا و شارەزا لە ئایینە دێرینەکان رایگەیاندووە، لە رابردوودا بەشداربووان بەبێ جل و بە سەرخۆشییەوە بەشدارییان دەکرد، ژنان ریزیان دەبەست بۆ ئەوەی پیاوەکان بە کەوڵی ئاژەڵەکە لێیان بدەن، ئەمەش وەک سرووتێکی ئایینی وابووە لە کۆندا و مەبەست لێی بەدەستهێنانی پیت و بەرەکەت بووە.

چالاکییەکی تری نێو ئەم بۆنەیە لە رۆمای کۆندا بریتی بوو لە نووسینی ناوی کچان و ژنانی بەشداربوو و هەڵبژاردنیان لەلایەن پیاوانەوە بە شێوەیەکی هەڕەمەکیانە، پاشان ژن و پیاوەکە بۆ ماوەی جەژنەکە پێکەوە دەبوون، یاخود ئەگەر بەیەکەوە گونجاوبوونایە ئەوا بۆ تەواوی ژیانیان پێکەوە دەمانەوە.

زۆربەی مێژوونووس و توێژەرانی بواری ئایین و سرووتە دێرینەکان بڕوایان وایە کە رۆمانەکان پاش هاتنی ئایینی مەسیحیەتیش بە تەواوی دەستبەرداری نەریتە کۆنەکانین نەبوون، یەکێک لەوانەش ئەم بۆنەیە بوو، بەڵام بە جۆرێکی جیاوازتر یاد دەکرایەوە و لە جەژنێکی ئایینی داماڵرا.

دەستنیشانکردنی ناوی ڤالانتاینیش بۆ رۆژی 14ـی شوبات، دەگەڕێتەوە بۆ روداوی لەسێدارەدانی قەدیسێک، ئیمپراتۆر کلاودیۆسی دووهەم (214-270 ز) لە رۆژی 14ـی شوباتدا دوو کەسی بە هەمان ناوی (ڤالانتین) لە هەمان رۆژی دوو ساڵی جیاوازدا لەسێدارە داوە، کە دواتر ئەم رۆژە لەلایەن کڵێسای کاتۆلیکییەوە بۆ رێزلێنان لەو دوو کەسە دەستنیشانکرا، کە بەپێی هەندێک لە گێڕانەوەکان، یەکێک لەم ڤالانتینانە قەدیسێک بووە کە لە کاتی خۆیدا بە نهێنی گرێبەستی هاوسەرگیری بۆ کچان و کوڕان ئەنجامداوە کە لەو کاتەدا بەهۆی بڕیارێکی ئیمپراتۆر کڵاودیۆسی دووهەم، ژنهێنان لە سەربازەکان قەدەغە کرابوو، چونکە بڕوای وابووە ئەگەر سەربازەکانی ژنیان هەبێت، ئەوا ناتوانن بەپێی پێویست بجەنگن، هەربۆیە دوای ئەوەی قەدیس ڤالانتین لەو کارەی ئاشکرا دەبێت، لەلایەن ئیمپراتۆرەوە لەسێدارە دەدرێت، بەڵام هەندێک توێژەر دەڵێن کە راستە ڤالانتین قەدیس بووە، بەڵام ئەوەی لەبارەیەوە باس دەکرێت تەنیا گێڕانەوەیەکە و لە مێژوودا پشتڕاست نەکراوەتەوە.

دواتر لە سەدەی پێنجەمدا پاپا گیلاسیوسی یەکەم بۆ ئەوەی سیمای بتپەرستی لە رۆژی 14ـی شوبات نەهێڵێت و جەژنە دێرینەکەی رۆمانەکان کاڵبکاتەوە، هات هەردوو رۆژی کوشتنی قەدیس ڤالانتین و جەژنی "لوپێرکالیا"ی تێکەڵ بەیەک کرد، لەمەشەوە رێوڕەسمەکانی نێو جەژنە رۆمانییەکە تەنیا وەک چالاکییەکی شانۆگەری مانەوە، بەڵام بە شێواز و نەریتی مەسیحیانە بەسەریدا زاڵ بوو، هاوکات رۆژی 14ـی شوباتیش ناوی ڤالانتینی لێ نرا و بەهۆی تێکەڵبوونی لەگەڵ جەژنە رۆمانییە دێرینەکەدا، ئەشق و خۆشەویستیش دزەی کردووەتە نێو ئەو رۆژەوە.

رێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان (13)ی شوباتی هه‌موو ساڵێكی به‌ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ ناساندووه‌،  ڕادیۆ یه‌كێكه‌ له‌هۆكانی ڕاگه‌یاندن و به‌ربڵاوترینیانه‌ و به‌شێوه‌كی گشتی خه‌ڵك له‌مه‌ودایه‌كی فراوانی جیهاندا پێی ئاشنان و مێژووی داهێنان و سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م ئامێره‌ گرنگه‌ كۆنه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئێستا هۆكانی ڕاگه‌یاندن زۆر بوون‌و پێشكه‌وتنی به‌رچاویشیان به‌خۆیانه‌وه‌ دیوه‌، كه‌چی هێشتا ڕادیۆ توانیویه‌تی پێگه‌ی خۆی ون نه‌كات و گرنگییه‌كه‌ی بمێنێت و به‌ پایه‌داریی بمێنێته‌وه‌. ناتوانرێت به‌دیارییكراوی كه‌سێك بكرێته‌ داهێنه‌ری ته‌واوی ڕادیۆ، هه‌ر بۆیه‌ له‌ مێژوودا ناوی هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌رز ده‌نرخێنرێت كه‌ هه‌وڵیان داوه‌ بۆ گه‌شه‌پێدانی ئه‌م داهێنراوه‌ی مرۆڤ،

له‌ ڕاستیشدا یه‌كه‌مین كه‌س كه‌ هه‌وڵی به‌كارهێنانی شه‌پۆله‌كانی ده‌نگی داوه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی ده‌نگ (گۆلیلمۆ ماركۆنی)یه‌ كه‌ 25ی ته‌مموزی ساڵی 1896 دا جفره‌ی مۆرسی به‌كارهێنا بۆ په‌یوه‌ندی بێ ته‌ل، پێش ئه‌و و دوای ئه‌ویش چه‌ندین زانا‌و كه‌سانی داهێنه‌ر هه‌وڵی گواستنه‌وه‌ی ده‌نگیان داوه‌ هه‌ركه‌سه‌یان و به‌جۆرێك له‌و بواره‌دا خۆیان تاقیكردووه‌ته‌وه‌ ، له‌وانه‌ش ( جیناڵد فسندن)ه‌ كه‌ به‌یه‌كه‌مین داهێنه‌ری په‌خشی ده‌نگ داده‌نرێت و دوای ئه‌ویش ناوی چه‌ند كه‌سێكی تر له‌ مێژوودا تۆمار كراوه‌، له‌وانه‌ش ( هانز ئورستد)ی زانای فیزیایی دانیماركییه‌ كه‌ له‌ساڵی (1880)دا سه‌ره‌تای بیركردنه‌وه‌ی له‌ ڕادیۆ داهێناوه‌ و پاش ئه‌ویش (ئه‌ندرییه‌ ماری ئه‌مپیر)ه‌ كه‌ له‌ ساڵی(1819) دا هه‌وڵێكی دیكه‌ی له‌و بواره‌دا تاقیكردووه‌ته‌وه‌.

له‌ساڵی (1831) دا زانای به‌ریتانیی (مایكل فارادی) دوای ئه‌ویش (جۆزیف هنری) مامۆستا و زانا له‌زانكۆی برستۆن له‌ ئه‌مریكا هه‌وڵێكی دیكه‌یان له‌ بواری گه‌یاندنی ده‌نگ تاقیكردووه‌ته‌وه‌. له‌ساڵی (1886) (هاینریش هیرتز) زانای فیزیایی و میكانیكی ئه‌ڵمانی شه‌پۆلی كارۆموگناتیسی له‌وزه‌دا دۆزییه‌وه‌ و هه‌ر ئه‌و بوو سیستمی شه‌پۆلی ڕادیویی (UHF)ی دۆزییه‌وه‌ و به‌یه‌كه‌مین كه‌سیش داده‌نرێت كه‌ دیزاینی بۆ ئامێری ناردن و پێشوازیی یه‌كه‌مین شه‌پۆله‌ ڕادیۆییه‌كان داناوه‌ پاشان له‌ 25ی ته‌مموزی ساڵی 1874 دا (گۆلیملۆ ماركۆنی) یه‌كه‌مین شه‌پۆله‌كانی كارۆ مۆگناتیسی بۆ داهێنانی ڕادیۆ دۆزییه‌وه‌ و خودی ئه‌ویش داهێنه‌ری تروسكه‌كانی بێ ته‌له‌. په‌خشی ڕادیۆیی مێژووییه‌كی كۆنی هه‌یه‌ و هه‌ر وڵاتێك له‌وڵاتانی جیهان ڕۆژێكی خۆی دیاری كردووه‌ بۆ یادكردنه‌وه‌ی یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی له‌ وڵاته‌كه‌دا. به‌پێی سه‌رچاوه‌ جیهانییه‌كان له‌ ساڵی(1907)دا زانایانی ئه‌مریكا و ئه‌ڵمانیا گه‌یشتنه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی كه‌ ده‌توانرێت به‌ به‌كارهێنانی شه‌پۆلی ڕادیۆیی قسه‌ و ده‌نگ بگوازرێته‌وه‌ و ئه‌مه‌ش ڕێگه‌ی خۆشكرد بۆ په‌یوه‌ندیی ته‌له‌فۆنیی و توانای په‌خشی ڕادیۆیی. یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی له‌لایه‌ن ئه‌ندازیارانی كۆمپانیای (بیستبێرگ) بووه‌ له‌ئه‌مریكا، ئه‌وه‌ش به‌ شێوه‌یه‌كی ڕێكه‌وت بووه‌، له‌كاتێكدا كارمه‌نده‌كان سه‌رقاڵ بوون به‌ تاقیكردنه‌وه‌ی گواستنه‌وه‌ی ده‌نگ و بیریان له‌وه‌ كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ مۆزیكی سه‌ر ئه‌و قه‌وانانه‌ی له‌به‌رده‌ستیاندایه‌ به‌كار بهێنن بۆ گواستنه‌وه‌ی ده‌نگ، ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ ماڵه‌وه‌ ئامێریی سه‌ره‌تایی وه‌رگرتنی شه‌پۆله‌كانی ده‌نگیان هه‌بووه‌ توانیویانه‌ شه‌پۆلی ده‌نگیی ئه‌و مۆزیكانه‌ وه‌ربگرن و بۆیه‌ داوایان له‌و كۆمپانیایه‌ كردووه‌ كه‌ مۆزیكی زیاتر په‌خش بكات و به‌رده‌وام بێت، پاشان كۆمپانیاكه‌ كاره‌كانی به‌شێوه‌یه‌كی ڕێكخراوتر كردووه‌ و له‌ ژێر ناوی ڕادیۆی (KDKA)به‌رده‌وام بووه‌، ئه‌م پیتانه‌ش هیچ مانایه‌كیان نه‌بووه‌ و هێما نه‌بوون بۆ هیچ شتێك، به‌ڵكو به‌شێوه‌یه‌كی هه‌ره‌مه‌كی هه‌ڵبژێردراون‌و له‌ساڵی(1920) دا وه‌ك یه‌كه‌م وێستگه‌ی ڕادیۆیی ناسراوه‌.

له‌ئوستورالیاش یه‌كه‌مین وێستگه‌ی ڕادیۆیی له‌شاری میلبۆرن و له‌ ساڵی (1921) دا ده‌ست به‌كار بوو.

له‌ساڵی (1922)دا كۆمپانیای په‌خشی به‌ریتانیی به‌ ناوی(BBC) له‌ به‌ریتانیا وه‌ك یه‌كه‌مین ئیستگه‌ی ڕادیۆیی په‌خشی خۆی ده‌ستپێكرد و له‌هه‌مان ساڵیشدا له‌ فه‌ره‌نسا و له‌تاوه‌ری ئیفڵه‌وه‌ یه‌كه‌مین په‌خشی ڕێكخراوی ڕادیۆیی ڕاگه‌یه‌ندرا، دواتریش له‌هه‌مان ساڵدا ئیستگه‌یه‌كی ڕادیۆیی له‌یه‌كێتی سۆڤییه‌تی ئه‌و كاته‌دا ده‌ست به‌كار بوو.

له‌ساڵی(1923) دا ئیستگه‌ی په‌خشی ڕادیۆیی له‌ هه‌ریه‌ك له‌ به‌لژیكا و چیكسلۆڤاكیای پێشوو و ئه‌ڵمانیا و ئیسپانیا دامه‌زران، پاشانیش له‌ فینله‌ندا و ئیتاڵیا .

له‌ ساڵی 1924 یشدا نه‌رویژ‌و پۆڵۆنیا و مه‌كسیك بوونه‌ خاوه‌نی په‌خشی ڕادیۆیی خۆیان و له‌ساڵی 1925یش ژاپۆن یه‌كه‌م ئێستگه‌ی ڕادیۆیی دامه‌زراند

له‌ساڵی 1927دا له‌ هیند یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی ده‌ستی پێكرد و دواتریش وڵاتانی دیكه‌ی جیهان.

چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر‌و له‌ ساڵی (2011)دا ئه‌كادیمیای ڕادیۆیی ئیسپانیا بیرۆكه‌ی دانانی ڕۆژێكی جیهانیی بۆ یادكردنه‌وه‌ی یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی له‌جیهاندا خسته‌ به‌رده‌م ڕێكخراوی یۆنسكۆی سه‌ر به‌نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و چه‌ند مێژوویه‌ك بۆ ئه‌و ڕۆژه‌ پێشنیار كرا، له‌وانه‌ (6)ی ئۆكتۆبه‌ر كه‌ ڕۆژی له‌دایكبوونی (جینالد فسندن)ه‌ كه‌ به‌یه‌كه‌مین داهێنه‌ری په‌خشی ده‌نگداده‌نرێت، هه‌روه‌ها(25)ی ته‌موز ده‌ستنیشانكرا كه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ بوو (گولیلمۆ ماركۆنی) یه‌كه‌مین په‌یوه‌ندی بێته‌لی به‌به‌كارهێنانی جفره‌ی مۆرس به‌كارهێنا له‌ساڵی 1896 دا، پاشان ڕۆژی (30) ئۆكتۆبه‌ریش یه‌كێكی تر بوو له‌ پێشنیاره‌كان، چونكه‌ مێژووی یه‌كه‌مین په‌خشكردنی ڕۆمانی ( حرب العوالم) بوو كه‌ به‌ ده‌نگی هونه‌رمه‌ندی به‌ ناوبانگی جیهانی ( ئه‌رسۆن ویڵز) له‌ ساڵی (1938)دا خوێندرایه‌وه‌.

دواتر له‌ناو ئه‌نجومه‌نی جێبه‌جێكاری یۆنسكۆدا ڕۆژی (13)ی شوبات دیاریكرا بۆ ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ، چونكه‌ له‌و ڕۆژه‌دا و له‌ساڵی (1946)دا یه‌كه‌مین په‌خشی ئێستگه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌ستی پێكرد.

دواتر له‌ خولی(36)ی ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان مشتومڕی له‌سه‌ر كرا‌و له‌مانگی كانوونی یه‌كه‌می(2012)دا كۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان بڕیاریدا (13)ی شوباتی هه‌موو ساڵێك بكرێته‌ ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ.

به‌پێی داتاكان تاساڵی 2015 پانزه‌ هه‌زار ئێستگه‌ی ڕادیۆیی هه‌بووه‌ و (75%)ی ماڵان له‌وڵاتانی تازه‌ پێگه‌یشتوودا ڕادیۆیان هه‌یه‌.

(70%)ی دانیشتوانی جیهان له‌ڕێی ته‌له‌فۆنی مۆبایله‌وه‌ گوێ له‌ ڕادیۆ ده‌گرن.
هه‌ر به‌پێی ئاماره‌كان (608) ملیار كه‌س له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا گوێ له‌ ڕادیۆ ده‌گرن.

مێژووی ڕادیۆ كوردییه‌كان

به‌گوێره‌ی هه‌موو سه‌رچاوه‌ كوردییه‌كان، یه‌كه‌م رادیۆی كوردی له‌ 19ی نۆڤێمبه‌ری 1939 له‌ به‌غدا كراوه‌ته‌وه‌. ئێزگه‌ی دووه‌م به‌ زمانی كوردی (رادیۆی ڕۆهه‌ڵات) له‌ 5ی ئازاری 1941 له‌ به‌یروت و ئێزگه‌ی سێیه‌می كوردیش له‌ ئابی 1942 له‌ یافا (فه‌له‌ستین) كراوه‌ته‌وه‌.

ئه‌م سێ ئێزگه‌ كوردییه‌ی سه‌ره‌وه‌ وه‌ك یه‌كه‌م رۆژنامه‌ی كوردی: (كوردستان) له‌ ده‌ره‌وه‌ی خاكی كوردستان په‌خشیان ده‌ستی پێكردووه‌. ئه‌و ئێزگانه‌ له‌ راستیدا ئێزگه‌ی كوردی نه‌بووین، به‌ڵكو ئێزگه‌ی بیانی بووین و به‌ زمانی كوردی وه‌شانیان هه‌بووه‌، ئێزگه‌ی ئاڕاسته‌كراو بووین و بۆ گه‌یاندنی هه‌واڵ و ده‌نگوباسی خۆیان بۆ گوێگری كورد دامه‌زراون، نه‌ك 

گه‌یاندنی هه‌واڵ و ده‌نگوباسی كوردی بۆ ئه‌وان یان بۆ كورد. ئه‌گه‌ر له‌م ئێزگانه‌، ناوه‌ ناوه‌ باس له‌ كورد و كوردستانیش كرابێ، زیاتر بۆ خۆنزیكردنه‌وه‌ و ڕاكێشانی سه‌رنج و سۆزی كورد بۆ به‌ره‌ی خۆیان بووه‌، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كوردیان له‌ دڵه‌وه‌ خۆشویستووه‌ و وسیتوویانه‌ ئه‌و گه‌له‌ دێرن و نازاداره‌ بێ رادیۆ نه‌بێ. له‌هه‌مان كات، ده‌بی بنووسین هه‌رسێك ئێزگه‌ی كوردی سه‌ره‌وه‌، كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی كوردستان په‌خشیان به‌ زمانی كوردی هه‌بووه‌، له‌كاتی ده‌ستپێكردنی دووه‌م جه‌نگی جیهانی دامه‌زراون و له‌گه‌ڵ ته‌واوبوونی جه‌نگ، دوو له‌وان كوژاونه‌ته‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش، بێگومان هه‌بوونی ئه‌و ئێزگانه‌ی سه‌ره‌وه‌ كارێكی باش بووه‌، به‌تایبه‌تیش یه‌كه‌م ئێزگه‌ی كوردی له‌ به‌غدا، له‌ مێژووی خۆی سه‌دان گۆرانی كوردی تێدا تۆمار كرایه‌ و بۆ سه‌رتاسه‌ری كوردستان په‌خش و بڵاوكراونه‌ته‌وه‌. ئه‌م تۆمار و په‌خشكردنه‌، جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌رشیڤێكی جوان و ده‌وڵه‌مه‌نده‌، بۆته‌ یارمه‌تیش بۆئه‌وه‌ی هونه‌رمه‌ندی تازه‌ دروست ببن و گۆرانی و ئاوازی خۆیان له‌ هه‌مان ئێزگه‌ له‌سه‌ر قه‌وان تۆمار بكه‌ن و گۆرانی و مۆسیقای كوردی پێشبخه‌ن.

به‌ڵام به‌وته‌ی ئه‌میر حه‌سه‌ن پور ڕۆژنامه‌نوس و لێكۆڵه‌ری شاری مه‌هاباد یه‌كه‌م په‌خشی ڕادیۆیی كوردی له‌ ساڵی١٩٢٣بووه‌ له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و تا ساڵی ١٩٢٩ی خایاندووه‌.

ساڵی ١٩٤١ش ئینگلیزه‌كان بۆ دژایه‌تیكردنی ئه‌ڵمانیای نازی به‌شی كوردی ڕادیۆی یافایان كرده‌وه‌ و ژماره‌یه‌ك كه‌سایه‌تی وه‌ك گۆرانی شاعیر و ڕه‌فیق چالاك كاریان تیادا كردووه‌.

په‌خشی ڕادیۆی كوردی تارانیش له‌ ٢٥ی تشرینی دووه‌می ساڵی ١٩٤٦ ده‌ستیپێكرد، سه‌ره‌تا ماوه‌ی په‌خشه‌كه‌ی ته‌نها ١٥ خوله‌ك بووه‌ و دواتر كاته‌كه‌ی زیاد كرا.

وێستگه‌ی ڕادیۆی یه‌ریڤان له‌ ساڵی ١٩٥٥دا، به‌ پێنجه‌م په‌خشی ڕادیۆیی كوردی داده‌نرێت كه‌ ئه‌ویش له‌سه‌ره‌تادا ماوه‌ی په‌خشه‌كه‌ی ته‌نیا ١٥ خوله‌ك بووه‌.

له‌سه‌رده‌می جه‌مال عه‌بدولناسر سه‌رۆكی پێشووتری میسردا، ئێزگه‌یه‌كی كوردی له‌ ساڵی ١٩٥٧ له‌شاری قاهیره‌ كرایه‌وه‌، دواتر و له‌ پایزی ١٩٥٨دا ڕادیۆی كوردی له‌ شاری كرماشان كرایه‌وه‌ و ڕادیۆی كوردی تاران داخرا.

دوای دوو ساڵیش له‌ ده‌ستپێكردنی شۆڕشی ئه‌یلول به‌ ژماره‌یه‌ك ئامێری سه‌ره‌تاییه‌وه‌ ڕادیۆی ده‌نگی كوردستان له‌ ساڵی ١٩٦٣دا له‌ ناوچه‌ی باڵه‌كایه‌تی ده‌ستی به‌ په‌خشی خۆی كرد.

بۆ دابینكردنی پێداویستییه‌كانی هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شۆڕشی نوێ‌، یه‌كێك له‌و بوارانه‌ی كه‌ یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان بایه‌خی زۆری پێدا بوو بواری میدیا بوو، هه‌ر بۆیه‌ش له‌سه‌ره‌تای ساڵی 1976دا مشوری په‌یداكردنی ئیزگه‌یه‌كی رادیۆی له‌سوید خوارد‌و له‌رێی سوریا‌و توركیاوه‌ گه‌یه‌نرایه‌وه‌ كوردستان‌و  له‌ 21ی ئازاری 1979  له‌گوندی نۆكانی سه‌ر سنوره‌وه‌ به‌خشی ئه‌و ئیزگه‌یه‌ ده‌ستی پێكرد‌و له‌وێوه‌ په‌یام‌و چالاكی‌و سیاسه‌ت‌و هه‌ڵوێست‌و تێڕوانینی یه‌كێتی به‌كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك ئاشنا كرا‌و ئه‌و ئیزگه‌یه‌ رۆڵی دیاری هه‌بوو له‌ جۆشدانی خه‌ڵك‌و پێشمه‌رگه‌و به‌هێزكردنی گیانی فیداكاری و به‌رخودان.

له‌سه‌رده‌می شۆڕشدا ئیزگه‌ی ده‌نگی گه‌لی كوردستان، وه‌ك مه‌فره‌زه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌یه‌ك شوێندا نه‌سره‌وت، به‌ڵكو چه‌ند جارێك جێگۆڕكێی كرد‌و له‌م شوێنانه‌وه‌ به‌خشی كرد(نۆكان، توژه‌ڵه‌، گردی مامه‌وڵا، زه‌ڵێ‌، باوزێ‌، به‌رگه‌ڵو، دۆڵوكۆگه‌،سه‌قز، گه‌ڵاڵه‌، چوارتا، سلێمانی).

ئێزگه‌ی ده‌نگی گه‌لی كوردستان له‌قۆناغه‌ جیا جیاكانی شۆڕشی نوێدا،كاریگه‌رترین ده‌زگای میدیای یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان بووه‌و رۆڵی دیارو پرشنگداری له‌و شۆڕشه‌دا به‌گشتی‌و له‌سازدان‌و رێكخستن‌و جۆشدانی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكی كوردستان بۆ راپه‌رینی ئازاری 1991 به‌تایبه‌تی هه‌بوو، كه‌ له‌لاپه‌ڕه‌ زێرینه‌كانی مێژوودا به‌شانازییه‌وه‌ ده‌نوسرێته‌وه‌.

دەزگای میدیایی کوردسات دوو کەناڵی رادیۆی بەزمانەکانی کوردی و ئینگلیزی هەیە، کە بریتین لە دەنگی کوردسات و ڤۆیس ئۆف کوردسات.

جارێکیتر و لە گەڕێکیتردا دوو زلهێزەکەی جیهان، لە پێناو پاراستنی خودی خۆیان لە جەنگێکی درێژ و رەنگە بڵێین یەکلاکەرەوە، لە شاری مەسقەتی پایتەختی عومان لەسەر مێزی گفتوگۆ کۆدەبنەوە... مێژووی گفتوگۆکانی نێوان ئەمریکا و ئێران، لە راستیدا هێندەی مێژووی شکست و نەگەیشتنە ئەنجامە، نیو هێندە وێنەیەک نییە بۆ هیوای بەیەک گەیشتن و لێکتێگەیشتن. ئەم کۆبوونەوەیە لە کاتێکدایە کە ناوچەکە لە دوای جەنگە 12 رۆژییەکەی مانگی حوزەیرانەوە، لەبەردەم روداوگەلی سیاسی و سەربازیی نوێدایە.

 نیو سەدە لە بێ متمانەیی:

پەیوەندیی نێوان واشنتن و تاران بۆ ماوەی نزیکەی 50 ساڵە بە بێ متمانەیی و پێکدادانی ئایدۆلۆژی دەناسرێتەوە. لە دوای شۆڕشی 1979 و دەستبەسەرداگرتنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا، تاوەکو کشانەوەی دۆناڵد ترەمپ لە ساڵی 2018 لە رێککەوتننامەی ئەتۆمی (JCPOA) و کوژرانی قاسم سولەیمانی لە ساڵی 2020 درۆنێکی ئەمریکی، هەردوو وڵات چەندین جار گەیشتوونەتە لێواری جەنگی سەرتاسەری.

هاوکێشەی دوای جەنگە 12 رۆژییەکە:

ئەم خولەی دانوستانەکان جیاوازە؛ چونکە دوای جەنگە 12 رۆژییەکەی مانگی حوزەیرانی رابردوو دێت، کە تێیدا فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیانکردە سەر بونیادی ئەتۆمی و بەرگریی ئاسمانی و موشەکیی ئێران و لە وەڵامیشدا ئێران هێرشی چڕی بۆ شارەکانی ئیسرائیل و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەنجامدا. ئێستاش ئێران کە دەڵێت: لە بەهێزترین ساتی مێژووی خۆمانداین و هاوکات واشنتۆنیش وای دەبینێت  کە بەهۆی ئەو شەپۆلە ناڕەزایەتییەوە کە لە ماوەکانی رابردوودا روویداوە، لە لاوازترین کاتی خۆیدایە.

تەبەس و پەیامی ناڕاستەوخۆی عراقچی بۆ ئەمریکا:

زانیارییەکانی چاودێریی فڕین نیشانی دەدەن، ئەو فڕۆکەیەی عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێرانی گەیاندە مەسقەت، لە ناوچەی "تەبەس"ـەوە بەڕێکەوتووە؛ ئەو شوێنەی کە لە ساڵی 1980 پڕۆسەی "چنگی هەڵۆ"ی ئەمریکا بۆ رزگارکردنی بارمتەکان تێیدا شکستی هێنا. ئەمەش وەک پەیامی هێز و باڵادەستی ئێران دژ بە ئەمریکا لێکدەدرێتەوە.

پێشنیاری نێوەندگیرەکان؛ 3 ساڵ سڕکردن:

بەپێی زانیارییەکانی میدیا جیهانییەکان، هەریەکە لە قەتەر، میسر و تورکیا پێشنیارێکیان خستووەتە بەردەم تاران، کە تێیدا ئێران پابەند دەبێت بە "سفر پیتاندنی یۆرانیۆم" بۆ ماوەی 3 ساڵ، دوای ئەو ماوەیەش رێژەی پیتاندن لە 1.5% تێنەپەڕێت. واشنتن دەیەوێت ئەم دانوستانە پرسی موشەکە بالیستییەکان و پاڵپشتیی گروپە چەکدارەکانی ناوچەکەش بگرێتەوە، بەڵام تاران تاوەکو ئێستا تەنیا دەیەوێت لەسەر دۆسیەی ئەتۆمی و هەڵگرتنی سزا ئابورییەکان قسە بکات.

بەشداربووان و لایەنە نێودەوڵەتییەکان دەڵێن چی؟
وەفدی ئەمریکا بە سەرۆکایەتیی ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ترەمپ و بەشداریی جارید کوشنەر، زاوای ترەمپ، لەگەڵ عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران لە مەسقەت کۆدەبنەوە. ئەم کۆبوونەوەیە تەنیا پەیوەست نییە بەم دوو وڵاتەوە؛ روسیا و چین و یەکێتیی ئەوروپاش بە وردی چاودێریی دەکەن، چونکە شکستی ئەم دانوستانانە و هەڵگیرسانی جەنگ، لێکەوتەی مەترسیداری بۆ سەر ئابوری و ئاسایشی جیهان دەبێت. روسیا و چین کە پەیوەندیی نزیکیان لەگەڵ تاران هەیە، هەمیشە رەخنەیان لە سیاسەتی "فشاری زۆر"ی ئەمریکا گرتووە و داوای رێگەچارەی دیپلۆماسی دەکەن.

مەترسییەکانی شکستی دانوستانەکان:

ئەگەر ئەم دانوستانانە بگەنە بنبەست، مەترسیی ئەوە هەیە گرژییەکان بەرەو روبەڕووبوونەوەی سەربازیی راستی بچن. جەنگێک کە نەک هەر ئێران و ئەمریکا، بەڵکو تەواوی ناوچەکە و جیهان دەگرێتەوە. بۆ گەلی ئێرانیش کە ئێستا لەژێر باری گرانی سزاکاندایە، شکستی دیپلۆماسی واتە داهاتوویەکی نادیار و تەمومژاویتر و هاوکات بۆ ئەمریکا و ئیسرائیلیش، واتە؛ هێرشی چڕی موشەکە بەهێزەکانی ئێران بۆ سەر گشت بەرژەوەندییەکانیان.

پەیامی لایەنەکان بەر لە دەستپێکی دانوستانەکان:

عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاندووە کە بە نییەتێکی باشەوە هاتوون، بەڵام "دەبێت رێزی دوولایەنە و بەرژەوەندیی هاوبەش بنەمای هەر رێککەوتنێک بن." لە بەرامبەردا، واشنتن هۆشداری دەدات کە ترەمپ جگە لە دیپلۆماسی، چەندین بژاردەی دیکەی سەربازیی لەبەردەستە و هاوکات، بەر لە دانوستانەکان و کەمێک پێش ئێستا، هاووڵاتییەکانی ئاگادارکردەوە کە دەستبەجێ ئێران جێبهێڵن و چۆڵیبکەن.

ئێستا جیهان چاوەڕوانە؛ ئایا دانوستانەکانی مەسقەت دەبنە هەوێنی ئاشتی و رێککەوتنێکی نوێ، یان تەنیا ئارامییەکی کاتی دەبن پێش هەڵگیرسانی گەردەلولێکی سەربازیی نوێ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟

هەرچەندە لە ماوەی رابردوودا سەرەكیترین خاڵی ناكۆكیی نێوان ئەمریكا و ئێران، بەرنامەی ئەتۆمی ئێران بوو، بەڵام لە ئێستادا موشەكە بالیتسییەكانی ئێران بوونەتە خاڵێكی دیكەی سەرەكی ناكۆكییەكان، چونكە ئێران ئێستا خاوەنی چەندین جۆری جیاوازی موشەكی بالیستیی بەهێزە كە هەندێكیان بە سوتەمەنی شل و هەندێكیان بە سوتەمەنی رەق كار دەكەن ، ئەمەش جێی رەزامەندی ئەمریكا نییە .  

لە دیارترین موشەكە بالیستییەكانی ئێران :  

- موشەكی"خوڕەمشەهر"مەوداكەی 2 هەزار كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و كڵاوەیەكی زۆر بەهێزی هەیە .

- موشەكی"سجیل"مەوداكەی 2 هەزار كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی رەق كار دەكات و دەتوانێت كڵاوەی گەورەی تەقەمەنی هەڵبگرێت. 

- موشەكی "قەدەر " یش یەكێكی ترە لە موشەكەكانی ئێران كە مەوداكەی 2 هەزار كیلۆمەترە و كڵاوەیەكی جەنگی سوكی هەیە، بەڵام دەتوانێت بەخێرایی خۆی رزگار بكات لە موشەكی سیستمی بەرگریی ئاسمانیی .

- هەروەها ئێران خاوەنی موشەكی "عیماد"ە كە  مەوداكەی 1700 كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و سیستمێكی زیرەكی پێشكەوتووی تێدایە بۆ پێكانی ئامانجەكانی بە وردیی . 
- موشەكی "فەتاح 2 "، مەوداكەی 1500 كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و دەتوانێت بەرگریە ئاسمانییەكان تێبپەرێنێت.

-موشەكی "شەهاب 3 "مەوداكەی 1300 كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و توانای هەڵگرتنی كڵاوەی كێش قورسی هەیە تا كێشی 1200 كیلۆ گرام .

موشەكە بالیستییەكانی ئێران كە لێپرسراوانی ئەو وڵاتە دەڵێن لە دوای شەری 12رۆژە پەرەیان پێداوە، ئێستا یەكێكە لە بابەتە سەرەكییەكانی ناكۆكیی نێوان ئێران و ئەمریكا، چونكە ئێران نایەوێت بە هیچ شێوەیەك لە دانوستانەكانی لەگەڵ واشنتۆن گفتوگۆ لەسەر موشەكەكانی بكرێت و دەڵێت تەنها بەرنامەی ئەتۆمی تاوتوێ دەكەین، بەڵام ئەمریكا دەیەوێت موشەكە بالیستییەكانی ئێران لە بابەتە سەرەكییەكانی دانوستانەكان بێت .

وادەی پەیماننامەی سنورداركردنی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی لە نێوان ئەمریكا و روسیا كۆتایی هات، واشنتۆن بێدەنگە و مۆسكۆ راشكاوانە باس لە گریمانەی هەڵوەشاندنەوەی دەكات. 

پەیماننامەی نیو ستارت؛ كە ناوە رەسمییەكەی بریتییە لە رێوشوێنەكانی كەمكردنەوە و سنورداركردنی چەكی هێرشبەری ستراتیژیی، لە ساڵی 2010 لەنێوان ئەمریكا و روسیا ئیمزا كراوە، كە ئەمڕۆ پێنجشەممە 5ی شوبات، كۆتایی هات.

نیو ستارت، كۆگاكانی ئەمریكا و روسیا سنوردار دەكات بەوەی نەتوانن زیاتر لە هەزار و 550 كڵاوەی ئەتۆمی ستراتیژی و 800 بۆمبهاوێژی قورس بەرهەمبهێنن.

ئەمریكا هێشتا هیچ لێدوانێكی لەبارەی كۆتاییهاتن و نوێكردنەوەی پەیماننامەكەوە نییە. هەرچی روسیایە لەنێوان دوێنێ و ئەمڕۆدا هەڵوێستی خۆی گۆڕیوە. 
پێشتر و لە مانگی ئەیلولی رابردوودا ڤلادیمێر پوتنی سەرۆكی روسیا پێشنیازی نوێكردنەوەی پەیماننامەكەی كرد تا ساڵی 2027 و رایگەیاند، تاوەكو ساڵێك دوای كۆتاییهاتنی پەیماننامەكە پابەند دەبن بە خاڵەكانی رێككەوتنەكەوە، بەڵام رۆژی چوارشەممە سەرۆكی روسیا لەگەڵ هاوتا چینییەكەیدا جەختی لەوە كردەوە، دوای كۆتاییهاتنی پەیماننامەكە بە شێوەیەكی هاوسەنگ و بەرپرسیارانە مامەڵە دەكەن. بەڵام دواتر وەزارەتی دەرەوەی روسیا لە لێدوانێكی جیاوازدا رایگەیاند، چیتر پابەند نین بە پەیماننامەی نیو ستارت و گریمانەی ئەوەیان داناوە كە هیچ كام لە لایەنەكان پابەندی خاڵەكانی رێككەوتنەكە نین.

لەلایەكی دیكەوە، ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان داوای لە ئەمریكا و روسیا كرد، پەلە بكەن لە ئیمزاكردنی رێككەوتننامەیەكی نوێ. وتیشی، لەماوەی زیاتر لە نیو سەدەدا، یەكەمجارە رووبەڕووی جیهانێك دەبنەوە كە هیچ سنورێكی پابەندكەری نییە بۆ چەكە ئەتۆمییەكانی روسیا و ئەمریكا.

هەر لەبارەی نیو ستارتەوە، پێشتر، میدیاكانی ئەمریكا ئەوەیان ئاشكرا كردووە، ترەمپ دەیەوێت بۆ نوێكردنەوەی پەیماننامەكە چین رازی بكات بە بەشداریكردن. بەڵام چین بە رەسمی رایگەیاند، لەم قۆناغەدا بەشداریكردن لە دانوستانی ئەتۆمی رەتدەكەنەوە، دەشڵێت: توانا ئەتۆمییەكانمان لەگەڵ ئەو دوو وڵاتەدا جیاوازە.

كۆتاییهاتنی پەیماننامەكە سنورداركردنی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی لەسەر دوو وڵاتی زلهێزی جیهان هەڵدەگرێت. كۆتاییهاتنەكەشی لەكاتێكدایە، دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا تاكلایەنانە بەردەوامە لە كشانەوەی لە چەندین رێككەوتن و رێكخراوی جیهانی گرنگ، كە هەڵوێست و كارەكانی ئەمریكا سنوردار دەكەن.

رۆژئاوای كوردستان لە بەردەم بڕیارێكی مێژووییدایە، ئەویش هەڵمەتی كۆكردنەوەی ئیمزای كوردانە بۆ یاسای رزگاركردنی كورد لە كۆنگرێس لەدەست هێرشی وڵاتان.

لە كاتێكدا ئاسمانی رۆژئاوای كوردستان بە دووكەڵی هەڕەشە و هێرشە بەردەوامەكانی تیرۆریستانی داعش و چەكدارانی دیمەشق تەنراوە، لەودیو زەریاكانەوە هەڵمەتێكی بێدەنگ، بەڵام پڕاوپڕ لە هێز خەریكە دەبێتە فریادڕەس و گەردەلولی سیاسی.

بۆ هەر كوردێكی نیشتەجێی ئەمریكا، بینینی دیمەنە دڵتەزێنەكانی رۆژئاوای كوردستان تەنها هەواڵێك نەبوو، بەڵكو برینێكی قوڵ بوو، هەربۆیە هەڵمەتێكیان بۆ راگرتنی ئەم هێرشانە دەستپێكرد، ئەویش لەناوخۆی كاپیتۆڵەوە.

لەم ساتە هەستیارەدا، كەسایەتییە كاریگەرەكان و رەوەندی كوردی لە ئەمریكا و دەرەوەی وڵات هەڵمەتێكی گەورەیان دەستپێكردووە بۆ پاڵپشتی لە پڕۆژە یاسای رزگاركردنی كورد كە لەلایەن سیناتۆری دیاری كۆمارییەكان، لیندسی گراهامەوە پێشكەش بە كۆنگرێس كراوە.

ئەم پرۆژە یاسایە تەنها بەڵێنێك نییە بۆ هاوپەیمانەكان، بەڵكو هەڵوێستێكی مرۆییە بۆ دادپەروەری.

بۆ ئەوەی تۆش ببیتە دەنگی راستەقینەی رۆژئاوای كوردستان، تەنها بەم هەنگاوانە بەشداری لەم دەنگدانە بكە كە لە ماوەی دوو رۆژی هەڵمەتەكەدا و  تا ئێستا نزیكەی 140 هەزار ئیمزای تێپەڕاندووە.

سەرەتا كلیك لەسەر لینكی كەمپینەكە بكە.

لە خانەی (First name) ناوی خۆت و لە خانەی (Last name) ناوی باوكت بە ئینگلیزی بنووسە.

ئیمەیڵە راستەقینەكەت بنوسە.

دواتر كلیك لەسەر دوگمەی سوری (Sign this petition) بكە.

رۆڵی گراهام لەم كاتەدا تەنها پێشكەشكردنی یاسایەك نییە، بەڵكو دروستكردنی قەڵغانێكی یاسایی و سەربازییە بۆ گەلێك كە هەمیشە لە لێواری خیانەتدا جێهێڵدراوە.

ئەو دەیەوێت لەرێگەی ئەم یاسایەوە سیستمی بەرگری ئاسمانی بۆ پاراستنی كورد دابین بكات و رێگری لە كشانەوەی لەناكاوی هێزەكانی ئەمریكا بكرێت.

وەكو خۆشی دەڵێت،  "ئێمە قەرزاری كوردین."، بۆیە سزای توند و كەمەرشكێن لە یاساكەدا بۆ هەر گروپ و وڵاتێك دیاری دەكەن كە بیەوێت هێرش بكاتە سەر كورد.

ئێستا كاتی ئەوەیە فشار بخەینە سەر ئەندامانی تری ئەنجومەنی پیران تا ببنە هاوكار لە دەركردنی ئەم یاسایە.

هەر كلیكێك لەسەر ئەو دوگمەیەی هەڵمەتەكە، تەنها ئیمزایەك نییە، بەڵكو فیشەكێكی سیاسییە بەرەوڕووی ئەو ستەمەی لە رۆژئاوا دەكرێت.

كەسایەتییە كاریگەرەكان دەڵێن، ئەمە چانسی كوردە بۆ ئەوەی رێگە نەدات مێژوو خۆی دووبارە بكاتەوە.

بۆ ماوەی زیاتر لە حەوت دەیەیە جیهان لەژێر سێبەری سیستەمی نێودەوڵەتی لیبراڵدایە كە لەسەر بنەمای یاسا نێودەوڵەتییەكان، بازرگانی ئازاد و باڵادەستیی ئەمریكا دامەزراوە، بەڵام لەم دواییانەدا، زاراوەی كۆتایی ئەم سیستەمە بووەتە رۆژەڤی سیاسییە باڵاكانی جیهان.

لەلایەك دۆناڵد ترەمپ كە ئێستا گوزارشت لە یاخیبوونێكی سیاسی دەكات دژ بە یاسای نێودەوڵەتی و لە لایەكی ترەوە هۆشدارییەكانی مارك كارنی كە وەك یەكێك لە تەكنۆكراتە هەرە دیارەكانی جیهان، ئاماژە بە كۆتایی هاتنی سەردەمی جیهانگیریی بێ سنوور دەكات، ئەوەش راستیەكە كە پێشتر لە ژێر لێوەوە  و بە چپە دەیانوت.

سیاسەتەكانی ترەمپ كە لەسەر بنەمای باجی گومرگی و پارێزگاری لە بەرهەمی ناوخۆیی داڕێژراون، راستەوخۆ دەبنە هۆی پەكخستنی رێكخراوی بازرگانی جیهانی.

بۆچوونی ئەو وایە كە یاسا نێودەوڵەتییەكان تەنها كۆت و بەندن بۆ دەست و پێی ئەمریكا، بۆیە كار بۆ تێكدانی ئەو هاوسەنگییە دەكات كە لە ساڵی 1945وە جیهانی بەڕێوە بردووە.

هاوكات مارك كارنی سەرۆك وەزیرانی كەنەدا لە وتارێكدا لە داڤۆس تیشكی خستە سەر باسەكەو وتی، ئێمە دەمانزانی ئەوەی پێی دەوترێت یاسای نێودەوڵەتی تەنها نیوەی راستە، دەمانزانی كە بە شێوەیەكی دادپەروەرانە جێبەجێ ناكرێت، بەڵكو بەپێی ناسنامەی دەستدرێژكار و قوربانی  دەسەپێنرێت.

"ئەم ڕێكخراوە درۆیە خزمەت بە بەرژەوەندییەكانمان دەكات، بۆیە تا ئێستا بەردەوامیمان پێدا و بەشداریمان كرد لە بەرەوپێشبردنی، بەڵام ئەم چەواشەكارییە كۆتایی هاتووە، ئێمە بە قۆناغێكی ڕاگوزەردا تێناپەڕین، بەڵكو لە ساتی داڕمانداین”.

"ئەگەر لەسەر مێزی بڕیار دانەنیشتووی، ئەوە دەبیتە پارویەكی چەور، چیتر هێز  بە قەرز وەرناگیرێت و هاوردە ناكرێت، دەبێت لە ناوەوە بنیات بنرێت".

"بە ڕاشكاوی دانی پێدا دەنێم  كە یاسای نێودەوڵەتی هەرگیز دادپەروەرانە نەبووە، بەڵكو تەنها یارییەكی زلهێزەكانە و هەر لایەنێك لەمە تێنەگات دەخورێت".

ئەمە دانپێدانانێكە پێشتر سەركردەكانی جیهان باسیان نەدەكرد یان لەژێر لێوەوە دەیانوت، ئەوەش بەمانای ئەوە دێت یاسای نێودەوڵەتی لەژێر پرسیاردایە.

كۆتایی سیستمی جیهانی بەو مانایە نییە كە جیهان بێ سیستم دەبێت، بەڵكو وەك مارك كارنی ئاماژەی پێدەدات، جیهان بەرەو سیستمێكی فرە جەمسەری و پارچە پارچە بوو دەچێت، لەم نێوەندەشدا، ئەو وڵاتانەی كە ئامادەكارییان نەكردووە بۆ جیهانێكی بێ یاسای جێگیر، زەرەرمەندی یەكەم دەبن.

دوای ئەوەی بەهۆی گرژییەكانی رۆژئاوا و پەلامارە بەردەوامەكانی گروپە چەكدارەكانی سوریا، هێزەكانی سوریای دیموكرات لەو ناوچانە كشانەوە كە ئەو گرتووخانانەیان تێدایە تیرۆرستانی داعشیان تێدا زیندانیكراون و سوپای عەرەبیی سوریا دەستیان بەسەر گرتووخانەكاندا گرتووە، دوای ئەو روداوانەش بڕیاردرا بە گواستنەوەی نزیكەی حەوت هەزار زیندانی داعش بۆ گرتووخانەكانی عیراق، وتەبێژی فەرماندەیی ناوەندیی هێزەكانی ئەمریكاش دەڵێت، گواستنەوەی زیندانییەكان بۆ عیراق ماوەی چەند رۆژێكی كەم دەخایەنێت.

تیم هۆكینز وتەبێژی فەرماندەیی ناوەندیی هێزەكانی ئەمریكا ناسراو بە سێنتكۆم دەڵێت، تیرۆریستەكانی داعش راستەوخۆ بە سەرپەرشتی سێنتكۆمدا دەگەیەنرێنە گرتووخانەكانی عیراق.
وەزارەتی جەنگیی ئەمریكاش رایگەیاند، ستایشی عیراق دەكەن كە رۆڵێكی پێشەنگ لە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی دژی داعش دەگێڕێت و لەخۆگرتنی دەستگیركراوانی داعشی گرتووەتە ئەستۆ.

دەشڵێت، هێشتنەوەی ئەو تیرۆریستانە لە گرتووخانەكانی عیراق كاتییە تا ئەو كاتەی وڵاتان هاووڵاتیانی خۆیان وەردەگرنەوە و لە وڵاتەكانیان و دادگاییان دەكەن.

لە چەند رۆژی رابردووشدا 150 تیرۆریستی داعش لە سوریاوە رادەستی عیراق كران كە بەشێكیان بیانین، ماركۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا و تۆم باراك نێردەی تایبەتی ئەمریكاش بۆ سوریا، دەستپێشخەریی عیراق بۆ چاودێریكردنی ئەو تیرۆریستانە بەرز دەنرخێنن.

ماركۆ رۆبیۆ دەڵێت، ئەو هەوڵەی عیراق كارێكی ئازایانەیە و عیراق لە هێڵەكانی پێشەوەدایە بۆ روبەڕوبوونەوەی هەڕەشەكانی گروپی تیرۆرستی داعش بۆسەر هەموو وڵاتان.

تۆم باراكیش باس لەوە دەكات، ئەو هەڵوێستەی عیراق لەسەر ئاستی وڵاتانی ناوچەكە فراوانترین بەشدارییە لە بەهێزكردنی سەقامگیریی سوریا و رێگە بۆ ئاشتی و داهاتوویەكی گەشەسەندوو خۆش دەكات.

ئەگەرچی گواستنەوەی تیرۆریستانی دەستگیركراوی داعش بۆ عیراق لەلایەن شیكەرەوانی سیاسییەوە لێكدانەوەی جیاوازی بۆ دەكرێت، بەڵام دوایین لێدوانی تیم هۆكینز وتەبێژی فەرماندەیی ناوەندیی هێزەكانی ئەمریكا ئەو ترسانە دەڕەوێنێتەوە و دەڵێت، هۆكاری گواستنەوەی ئەو تیرۆریستانە بۆ عیراق بۆئەوەیە دڵنیابنەوە لە شوێنێكی پارێزراودا زیندانی دەكرێن و رێگە بە هەڵاتنیان نادرێت.

ئاگربەست لەسەر کاغەز و شەڕ لەسەر زەوی، بەردەوامی پێشێکردنی رێککەوتنەکان لەلایەن سوریا و هێرش و پەلامارەکانی چەکدارانی دیمەشق بۆ سەر رۆژئاوای کوردستان.

ناوچەکانی باکور و رۆژهەڵاتی سوریا لە سەرەتای کانوونی دووەمی 2026ەوە، رووبەڕووی یەکێک لە مەترسیدارترین پەلاماری چەکدارانی سوریا بوەتەوە، لە کاتێکدا حکومەتی کاتی دیمەشق بەردەوامە لە بانگەشەکردنی زنجیرەیەک ئاگربەست و رێککەوتنی راگرتنی شەڕ لە رێگەی راگەیاندنەکانەوە، لەکاتێکدا لەسەر عەرزی واقع رێڕەوێکی پێچەوانە دەردەخەن کە بریتییە لە هێرشی بەردەوام، فراوانبوونی جوگرافیایی شەڕەکان، و پێشێلکردنی سیستەماتیکی هەموو ڕێککەوتنێک یان ئاگربەستێک یان لێکتێگەیشتنێک کە راگەیەندرا بوو.

روداوەکان چۆن دەستیپێکرد، کۆمەڵکوژی دژی گەلی کورد و خەڵکی ناوچەکە

4 ـی کانوونی دووەمی 2026، کۆبوونەوەیەک لە دوا ساتەکاندا شکستی هێنا

لە 4 کانوونی دووەمی 2026، وەفدێکی باکور و رۆژهەڵاتی سوریا کۆبوونەوەیەکی رەسمیان لەگەڵ لێپرسراوانی حکومەتی کاتی ئەنجامدا بۆ تاوتوێکردنی دۆسیەی تێکەڵکردنی هێزە سەربازییەکان لە چوارچێوەی رێککەوتنی 10ـی ئازاری 2025، بەپێی سەرچاوەکانی بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر، هەردوولا نزیکبوون لە ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی سەرەتایی، بەڵام ئەسعەد شەیبانی وەزیری دەرەوەی حکومەتی کاتی، دەستوەردانی کرد، کۆبوونەوەکەی کۆتایی پێهێنا، هەروەها داوای لە وەفدی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی کرد کۆبوونەوەکە بەجێبهێڵن، پاشان بە وەفدی باکوور و رۆژهەڵاتی سوریای راگەیاند، کە کۆبوونەوەکە بەبێ هیچ رونکردنەوەیەک کۆتایی هاتووە.

ئەم پێشهاتە نیشانەیەکی روون بوو کە رێڕەوی سیاسی بە مەبەست لەلایەن سوریا پشت لە رێککەوتنەکان دەکرێت.

5-6 ـی کانوونی دووەم، کۆبوونەوەیەک لە پاریس لە نێوان دیمەشق و تەلئەبیب

ئاژانسی رۆیتەرز بڵاویکردەوە، لە 5 و 6 کانوونی دووەم، کۆبوونەوەیەک لە نێوان حکومەتی کاتی دیمەشق و ئیسرائیل لە پاریس ئەنجامدرا، هاوکات لەگەڵ جموجۆڵی سەربازی گوماناوی لە چەندین بەرە، کە شاری دێر حافر بۆردومان کرا، هاوکات چەکی قورس گواسترانەوە بۆ دەوروبەری گەڕەکەکانی شێخ مەقسود و ئەشرەفییە و بەنی زەید لە شاری حەلەب، و دامەزراوە مەدەنییەکان کرانە سەربازگە لە دەوروبەری ئەو گەڕەکانە.

6 کانوونی دووەم؛ هێرشەکان بۆ سەر شێخ مەقسود و ئەشڕەفیە

لە 6ـی کانوونی دووەمی 2026، چەکدارانی حکومەتی کاتی سوریا، بۆردومانێکی فراوانیان بۆ سەر گەڕەکەکانی شێخ مەقسود و ئەشرەفییە لە شاری حەلەب ئەنجامدا، بە بەکارهێنانی تانک و تۆپخانەی قورس و بە فڕۆکە بێفڕۆکەوانی تورکی.

بۆردومانەکە گەڕەکی نیشتەجێبوونی هاووڵاتیانی مەدەنی کردە ئامانج، کەبووە هۆی شەهیدبوون و برینداربوونی سەدان هاووڵاتی و ئاسایشی ناوخۆی حەلەب، هەروەها نەخۆشخانەکانی ئەو دوو گەڕەکە بۆردومان کران، ئەمەش پێشێلکارییەکی روونە بۆ یاسا نێودەوڵەتییە مرۆییەکان کە قەدەغەی کردووە دامەزراوە گرنگەکان بکرێنە ئامانج.

7 کانوونی دووەم؛ راگەیەنراوێکی رەسمی و هۆشداری لە تەقینەوەیەکی گشتگیر

لە 7ـی کانوونی دووەم، فەرماندەیی گشتی هێزەکانی سوریای دیموکرات راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و تیایدا جەختیکردەوە کە شێخ مەقسود و ئەشرەفییە زیاتر لە 6 مانگە گەمارۆدراون، راشیگەیاند، هەسەدە لە حەلەب نییە، هەروەها جەختیکردەوە کە بانگەشەکانی حکومەتی کاتی دەربارەی "هەڕەشەی ئەمنی" بیانووە بۆ پاساودانەوە بۆ کۆمەڵکوژییەکان.

9 کانوونی دووەم؛ بەردەوامی هێرشەکان بۆ سەر گەڕەکەکانی حەلەب

لە 9ـی کانوونی دووەم، چەکدارانی حکومەتی کاتی بەردەوام بوون لە هێرشە دڕندەکانیان بۆ سەر گەڕەکەکانی شێخ مەقسود و ئەشرەفییە و بەنی زەید، بە بەکارهێنانی تانک و تۆپخانە و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، و کۆمەڵکوژییان لەو گەڕەکانەدا ئەنجامدا.

10 کانوونی دووەم؛ هاتنە ناوەوەی فڕۆکەی تورکی بۆ هێرشکردنە سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی کورد.

لە 10 کانوونی دووەم، فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی تورکی لە جۆری ئاکنجی، خاڵێکی سەربازی لە کێڵگەی سەورە لە باشووری تەبقە کردە ئامانج. هاوکات، ڕفاندنی دەیان هاوڵاتی مەدەنی لە شێخ مەقسود و ئەشڕەفیە و دەستپێکردنی هەڵمەتێکی تۆمەتی درۆ دەربارەی بڕینی ئاو لە وێستگەی بابیری لە ڕۆژهەڵاتی حەلەب تۆمارکرا.

11-12 کانوونی دووەم: فراوانکردنی بازنەی هێرشەکان بەرەو دێر حافر و مەسکەنە

لە 11 و 12ـی کانوونی دووەم، چەکدارانی حکومەتی سوریا هێرشی چڕیان بۆ سەر دێر حافر، و مەسکەنە، و بەنداوی تشرین دەستپێکرد، کە تێیدا تۆپخانە، و فڕۆکەی خۆکوژی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی تورکی لە جۆری بەیرەکدار و ئاکنجیان بەکارهێنا، هاوکات ناوچەکانی هاووڵاتیان و دامەزراوە مەدەنییەکان و باڵەخانەی پۆستەی دێر حافر، و گوندەکانی: قشڵە، و شێخ حەسەن، و مەحشیە بۆردومان کران، هێرشەکان بە چەکی قورس بۆ سەر ئەو ناوچەیە بە درێژایی رۆژی 13ـی کانوونی دووەم بەردەوام بوو.

14 کانوونی دووەم؛ بە ئامانجکردنی ژێرخانی ئابووری بە شێوەیەکی پیلان بۆ داڕێژراو

لە 14ـی کانوونی دووەم، چەکدارانی دیمەشق کارگەی شەکر لە دێر حافریان بۆردومان کرد، بە شێوەیەکی بەردەوام بەنداوی تشرین و هەروەها شاری مەسکەنەیان چوار جار بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کردە ئامانج،هەروەها پەلامار و هێرشەکانیان بۆ گوندی بوعاسی لە باشووری تەبقە چڕکردەوە.

15-16 کانوونی دووەم؛ بۆردومانی هەڕەمەکی و راگواستنی زۆرەملێ

لە 15 و 16ـی کانوونی دووەم، هێرشەکان بۆ سەر شاری دێر حافر بەردەوام بوون، و بە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی بۆمبڕێژکراو گەڕەکە نیشتەجێبووەکان کرانە ئامانج، بە مەبەستی راگواستنی دانیشتووانەکەی.

17 کانوونی دووەم؛ پێشێلکردنی رێککەوتنی کشانەوە و دەستپێکردنی پێکدادانی فراوان

سەرەڕای رێککەوتنێک بە سەرپەرشتی نێودەوڵەتی هەسەدە  بڕیاریدا لە دێر حافر و مەسکەنە بکشێتەوە، چەکدارانی سوریا پێش تەواوبوونی کشانەوە چوونە ناو شارەکان، و هێرشیان کردە هێزەکانی سوریای دیموکرات، ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی پێکدادان لە مەسکەنە و دبسی عەفنان و کێڵگەی سەورە و دەوروبەری رەسافە، لەگەڵ فراوانکردنی هێرشەکان بۆ سەر تەبقە.

18 کانوونی دووەم؛ فراوانکردنی هێرشەکان بۆ دێرەزور

لە 18ـی کانوونی دووەم، چەکدارانی سوریا هێرشیان کردە سەر غەرانیج، و ئەبو حەمام، و کشکیە، و زەیبان، و تەیانە لە گوندەکانی رۆژهەڵاتی دێرەزور، لەگەڵ بەردەوامیدان بە هێرشەکان لە شاری رەققە و گوندەکانی و کۆبانێ.

19 کانوونی دووەم؛ راگەیاندنی ئاگربەست لەسەر کاغەز و بەردەوامیدان بە هێرشەکان لەسەر زەوی

سەرەڕای راگەیاندنی راگرتنی ئاگربەست لەلایەن ئەحمەد شەرع سەرۆکی سوریاوە لە 19 کانوونی دووەم، چەکدارەکانی سوریا هێرشی توندیان کردە سەر عەین عیسا، و شەدادی، رەققە بەتایبەتی لە دەوروبەری هەردوو زیندانی ئەلقەتان و شەدادی، کە هەزاران چەکداری دەستگیرکراوی داعشی تیادا بوو.

هەروەها چیای کازوان لە باشوری حەسەکە لەلایەن فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی تورکیاوە بۆردومان کرا، هەروەها هێرشکرایە سەر دەوروبەری تەل تەمر و زەرگان لە گوندەکانی حەسەکە و هێرشەکان بۆ سەر شاری کۆبانێ بەردەوام بوون.

20 کانوونی دووەم؛ ئاگربەستی سەعات 8ـی ئێوارە و پێشێلکارییەکان بەردەوامن

لە 20 کانوونی دووەم، شەرع ئاگربەستێکی نوێی راگەیاند کە بۆ ماوەی 4 ڕۆژ بەردەوام دەبێت بۆ جێبەجێکردنی رێککەوتنی تێکەڵکردنی هەسەدە لەنێو سوپای سوریا، بەڵام بۆردومانەکان بۆ سەر شارۆچکەی زەرگان و تەل تەمر لە گوندەکانی حەسەکە بەردەوام بوو، هەروەها هێرشەکان بۆ سەر شاری کۆبانێ بەردەوام بوون و تا ئێستاش گەمارۆکان بەردەوامن بۆ سەر ئەو شارە.

ئاگربەست وەک رووپۆشێک بۆ هێرشکردنەسەر کورد و هەسەدە

 ئەمڕۆ ئیدارەی خۆسەر راگەیەنراوێكی لەبارەی رەوشی رۆژئاوای كوردستان بڵاوكردەوە و دەڵێت: پابەندین بەو ئاگربەستەی كە راگەیەنراوە بەڵام چەکدارانی سوریا رێککەوتن پێشێل دەکەن.

ئاماژەی بەوەشکرد، کۆبانێ ئەو شارەی شەڕی جیهانی کرد، لە ئێستادا لەلایەن چەکدارانی سوریاوە گەمارۆ دراوە و ئاو و كارەبا و خزمەتگوزاری لێبڕدراوە.

هاوکات، هەسەدە راگەیەنراوێکی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، لە ئێستادا گروپە چەکدارەکانی سەر بە حکومەتی دیمەشق بە چەکی قورس زیندانی ئەقتان لە باکوری رەققە بۆردومان دەکەن و بە تانک گەمارۆیان داوە.

زیندانی ئەقتان ژمارەیەک لە زیندانیکراوی داعشی تێدایە و لەلایەن هەسەدەوە و یەپەژەوە پارێزگاری لێدەکرێت، لە ئێستادا بەهۆی هێرشەکانی سوریاوە مەترسی لەسەر هەڵاتنی داعشەکان دروستکردووە.

لە حەلەبەوە بۆ دێرەزور، و لە رەققەوە بۆ حەسەکە و کۆبانێ و تەبقە، ئەو هێرشانەی چەکدارانی سوریا لەکاتی ئاگربەستدا، پیشانی جیهانی دەدات، تەنها بۆ هێرشکردنە سەر گەلی کوردە و هیچ ئاشتی و رێککەوتنێکی ئاگربەستی بە دواوە نییە، ئەمەش لە کاتێکدایە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بێدەنگن لەو زوڵمە گەورەیەی لە رۆژئاوای کوردستان بەرانبەر بە کورد دەکرێت.

ئەمڕۆ 80 ساڵ بەسەر دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە شاری مەهابادی رۆژهەڵاتی کوردستان تێپەڕ دەبێت، کە قازی محەمەد وەک سەرۆک کۆمار سوێندی یاسایی خوارد.

کۆماری کوردستان یان کۆماری مەھاباد، لە ٢٢ـی کانوونی دووەمی 1946 لە رۆژھەڵاتی کوردستان لەسەر دەستی حیزبی دیموکراتی کوردستان دامەزرێنرا، و قازی محەممەد وەک سەرۆک کۆمار سوێندی یاسایی خوارد، کە لە سەدەی بیستەمدا و لە دوای کۆماری ئارارات دامەزرا، پایتەختەکەی شاری مەھاباد بوو.

دامەزراندنی کۆماری کوردستان

لە ئەیلوولی 1945، قازی محەمەد و سەرکردە کوردەکانی تر سەردانی تەورێزیان کرد بۆ ئەوەی چاویان بە کونسوڵی سۆڤیەت بکەوێت بۆ دەرباری پشتگیریکردنی کۆمارێکی نوێ، لەوێشەوە رەوانەی باکۆ، ئازربایجانی سۆڤیەت کران. لەوێوە ئاگاداربوونەوە لەوەی پارتی دیموکراتی ئازربایجان لە ھەوڵی ئەوەدایە کە دەست بەسەر ئازربایجانی ئێراندا بگرێت، لە 10ـی کانوونی یەکەمدا، پارتی دیموکراتی ئازربایجان دەستی بەسەر پارێزگای ئازربایجانی رۆژھەڵات دا گرت کە پێشتر بەدەست سوپای ئێرانەوە بوو. قازی محەممەد بڕیاری دا ھاوچەشنی ئەو کارە دووبارە بکاتەوە، لە 15ـی کانوونی یەکەمدا، کۆماری مەھابادی کوردیی دامەزرێنرا، یەکەم کابینەی دەوڵەت لە 14 وەزیر پێک هات و سوپای کۆماری کوردستان دامەزرا.

لە 22ـی کانوونی دووەمی 1946، قازی محەمەد دامەزراندنی کۆماری کوردستانی راگەیاند، ھەندێک لە ئامانجەکانیان لە مانیفێستۆکەدا بڵاوکرایەوە، ئەمانەن:

-زمانی کوردیی بکرێتە زمانی راگەیاندن و خوێندن و ئیدارە.

-ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا بۆ کوردستان بەمەبەستی چاودێری دەوڵەت و بابەتە کۆمەڵایەتییەکان.

-ھەموو لیپرسراوەکان لە خەڵکی ناوچەکە ھەڵبژێردرێن.

-یەکێتی و برایەتی لەگەڵ خەڵکی ئازربایجان.

-یاسایەک ھەبێت کە بەیەک چەشن مامەڵە کرێکار و کەسایەتییە باڵاکان دا بکات.

جوگرافیای کۆماری کوردستان

کۆماری کوردستان زۆرتر ناوچەی  موکریانی دەگرتەوە و پایتەختەکەی شاری مەهاباد بوو.

شارەکانی بۆکان، شنۆ،پیرانشار، سەردەشت و نەغەدە  بەشێک لە کۆماری کوردستان بوون، کۆمار لە باشوورەوە ھەتا نزیک شارەکانی بانە و سەقز  درێژەی ھەبوو و لە باکووریشەوە داخوازی بەڕێوەبردنی شارەکانی ورمێ و سەڵماسی دەکرد کە لەژێر دەسەڵاتی کۆماری نەتەوەیی ئازەربایجاندا بوون.

کۆماری کوردستان بە پێچەوانەی کۆماری ئازەربایجان کە بە پاڵپشتی سەربازی سۆڤیەت راگەیەنرا، پشتی بە هێزی سەربازی خۆیی بەست و سوپای کۆمار کە بەشێکی پێکهاتبوون لە هێزی بارزانییەکان بە سەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی، دامەزرا و محەمەد حوسێن سەیفی قازی وەک وەزیری جەنگ دەستنیشان کرا و پلەی جەنەڕاڵ بەخشرایە مەلا مستەفا بارزانی.

ئەو سوپایە سەرجەم تایبەتمەندییەکانی سوپاییەکی نیشتمانی تێدا بوو و بە شێوەیەکی سەردەمیانە رێکخراو، بۆ پارێزگاری لە سنوورەکانی کۆماری کوردستان. 

سۆڤیەت کە هاوکات لە شاری تەورێز پشتیوانی لە دامەزراندنی دەوڵەتێکی بۆ نەتەوەی ئازەری دەکرد، دەیویست کوردستانیش بکاتە بەشێک لە دەوڵەتی ئازەربایجان، بەڵام بە هەوڵ و پێداگرییەکانی قازی محەمەد کە ناسناوی پێشەوای کوردی پێ بەخشرابوو، سۆڤیەت لەو بڕیارەی پاشگەز بووەوە و ناچار بوو ددان بە دەسەڵاتی کورددا بنێت.

پەیوەندی لەگەڵ سۆڤیەت

ھێزەکانی سۆڤیەت و بەریتانیا لە کۆتایییەکانی ئابی 1941 ئێرانیان داگیر کرد، یەکێتیی سۆڤیەت لە باکورەوە بەشداری لە داگیرکردنەکە کرد، سۆڤیەت بە گشتی دوودڵ بوون لە ئیدارەی کوردی. ھێزیان لە نزیک مەھاباد جێگیر نەکرد تەنانەت نێردراوێکی مەدەنی ئەوتۆیان نەنارد بۆ ئەوەی کاریگەریی گەورە دروست بکات. لە رێگەی چالاکیی (دۆستانە) و، وەک دابینکردنی کەرەسەی گواستنەوە، دەرکردنی سوپای ئێرانی، و کڕینەوەی تەواوی بەرھەمی تووتنەکەیان، پاڵپشتیی ئیدارەکەی قازییان دەکرد. لە لایەکی ترەوە، کوردەکان زۆر ئیدارەی کوردیان ئەبەزاند لەبەر ئەوەی رەتیان کردەوە ببنە بەشێک لە کۆماری دیموکراتی (فارس) ئازربایجان. ھەروەھا دژی راگەیاندنی کۆماری سەربەخۆی کوردی بوون.

لە 26ـی ئازاری 1946، بەھۆی فشاری ھێزە رۆژاوایییەکان، بۆ نموونە ئەمریکا، سۆڤیەت پەیمانی بە حکومەتی ئێرانی دا کە لە باکوری ئێران دەکشێتەوە. لە مانگی حوزەیران دا، ئێران دەستی گرتەوە لەسەر ئازربایجاندا، ئەمە بووە ھۆی دابڕانی کۆماری مەھاباد لە سۆڤیەت و دواجار بووە ھۆی داڕمانی. لەم خاڵەدا، پشتگیرییەکان بۆ قازی محەممەد لە کەمبوونەوەدا بوون، بەتایبەتی لە نێوان خێڵە کوردەکاندا کە لە سەرەتادا پشتگیرییان لێدەکرد، بەرھەمو سەرچاوەی داراییان نەماو شێوازی ژیانیان بەھۆی دابڕانەکەوە بەرەو سەختی چوو، یارمەتی دارایی و سەربازی لە سۆڤیەتەوە نەما، و خێڵەکان ھیچ ھۆکارێکیان بۆ پشتگیریکردنی قازی محەممەد نەئەبینییەوە، زۆرێک لە خێڵەکان قازییان بەجێ دەھێشت، لە 5ـی کانوونی یەکەم، ئەنجومەنی شەڕ بە قازی محەمەدیان راگەیاند، کە ڕێگە لە ھەر پەلامارێکی سوپای ئێران دەگرن کە بکرێتە سەر ناوچەکە، لە 15ـی کانوونی یەکەم، سوپای ئێران ھاتە ناوچەکە و دەستی بەسەر مەھاباد دا گرت. لەگەڵ ھاتنیان، چاپخانەی کوردییان داخست، فێرکردنیان بە زمانی کوردی قەدەغە کرد، ھەر کتێبێکی کوردییان بدۆزیایەتەوە ئەیانسوتاند، دواجار لە 31ـی ئازاری 1947، قازی محەمەد بە تۆمەتی خیانەت لە دەوڵەتی ئێران، لە مەھاباد و لە ھەمان ئەو مەیدانەی کە کۆماری کوردستان ی لێ راگەیاندبوو لە سێدارە درا.

ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، کە ساڵی رابردوو بە شانازییەوە باسی لە بۆردومانکردنی بنکە ئەتۆمییەکانی ئێران دەکرد بە بۆمبە زەبەلاحەکانی فڕۆکەی B-2، ئێستا خۆی بۆ سیناریۆیەکی نوێ ئامادە دەکات کە ئەمجارەیان لەژێر ناوی "پشتیوانی لە خۆپیشاندەران"دایە.

سی ئێن ئێن لە زاری پسپۆڕانی سەربازییەوە بڵاویکردووەتەوە، هەر هێرشێکی نوێی ئەمریکا جیاواز دەبێت لەو هێرشە سنوردارەی ساڵی رابردوو بۆ سەر سێ بنکەی ئەتۆمی، هاوکات دەسەڵاتدارانی ئێرانیش لەو پەڕی ئامادەباشیدان و بەردەوام ئاماژە بە پێشکەوتنی توانا سەربازییەکانیان دەدەن، چونکە ئەمجارە دەبێت ناوەندەکانی فەرماندەیی سوپای پاسداران، هێزەکانی بەسیج و پۆلیس بکرێنە ئامانج.

مەترسیی کوژرانی مەدەنییەکان:

کێشەی گەورەی ئەم پلانی هێرشکردنە ئەوەیە زۆربەی بنکەکان لەناو ناوچە ئاوەدانەکانن. شارەزایان هۆشداری دەدەن کە کوژرانی هەر هاووڵاتییەکی مەدەنی، دەبێتە "سەرکەوتنێکی راگەیاندن" بۆ رژێمی ئێران و دەیکاتە کەرەستەیەک بۆ کۆکردنەوەی خەڵک لە دەوری خۆی، تەنانەت ئەو ریفۆرمخوازانەش لەدەست دەدەن کە دژی بۆردومانی ئەمریکان.

کارڵ شوستەر، کاپتنی پێشووی هێزی دەریاوانیی ئەمریکا دەڵێت: "دەبێت هەر جوڵەیەک زۆر ورد بێت و هیچ کەسێک لە دەرەوەی سوپای پاسداران نەکوژرێت، ئەگەر مەدەنییەکان زیانیان بەر بکەوێت، ئەمریکا وەک هێزێکی داگیرکەر دەردەکەوێت نەک رزگارکەر".

ئامانجەکان؛ لێدان لەدڵی پاسداران:

جگە لە شوێنی سەرکردەکان کە دەکرێت وەک پەیامێکی سیاسی بکرێنە ئامانج، شارەزایان پێشبینی دەکەن بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی سوپای پاسداران بکرێنە ئامانج، چونکە بەپێی مەزەندە و پاگەندەکانی ئەمریکا، سوپای پاسداران لەڕێگەی تۆڕێک لە کۆمپانیاوە دەستی بەسەر سێیەکی داهاتی نیشتمانیی ئێراندا گرتووە. 

چەکەکان؛ موشەکی کروز و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان:

بەپێچەوانەی ساڵی رابردوو کە فڕۆکەی B-2 بەکارهات، بۆ ئەمجارە پێشبینی دەکرێت ئەمریکا پشت بەم چەکانە ببەستێت بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکان:

• موشەکی کروز (تۆماهۆک): کە لە دوورەوە و لەسەر کەشتی و ژێردەریاییەکانەوە ئاڕاستە دەکرێن.

• موشەکی ئاسمانی: کە لە دەرەوەی ئاسمانی ئێرانەوە لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانەوە دەوەشێندرێن.

• فڕۆکەی بێفڕۆکەوان: بۆ پێکانی ئامانجە وردەکان.

شارەزایان بە دووری دەزانن بۆمبی ئاسایی بەکاربهێنرێت بەهۆی مەترسیی زۆرەوە، پێشبینی دەکەن هێرشەکە "خێرا و کاریگەر" بێت بۆ ئەوەی سەرنجی میدیاکان رابکێشێت، بەڵام هێشتا مەترسیی ئەوە هەیە ئەنجامەکەی پێچەوانەی خواستی واشنتۆن بێت، چونکە توانای سەربازی ئێران، زۆر جار دەکەوێتە سەر و ئاستی چاوەڕوانی وڵاتانی دژبەرییەوە.

دوای داگیركردنی گەڕەكە كوردییەكانی حەلەب لەلایەن چەكدارانی سوریاوە، بریندارەكانی ئەو شەڕە نابەرانبەرەش، لە رێگەی چەند ئۆتۆمبێلێكی فریاگوزاری لە حەلەبەوە گەیەنرانە دێر حافر، ئەو ئۆتۆمبێڵانەش لە رێگەی ئەو هاوكارییە داراییەوە دابینكراون، كە دەزگای میدیایی كوردسات لە مانگی شوباتی 2023 كەمپینێكی بۆ هاوكاریكردنی كوردانی رۆژئاوا و باكوری كوردستان بە ناوی كەمپینی هاوخەمتانین راگەیاند و لەو كاتەشدا زۆرترین هاوكاری كۆكرایەوە.

لە مانگی شوباتی 2023، كەمپینی هاوخەمتانین لەلایەن دەزگای میدیایی كوردسات و رێكخراوی منداڵپارێزی كوردستان و رێكخراوی گەشەپێدانی مەدەنیەت "سی دی ئۆ"و مۆزەخانەی نیشتمانی ئەمنەسورەكە لە سلێمانی و ناوچەكانی تری هەرێمی كوردستان رێكخرا.

لە كۆتایی كەمپینەكەشدا لە رۆژی 11ی شوباتی 2023 لیژنەی باڵای كەمپینی هاوخەمتانین لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانیدا ئاماژەی بەوەكرد، دەزگای میدیای كوردسات دەستپێشخەری راگەیاندنی كەمپینەكە بووە، ئاشكراشیكرد، لە ماوەی هەفتەیەكدا 389 ملیۆن و 292 هەزار و 750 دیناری عیراقی و 132 هەزار و 840 دۆلاری ئەمریكی و 200 پاوەن و 350 یۆرۆ بە دەستی لیژنەی دارایی كەمپینەكە گەیشت، ئەو بڕە پارەیەش ئەو كاتە خرایەسەر حساب بانكی بۆ ناوچە كارەساتبارەكان.

لە رۆژانی رابردووشدا ئەو ئەبومڵانسانە بریندارانی داستانی شێخ مەقسود و ئەشرەفییەی لە حەڵەب پێ گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانەکانی رۆژئاوای کوردستان، ئەمەش بەرهەمی ئەو كەمپینەی دەزگای میدیای كوردسات بووە، كە ژمارەیەك ئۆتۆمبێلی تەندروستی پێكڕدراوە و لە ئێستادا سودی لێوەردەگیرێت و بۆ خزمەتگوزاری گشتی بەكار دەهێنرێت، سیپان خەلیل بەڕێوەبەری مانگی سووری كوردیش، رایگەیاندووە، زۆر سوپاس بۆ پاڵپشتی و هاوكاریتان..

ئەمەش دەرخەری ئەوەیە، هەر کاتێک هەر پارچەیەکی کوردستان توشی کارەساتێک یاخود رووبەڕووی هەر زوڵم و زۆردارییەک بووبێتەوە، پارچەکانی تری کوردستان بوونەتە فریادڕەس و هاوکارییان کردووە.

خانمی یەكەمی عیراق دەلێت، جیهان لە پرسی ئاشتیدا گیرۆدەی دووڕووییەكی نێودەوڵەتیە چونكە دژبەیەكیەكی قووڵ هەیە لەنێوان دروشمی بریقەداری ئازادی و ئەو واقیعە خوێناویەی لە جیهان هەیە، بەتایبەتیش لە حەلەب.

شاناز ئیبراهیم ئەحمەد خانمی یەكەمی عیراق، لە وتارێكی نوێیدا كە پێگەی سی ئێن ئێن عەرەبی بڵاویكردووەتەوە و وەك داكۆكیكاری مافەكانی مرۆڤ ناویبردووە، رایگەیاندووە، جیهان گیرۆدەی راستییەكی تاڵە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا ئەویش ئەوەیە "ئاشتی" بووەتە كاڵایەكی سیاسی و قوربانیی یەكەمی ئەو گەمەیەش، تەنها خەڵكی مەدەنین.

خانمی یەكەم لە وتارەكەیدا باس لەوە دەكات، لە كاتی سەردانەكەیدا بۆ قوبرس، لە چركەساتێكی پڕ هەست و سۆزدا و لەكاتی چڕینی سرودی ئازادیدا، فرمێسك لە چاوەكانی قەتیس بوون، چونكە سرودەكە باس یەكڕیزی و هیوا دەكات بۆ دوورگەی قوبرس كە نیو سەدەیە بەدەست دابەشكارییەوە دەناڵێنێت، هەروەها لە كاتێكدا لە شوێنێك پیرۆزبایی ئاشتی دەكرێت، لە شوێنێكی تری وەك حەلەب لە سوریا، خەڵكی كوردی مەدەنی و كەمینەكان لەژێر بۆردومان و گەمارۆدا بەربەرەكانێ لەگەڵ مەرگ  دەكەن.

هەر لەو وتارەدا، شاناز ئیبراهیم ئەحمەد بە راشكاوی رەخنەی لە سەردانەكەی ئۆرسۆلا ڤۆن دێر لاین، سەرۆكی كۆمیسیۆنی ئەوروپا بۆ دیمەشق گرت و پرسی، چۆن دەكرێت بەڵێنی ئاوەدانكردنەوە بدرێت، بەبێ ئەوەی یەك وشە دەربارەی ئەو خەڵكە مەدەنیانە بوترێت كە رۆژانە لە حەلەب دەكوژرێن؟ ئاماژەی بەوەشكرد، ناتوانرێت باس لە بنیاتنانەوەی كۆمەڵگە بكرێت لە كاتێكدا پیشەسازیی سەربازیی جیهانی خەریكی پەرەپێدانی ئامێرەكانی لەناوبردن و وێرانكارییە.

خانمی یەكەم لە بەشێكی تری وتارەكەیدا تیشكی خستە سەر جیاكاریی لە گرنگیدان بە قەیرانەكان و وتی، لە كاتێكدا هەموو چاوەكان لەسەر ئۆكراین و غەززەن، كارەساتەكانی سودان و یەمەن، كە تیایدا ملیۆنان كەس بوونەتە قوربانی، فەرامۆش كراون، ئەوەش دووڕووییە لە پێوانەكان، ئەو دەوڵەتانەش كە ئاڵای ئاشتییان هەڵگرتووە، هەر خۆیان چەك دەفرۆشن و لە شەڕە بەوەكالەتەكاندا قازانج دەكەن.

شاناز ئیبراهیم ئەحمەد جەختیشیكردەوە، بە گۆڕینی دەسەڵات لە سوریا كۆتایی بە شەڕ نەهاتووە و رۆژانە راپۆرتەكان باس لە پێشێلكاریی بەردەوام بەرانبەر كەمینەكان دەكەن و هێشتا خوێنی بێتاوانەكان دەڕژێت. ئەوەش دەرخەری ئەوەیە ئاشتی تەنها وەهمێكە، چونكە كردار و لێپرسینەوەی جدی لەگەڵدا نییە.

لە كۆتایی وتارەكەیدا خانمی یەكەمی عیراق بانگەوازیكرد، ئاشتی نابێت تەنها دروشمێكی جوان یان دەقێكی ناو سرودەكان بێت، تا ئەو كاتەش قسە نەبێتە كردار، هیواكان بە بەدینەهاتوویی دەمێننەوە و خەڵكی بێتاوان باجی ساردوسڕی و بێدەنگیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەدەن.