راپۆرت
ئەمریكا ئەو وڵاتەی لەماوەی نزیكەی ساڵ و نیوێكدا بە سەرۆكایەتی ترەمپ، شەش بۆ هەشت جەنگی نێوان وڵاتانی راگرتووە، ئێستا گیرۆدە و شەكەتی جەنگی ئێرانە و دووریش نییە بەم نزیكانە بەرەیەكی تری جەنگ بەرویدا بكرێتەوە.
ماڵپەری ئەكسیۆس لە زاری چەند لێپرسراوێكی باڵای هەواڵگری ئەمریكاوە ئاشكرایكردووە، لە ساڵی 2023دا كوبا زیاتر لە 300 درۆنی سەربازیی لە روسیا و ئێران وەرگرتووە و لەوكاتەشەوە لە هاڤانای پایتەختی ئەو وڵاتە بەنهێنی هەڵگیراوە، سەرجەم درۆنەكانیش پێشكەوتوون و توانای جیاوازیان هەیە لە گۆڕەپانی جەنگدا.
بەپێی زانیارییەكانی ماڵپەری ئەكسیۆس، بەم دواییانە كوبا دەستیكردووە بە ئامادەكردنی پلانێك بۆ هێرشكردنەسەر ئەمریكا بەو درۆنانە و ئامانجەكانیشی، سەربازگەیەكی ئەمریكا لە كەنداوی گوانتانامۆیە لەگەڵ كەشتییە سەربازییەكانی ئەمریكا لەو نزیكانە، ترسیش هەیە ئامانجێكی تری كوبا شار و دوورگەی گەشتیاریی كی وێست بێت لە ولایەتی فلۆریدا لە ئەمریكا، كە تەنها 90 میل لە باكووری هاڤاناوە دوورە.
ئەكسیۆس ئاماژەی بەوەشكردووە، زانیارییە هەواڵگرییەكان زۆر لەوە زیاترن كە ببنە پاساوی ئەمریكا بۆ هێرشكردنەسەر كوبا، كە لەئێستادا راوێژكاری سەربازیی و ناوەندی هەواڵگریی هەردوو گەورە دوژمنی ئەمریكا ئامادەییان هەیە ئەوانیش روسیا و ئێرانن.
لێپرسراوێكی هەواڵگری ئەمریكا بۆ ئەكسیۆس دەڵێت، ئەمریكا بە ئێستاشەوە ترسی لە كوبا نییە، بەڵكو ئەوەی ترسی بۆ دروستكردووە بوونی راوێژكاری سەربازیی دوو گەورەترین دوژمنی ئەمریكایە لەو وڵاتە لەگەڵ چەند گروپێكی مافیایی بازرگانی ماددەی هۆشبەر لە كوبا كە دەستڕۆیشتوون لەو وڵاتە، بەتایبەتی بەهۆی نزیكی شوێنی جوگرافییانەوە لە ئەمریكاوە.
دەشڵێت، ئاژانسی ناوەندیی هەواڵگری ئەمریكا پێداگری كردووە، نابێت كوبا ببێتە سەكۆیەك بۆ دوژمنانی ئەمریكا بۆئەوەی ئەجێندا دوژمنكارییەكانی تێدا جێبەجێ بكەن لە رۆژئاوا.
ئەكسیۆس ئاشكرایكردووە، مانگی رابردوو كوبا داوای درۆن و كەرەستەی سەربازیی لە روسیا كردووە و هەوڵیش دەدات، بەپێی شێوازەكانی ئێران بەرپەرچی هێرشەكانی ئەمریكا بداتەوە.
پیت هێگسێس وەزیری جەنگی ئەمریكاش رایگەیاندووە، ماوەیەكی زۆرە ئەمریكا ترسی لەوە هەیە دوژمنەكانی، كوبا بەكاربهێنن بۆ هێرشكردنەسەر كەناراوەكانی ئەمریكا، لێپرسراوێكی تری ئەمریكاش دەڵێت، سەربازانی كوبا بەشێكن لە یارییە دوژمنكارانەكەی روسیا دژی ئەمریكا و ئێستا فێری تەكتیكی شەڕی ئێران دەكرێن، پێشتریش پێنج هەزار سەربازیان بەشداری جەنگی دژی ئۆكراینیان لەگەڵ روسیا كردووە و لەوەوە ئاشنابوون بە گرنگیی و كاریگەریی بەكارهێنانی درۆن لە جەنگدا.
ترەمپ لە خولی یەكەم و دووەمی سەرۆكایەتیكردنی ئەمریكا، كوبای وەك دەوڵەتی پشتیوانی تیرۆر لە قەڵەم داوە و بە سەری مارەكە دەیبینێت بۆ بۆچوونی شۆڕشگێرانەی ئەمریكای لاتین، لە سەرەتاكانی ئەمساڵیشدا وتی، رەنگە ئەو شەرەفەی پێبڕێت كوبا داگیر بكات.
لەگەڵ تێکچوونی زیاتری رەوشی ناوچەکەدا، ئیسرائیل و ئەمریکا ئامادەکارییە سەربازییەکانیان بۆ دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێی ململانێ دژی تاران گەیاندووەتە بەرزترین ئاست.
بەپێی راپۆرتە میدیاییەکان و زانیارییەکانی "نیویۆرک تایمز"ـی ئەمریکی، هەردوو وڵات نەخشەیەکی وردیان بۆ وەشاندنی گورزی سەربازیی هاوبەش داڕشتووە کە چەندین کەرتی ستراتیژی لە ناوخۆی ئێران دەکاتە ئامانج.
ئەم هەنگاوە لە کاتێکدایە کە فشارە نێودەوڵەتییەکان بۆ سەر تاران زیادیان کردووە و واشنتۆن دەیەوێت لە رێگەی ئەم پلانەوە هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکەدا بگۆڕێت و رێگری لە پەرەپێدانی زیاتری تواناکانی تاران بکات.
ژێرخانی نیشتمانی و وزە:
کەناڵی 13ـی ئیسرائیل ئاشکرایکردووە، بانکی ئامانجەکانی ئەم هێرشە بە شێوەیەکی فراوان دیاریکراوە و لە چەندین ئاستی جیاواز پێکدێت، یەکەمین ئامانج، پێکانی ژێرخانی نیشتمانی و کەرتی وزەی ئێرانە، کە وێستگەکانی بەرهەمهێنانی کارەبا و دامەزراوەکانی سوتەمەنی دەگرێتەوە، ئامانجی ئەم کارە پەکخستنی تەواوی جووڵەی ئابوری و خزمەتگوزارییە لە ناوخۆی وڵاتەکەدا.
سیستمی بەرگری و سەربازی:
سیستمی بەرگری و بنکە موشەکییەکان وەک بەشێکی سەرەکی لە پلانەکە دیاریکراون بۆ ئەوەی توانای وەڵامدانەوەی سەربازیی تاران بە رێژەیەکی بەرچاو کەم بکرێتەوە و رێگە بۆ هێرشی تر خۆش بکرێت.
تیرۆرکردنی لێپرسراوان:
میدیاکانی ئیسرائیل ئەوەشیان خستوەتەڕوو، لە رووی سیاسی و فەرماندەییەوە، پلانەکە هەوڵی "بێسەرکردەکردنی" ئێران دەدات، فڕۆکە جەنگییەکان و سیستمی موشەکیی پێشکەوتوو کار بۆ تیرۆرکردنی لێپرسراوە باڵاکانی تاران دەکەن تاوەکو ناوەندی بڕیاردان پەکبخەن.
جوڵاندنی هێزی زەمینی بۆ یۆرانیۆمە پیتێنراوەکە:
جگە لەوەش، باس لە ئەگەری جووڵاندنی هێزی تایبەت بۆ سەر خاکی ئێران دەکرێت بە مەبەستی کۆنترۆڵکردنی ئەو شوێنانەی یۆرانیۆمی پیتێنراویان تێدایە، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە ئۆپراسیۆنەکە تەنها لە ئاسمانەوە نابێت، بەڵکو رەنگە رەهەندی زەمینیشی هەبێت بۆ دەستبەسەرداگرتنی کەرەستە ئەتۆمییەکان.
ناوەندە ئەمنییەکانی ئیسرائیل پێشبینی دەکەن لە سەعاتەکانی سەرەتای هێرشەکەدا، ئێران بە هاویشتنی دەیان موشەکی بالیستی بۆ ناو قوڵایی خاکی ئیسرائیل وەڵام بداتەوە، بەپێی وتەی لێپرسراوە سەربازییەکان، پێشبینی دەکرێت بەهۆی توندیی گورزەکانەوە، قەبارەی وەڵامدانەوەکانی تاران بە تێپەڕبوونی کات بەرەو کەمی بچێت، ئامانجی کۆتایی واشنتۆن و تەلئەبیب ئەوەیە کە تاران ناچار بکەن لە پێگەیەکی لاوازەوە بگەڕێتەوە سەر مێزی گفتوگۆ و هەموو مەرجە پێشوەختەکان بۆ رێگری لە چەکی ئەتۆمی قبوڵ بکات.
ترەمپ بڕیار دەدات؟
دۆناڵد ترەمپ و راوێژکارەکانی رۆڵێکی سەرەکی لەم پلانەدا دەگێڕن و نەخشەی هێرشە گشتگیرەکەیان ئامادە کردووە، ترەمپ لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ "فۆکس نیوز" رایگەیاندووە، تاران دەبێت لە نێوان رێککەوتن یان لەناوچوون یەکێکیان هەڵبژێرێت، ئاماژەی بەوەش کردووە کە ئێران هیچ هێزێکی دەریایی و ئاسمانیی ئەوتۆی نەماوە و رێگە نادەن ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی چونکە مەترسییە بۆ سەر جیهان، بڕیاری کۆتایی لەسەر کاتی دەستپێکردنی هێرشەکە دوای کۆبوونەوەی ترەمپ لەگەڵ سەرۆکی چین دەدرێت، تاوەکو هەموو رەهەندە نێودەوڵەتییەکان رەچاو بکرێن.
سەرۆکی ئەمریکا بە کەناڵی "بی ئێف ئێم"ی فەرەنسی راگەیاند، ئێران بە کاتێکی زۆر نالەباردا تێپەڕدەبێت ئەگەر نەگاتە رێککەوتن لەگەڵمان، ئاماژەی بەوەشكردووە، نازانم بەم زووانە دەگەنە رێککەوتن یان نا بەڵام باشترە ئێران رێککەوتن بکات.
ئەم ئامادەکارییە چڕانە نیشانەی ئەوەن کە ناوچەکە لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژوویی و مەترسیداردایە، ئەگەر ئەم پلانە سەربازییە وەک ئەوەی داڕێژراوە جێبەجێ بکرێت، رەنگە نەخشەی سیاسی و سەربازیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تەواوی بگۆڕێت، ئێستا هەموو چاوەکان لەسەر بڕیارەکانی واشنتۆن و تەلئەبیبن تا بزانرێت ئایا ئەم هەڕەشانە دەبنە راستییەکی مەیدانی یان وەک ئامرازێکی فشاری سیاسی بۆ سەر ئێران دەمێننەوە.
قوباد تاڵەبانی بەشداری لە "دیالۆگی عیراق 2026" کرد، کە لەلایەن ئەنجومەنی ئەتڵەنتیکەوە لە واشنتۆن رێکخرابوو، لەدیالۆگەکەدا ژمارەیەک لە لێپرسراوانی عیراقی و نێودەوڵەتی گفتوگۆیان کرد بۆ تاوتوێکردنی پەرەسەندنی ناوچەیی و سەقامگیریی سیاسی و ئایندەی پەیوەندییەکانی نێوان عیراق و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان لە دیدارەکەدا لەگەڵ ئەتلانتیک کاونسڵ-ی ئەمریکی رایگەیاند، رۆڵی عیراق پەیوەستە بە ویستی خۆیەوە کە ئایا دەیەوێت وەک خاڵی بەهێز یان لاواز سەیری پێگەکەی بکات.
وتیشی، ئەگەر عیراق بیەوێت پێگەی جوگرافیی خۆی وەک سەرمایە و هێز و دەرفەتێک بۆ مانۆڕکردن ببینێت، دەتوانێت ئەو کارەش بکات.
جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێم ئەوەشی خستەڕوو، هەمووان دەیانەوێت پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ عیراقدا هەبێت؛ رۆژهەڵات، رۆژئاوا، ئەوروپا، ئەمریکا، چین، روسیا و وڵاتانی ناوچەکە، بۆیە عیراقێکی ستراتیجی، کار بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی باش دەکات لەگەڵ هەموواندا.
راشیگەیاند، کوردستان توانی پێگەی ستراتیژیی خۆی بەکاربهێنێت بۆ گفتوگۆکردن لەگەڵ ئێران، تورکیا، بەغدا، ئەمریکا، بەریتانیا و فەرەنسا، هەروەها ئێمە سیاسەتێکی بێلایەنانەمان گرتەبەر و زۆر راشکاو و شەفاف بووین؛ ئێمە دژی ئەم شەڕە بووین چونکە نە بۆ عیراق و نە بۆ کوردستان باش نەبوو.
دەشڵێت؛ ئومێدەوارین ئەم ئاگربەستەی ئێستا هەیە بەردەوام بێت و ببێتە رێککەوتنێکی هەمیشەیی، چونکە هاوکارێکی گەورە دەبێت بۆ ئەو حکومەتە نوێیەی ئێستا لە عیراق پێکدەهێنرێت.
سەبارەت بە پێکهێنانی حکومەتی نوێی عیراق قوباد تاڵەبانی ئاماژەی بەوەکرد، حکومەتی نوێ دەرفەتی ئەوەی هەیە ئەو هەڵانە راست بکاتەوە کە پێشتر بەرانبەر کوردستان یان هەر پێکهاتەیەکی تر کراون، وتیشی، ئەگەر گروپێک لە ناوخۆی دەوڵەتدا دژی دەوڵەت کار بکات، ئەوا بەرپرسیارێتی دەوڵەتە مامەڵەیان لەگەڵ بکات.
هەر لە دیدارەکە قوباد تاڵەبانی رایگەیاند، عیراق پێویستی بە کێشە لەگەڵ هیچ کام لە دراوسێکانی نییە، بەڵکو دەتوانێت ببێتە بەشێکی سەرەکی لە گەشەسەندنی ئابووری و پڕۆژە گەورەکانی وزە و رێگەی گەشەپێدان، هەروەها پێویستە هەموومان ستراتیژی بین و کار بکەین بۆ تێپەڕاندنی ئەو بارگرانییە ئایدیۆلۆژییانەی کە لە چەند سەد ساڵی رابردووەوە بۆمان ماوەتەوە.
قوباد تاڵەبانی ئەوەشی خستەڕوو، ئێمە بڕیارێکی ستراتیژیمان داوە کە لە بەغداد بین؛ سەرۆکی یەکێتیش ئێستا لەوێیە، چونکە بڕیارە چارەنووسسازەکان لەوێ دەدرێن، هاوکات ساڵانێکی زۆر لە دەرەوە تەماشای بەغدادمان کردووە و پەیوەندییەکانمان تەنها لەسەر بنەمای "بمدێ و بتدەمێ" بووە، بەڵام ئەمە بۆ ماوەی 15 ساڵە ئەنجامی نەبووە، بۆیە ئەگەر بمانەوێت عیراق بەهێز بێت، دەبێت ئێمە لە بەغدا ئامادە بین و بەشداربین لە بڕیارە ستراتیژییەکان.
سەبارەت بە سەرکردایەتی نوێی عیراق قوباد تاڵەبانی وتی، ئێستا لە عیراقدا نەوەیەکی نوێ لە سەرکردایەتی گەنج و نیشتمانی دەرکەوتوون کە گەشبینمان دەکەن بە داهاتووی وڵات و پەیوەندییەکانی لەگەڵ جیهان، چاوەڕوانیش دەکرێت لە حکومەتی داهاتوودا، عیراق بەرەو سەربەخۆیی و هاوسەنگییەکی سیاسیی زیاتر هەنگاو بنێت.
لەبارەی گرنگی پەیوەندییەکانی عیراق و ئەمریکا قوباد تاڵەبانی ئاماژەی بەوەکرد، لە ئێستادا جۆری پەیوەندییەکە گۆڕاوە بۆ پەیوەندییەکی دیپلۆماسیی دامەزراوەیی و ئاسایی، هاوشێوەی وڵاتانی تر، پێشتریش پەیوەندییەکان لە رێگەی نێردەی تایبەتەوە بوو، بەڵام ئێستا پەیوەندییەکی فرەڕەهەندمان لەگەڵ ئەمریکا هەیە کە بوارەکانی ئابوری، یاسایی و ئەمنی دەگرێتەوە.
سەبارەت بەو کێشانەی رووبەڕووی عیراق بووەتەوە جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێم رایگەیاند، عیراق رووبەڕووی کۆمەڵێک کێشەی ناوخۆیی، هەرێمی و نێودەوڵەتی بووەتەوە، بەڵام سەرەڕای هەموو ئاڵۆزییەکان هەمیشە گەشبینە کە دەتوانرێت تێبپەڕێندرێن.
سەرەرای نزیكبونەویە وادەی دەنگدان بەكابینەی نوێی حكومەتی عیراق و كارنامەكەی ململانێی نهێنیی لە نێوان نوری مالكی و محەمەد شیاع سودانی لەسەر پۆستی وەزارەتی ناوخۆ بەردەوامە.
بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی شەرقلئەوسەت، وەزارەتی ناوخۆ بووەتە چەقلی ناكۆكی لە نێوان لایەنە شیعەكاندا، بەتایبەتیش لە نێوان هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا بە سەرۆكایەتی نوری مالیكی و هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان بە سەرۆكایەتی محەمەد شیاع سوودانی ، كە تێیدا تۆمەتی توند لەبارەی پێوەرەكانی كاندیدكردن و دابەشكردنی هەژموون ئاڵوگۆڕ دەكەن.
سەرەتای كێشەكە لەوە دەستیپێكرد، كاتێك دەنگۆی كاندیدكردنی یاسر مالیكی سەرۆكی فراكسیۆنی دەوڵەتی یاسا و كەسی نزیك لە نوری مالیكی بۆ پۆستی وەزیری ناوخۆ بڵاوبووەوە، بەڵام ئەندامانی هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان ، بە توندی دژی وەستانەوە و داوایانكرد ئەفسەرێكی پیشەیی و سەربەخۆ بۆ ئەو پۆستە دابنرێت، نەك كەسێك كە سەر بە لایەنێكی سیاسی بێت، یان كەسی نزیكی سەركردەیەك بێت
لە بەرانبەردا، عەلا یاسری، ئەندامی دەوڵەتی یاسا، ئەو دەنگۆیانەی رەتكردەوە و رایگەیاند هێشتا دۆسیەی وەزارەتەكان یەكلایی نەكراوەتەوە.
هاوكات هیشام ركابی، راوێژكاری نوری مالكی، هێرشی كردە سەر رەخنەگرەكان و تۆمەتباری كردن بەوەی دەیانەوێت وەزارەتەكان بە باڵای خۆیان ببڕن.
لە عیراق پێوەرێك هەیە بۆ دابەشكردنی وەزارەتەكان كە ئەویش خاڵبەندییە كە تێیدا نرخی هەر وەزارەتێك بچەند خاڵیك دانراوە بۆ نموونە وەزارەتە سیادیەكان وەك وەزارەتی ناوخۆ پێویستی بە 15 بۆ 25 خاڵ هەیە لە نێوان دەوڵەتی یاسا و هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوە و رەوتی حكمە یەكلادەكرێتەوە.
محەمەد عەقیلی، ئەندامی هاوپەیمانیەكەی سودانی، ئاشكرایكرد، نرخی وەزارەتی نەوت گەیشتووەتە 25 خاڵ و زیاتریش و كێبڕكێیەكی توند لە نێوان دەوڵەتی یاسا و رەوتی حیكمەدا هەیە بۆ بەدەستهێنانی.
لەناو جەرگەی ئەم ململانێیانەدا، چەند پێشنیازێكی نوێ هاتوونەتە ئاراوە لەوانە زیادكردنی ژمارەی جێگرەكانی سەرۆك وەزیران ، لەو چوارچێوەیەشدا باس لە چوار پۆستی جێگری سەرۆك وەزیران دەكرێت كە دوانیان بۆ پێكهاتەی شیعە دەبێت و كورد وسوونەش هەریەكەیان جیچگرێكی سەرۆك وەزیرانیان بەردەكەوێت، شارەزایانی كاروباری عیراقیش پێیان وایە ئەمە تەنها بۆ بێدەنگكردنی لایەنە سیاسییەكانە و دەبێتە هۆی ئاڵۆزبوونی زیاتری بەڕێوەبردنی دەوڵەت.
ئەم ململانێیە دەریدەخات، هەرچەندە نوری مالكی و محەمەد شیاع سودانی لە مانگی نیساندا بۆ بەرژەوەندی گشتی لە كاندیدبوونی سەرۆك وەزیران پاشەكشەیان كرد، بەڵام جەنگی راستەقینەی ئەوان لە پشت پەردە و لەسەر پۆستە وەزارییە هەستیارەكان، بەتایبەت وەزارەتی ناوخۆ، بە توندی بەردەوامە.
ماڵپەڕی هەواڵی ئەکسیۆسی ئەمریکی، لە زاری چەند لێپرسراوێکی باڵای سیاسی و سەربازیی ئەمریکا بڵاویکردەوە، سەرۆکی ئەمریکا هەڕەشەی دەستپێکردنەوەی ئۆپراسیۆنە سەربازییەکان دەکات ئەگەر دانوستانەکان شکست بهێنن و نەگەنە رێککەوتنێکی جێگیر.
ماڵپەڕەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، واشنتۆن ماوەی 10 رۆژ چاوەڕێی وەڵامی تاران بوو بۆ ئەوەی رەشنووسی پێشنیازێک کە جەنگەکە بەیەکجاریی کۆتایی پێبهێنێت، بگاتە دەستی و کۆشکی سپی گەشبین بوو کە هەڵوێستەکانی ئێران بەرەو رێککەوتن هەنگاو بنێن، بەڵام وەڵامەکەی تاران کە رۆژی یەکشەممە گەیشت، نەرێنی بوو و وەک ئەوە نەبوو کە ئەمریکا چاوەڕێی دەکرد.
لەلایەکی دیکەشەوە، سەرۆکی ئەمریکا بە ماڵپەڕەکەی راگەیاندووە، ئاگربەستەکەیان لەگەڵ ئێراندا لەژێر ئامێری هەناسەدانی دەستکردە و لە رەوشێکی خراپ دایە و خەریکە گیان دەسپێرێت.
هاوکات ماڵپەڕەکە، بەپێی لێکدانەوەی لێدوان و وتەی لێپرسراوە سەربازی و سیاسییەکانی ئەمریکا لەبارەی رەوشەکەوە، شرۆڤە و شیکارێکی بۆ ئەو ئەگەرانە کردووە کە لە ئەگەری شکستهێنانی یەکجارەکیی ئاگربەستەکە، دەشێت رووبدەن و ئەمانەن:
1. . یەکێک لەو بژاردانەی ترەمپ تاوتوێی دەکات، دەستپێکردنەوەی "پڕۆژەی ئازادی"یە، کە ئۆپەراسیۆنێکی ئەمریکایە بۆ پاراستنی کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروی هورمز.
2. بژاردەیەکی دیکە، دەستپێکردنەوەی هەڵمەتی بۆردومانکردن و لێدانی %25ـی ئەو ئامانجانەیە کە سوپای ئەمریکا دەستنیشانی کردوون بەڵام تا ئێستا لێی نەداون.
3. حکومەتی ئیسرائیل داوا لە ترەمپ دەکات فەرمانی ئۆپەراسیۆنێکی هێزە تایبەتەکان بدات بۆ دەستبەسەرداگرتنی کۆگای یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران، بەڵام ترەمپ دوودڵە چونکە کارێکی زۆر مەترسیدارە.
سەردانەکەی ترەمپ بۆ چین و نێوەندگیریکردنی ئەو وڵاتە:
ترەمپ لە کاتی بڕیارداندا چاوی لە گەشتەکەی ئەم هەفتەیەیەتی بۆ چین و چاوەڕوانیش دەکرێت، رۆژی چوارشەممە گەشت بکات و هەینی بگەڕێتەوە. لێپرسراوانی ئەمریکا پێیان وانییە پێش گەڕانەوەی لە چین بڕیاری دەستپێکردنەوەی جەنگ بدات و چاوەڕوانیش دەکرێت، ترەمپ لەگەڵ 'شی جینپینگ' سەرۆکی چین، باسی جەنگی ئێران بکات؛ چونکە چین فشاری لە ئێران کردووە رێککەوتن بکات، بەڵام تا ئێستا سەرکەوتوو نەبووە.
چەند رۆژێكە زەریای ئەتڵەسی بووەتە جێی سەرنجی ناوەندە پزیشكییە نێودەوڵەتییەكان، دوای ئەوەی ڤایرۆسی هانتا لەناو سەرنشینانی كەشتییەكی گەشتیاریی بە ناوی ئێم ڤی هۆندیۆس بڵاوبووەوە و گیانلەدەستدانی سێ سەرنشینی لێكەوتەوە، زەنگی مەترسیی لە ناوەندەكانی سەر رێكخراوی تەندروستی جیهانیش لێدراوە و نیگەرانییەكی زۆری لەسەر ئاستی جیهان دروستكردووە، لە كاتێكدا كەشتییەكە لە ناو جەرگەی ئاودایە و چاوەڕێی گەیشتن بە كەناراوەكان دەكات بۆئەوەی رێگری لە كارەساتێكی مرۆیی گەورەتر بكرێت.
كریستیان لیند مایەر وتەبێژی رەسمی رێكخراوی تەندروستی جیهانیی لە ژنێف، پەیامێكی دڵنیایی بڵاوكردەوەو پسپۆڕانی تەندروستیش دەڵێن، هەرچەندە ڤایرۆسەكە مەترسیدارە، بەڵام رەوشەكە لەژێر كۆنترۆڵدایە و نابێتە هەڕەشەیەكی گشتگیر بۆسەر تەندروستی مرۆڤایەتی، ئەو كەشتییە كە 150 سەرنشینی هەڵگرتووە، لە ئەرجەنتینەوە بەڕێكەوتووە و بڕیارە رۆژی یەكشەممە بگاتە دوورگەكانی ئیسپانیا بۆ وەرگرتنی رێكاری پزیشكیی پێویست و كەرەنتینەكردنی گەشتیارەكانی.
سەرەتای ئەو قەیرانە تەندروستییە بۆ مانگی چواری رابردوو دەگەڕێتەوە، كاتێك پیاوێكی هۆڵەندی تەمەن 70 ساڵ وەك یەكەم قوربانی نیشانەكانی لێ دەركەوت و گیانی لەدەستدا، بەپێی زانیارییە پزیشكییەكانیش نیشانەكانی ئەو نەخۆشییە لە ماوەی یەك بۆ شەش هەفتەدا لە جەستەی مرۆڤدا دەردەكەون، ئەوەش وایكردووە چاودێرییەكی وردی سەرجەم سەرنشینەكانی تر بكرێت بۆئەوەی دڵنیا بنەوە لە تەندروستییان پێشئەوەی فشار بخرێتەسەر سیستمی تەندروستی وڵاتانی تر و ڤایرۆسەكەش بگاتە وشكانی.
ئەوەی بووەتە مایەی سەرسوڕمانی پسپۆڕان، دۆزینەوەی ڤایرۆسی جۆری هانتا ئەندیسە لەسەر كەشتییەكە، كە جۆرێكی دەگمەنە و توانای گواستنەوەی لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤێكی تر هەیە، پزیشكەكان جەختدەكەنەوە ئەو گواستنەوەیە پێویستی بە بەركەوتنی زۆر نزیك هەیە و وەك ڤایرۆسی كۆڤید19 یان سورێژە بە ئاسانی لە هەوادا بڵاونابێتەوە، ئەو تایبەتمەندییەش رێگە دەدات رێكارەكان كاریگەرتر بن و رێگری لە تەشەنەسەندنی زیاتری ڤایرۆسەكە بكرێت، بەو مەرجەی سەرجەم رێنماییە تەندروستییەكان لەناو كەشتییەكەدا بە وردی جێبەجێ بكرێن،
ڤایرۆسی هانتا بۆ یەكەمجار لە ساڵانی پەنجاكان و لە كاتی جەنگی كۆریادا دۆزرایەوە و سێ هەزار سەربازی تووشكرد و سەدان كەسی كوشت، ئەو ڤایرۆسە بە شێوەیەكی سەرەكی هێرش دەكاتە سەر سی و گورچیلە و دەبێتە هۆی خوێنبەربوونی ناوەكی، كە رێژەی مردن تێیدا دەگاتە 40%ی تووشبووان، تائێستاش هیچ ڤاكسینێك بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو ڤایرۆسە نییە و گواستنەوەی سەرەكیشی لە رێگەی لۆكە و پاشەڕۆی مشك و جرجەوە دەبێت بۆ مرۆڤ، ئێستا ئەو ڤایرۆسە لە زۆربەی وڵاتانی جیهان وەك مەترسییەكی بەردەوام ماوەتەوە و ناوبەناو لە ناوەندە داخراوەكاندا سەرهەڵدەداتەوە.
لە گۆڕانکارییەکی سەیر و سەرنجڕاکێشدا، پلاتفۆرمەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بوونەتە مەیدانی جۆرێکی نوێ لە رووبەڕووبوونەوەی سیاسی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کۆماری ئیسلامی ئێران، کە تێیدا هەردوولا زمانی دیپلۆماسییان وەلا ناوە و پەنایان بۆ کایەی کارت و ڤیدیۆی تەنزئامێز بردووە.
یاری "ئۆنۆ" لە نێوان ترەمپ و ئێراندا
سەرەتای ئەم کێبڕکێیە کاتێک دەستی پێکرد کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، وێنەیەکی خۆی لە تۆری "تروس سۆشیاڵ" بڵاوکردەوە و دواتر هەمان وێنە لەلایەن هەژماری فەرمی کۆشکی سپی لە پلاتفۆرمی "ئێکس" بڵاوکرایەوە.
لە وێنەکەدا ترەمپ دەردەکەوێت کە کۆمەڵێک کارتی یاری بەناوبانگی "ئۆنۆ"ی بەدەستەوەیە، لەنێویاندا کارتی وایڵد کارد، لەگەڵ نووسینی دەقێک کە دەڵێت: "ترەمپ هەموو کارتە براوەکانی بەدەستە."
ئەم نمایشە بێ وەڵام نەمایەوە، کونسوڵخانەی گشتی ئێران لە "حەیدەر ئاباد"ی هیندستان، بە هەمان شێواز وەڵامی دایەوە و وێنەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا کارتەکانی (+4) و (سکایپ کارد) دەبینرێن، وەک ئاماژەیەک بۆ ئەوەی کە ئەوانیش کارتی کاریگەریان لەبەرانبەر ئەمریکادا هەیە.
"پیاوە پرتەقاڵییە بچووکەکە" و گۆرانی ڕاپ
لە لایەکی ترەوە، باڵیۆزخانەی ئێران لە مالیزیا بە بڵاوکردەوەی پەیامێکی تووند و ڤیدیۆیەکی مشتومڕاوی، هێندەی تر دۆخەکەی گەرم کرد.
باڵیۆزخانەکە لە هەژماری خۆی لە پلاتفۆرمی "ئێکس" نووسیویەتی: راستەوخۆ لە هورمز بڕۆ دەرەوە، ئەی پیاوە پرتەقاڵییە بچووکەکە!"، کە مەبەستیان دۆناڵد ترەمپ بوو.
ئەم پەیامە هاوپێچ بوو لەگەڵ ڤیدیۆیەکی راپ کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاو بووەتەوە.
لە ڤیدیۆکەدا باڵندەیەک نەخشەی گەنجینەیەکی نەوت دەگەیەنێتە دەست کاپتنی کەشتییەک کە وەک دۆناڵد ترەمپ وێنا کراوە.
لە دیمەنەکاندا ترەمپ و سەربازە ئەمریکییەکان بە جلی "چەتەی دەریاوە" دەردەکەون کە ئاهەنگ دەگێڕن و هەوڵ دەدەن بچنە ناو گەرووی هورمزەوە.
ئەم جۆرە لە "دیپلۆماسییە سێبەرە" لە کاتێکدایە کە ناوچەکە و جیهان بە وردی چاودێری گۆڕانکارییەکانی نێوان تاران و واشنتۆن دەکەن، بەتایبەت لە سایەی زیادبوونی فشارەکان لەسەر گەرووی هورمز و کێبڕکێی ئابووری و سەربازی لە ناوچەکەدا.
هاوکات لەگەڵ رۆژی جیهانیی کرێکاران، راپۆرتێکی نوێی ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی کار (ILO) بە هەماهەنگی لەگەڵ رێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) هۆشدارییەکی توند دەدەن: ژینگەی کار چیتر تەنیا سەرچاوەی بژێوی نییە، بەڵکو لە زۆر حاڵەتدا بووەتە هەڕەشەیەکی راستەوخۆ بۆ سەر تەندروستیی مرۆڤ.
چونکە ساڵانە نزیکەی 840هەزار کەس بەهۆی فشارە دەروونییەکانی پەیوەست بە پیشەکەیانەوە گیان لەدەست دەدەن کە ئەمەش رەنگدانەوەی قەبارەی ئەو ئازارە بێدەنگەیە کە لە پشت مێزەکان و لەناو کارگەکاندا هەیە
راپۆرتەکە کە لەژێر ناونیشانی (ژینگەی کار لە روانگەیەکی دەروونی کۆمەڵایەتییەوە بڵاوکراوەتەوە ئاماژە بەوە دەدات کە کەڵەکەبوونی دڵەڕاوکێ و کاتژمێرەکانی کاری درێژخایەن کە لە لایەن زیاتر لە سێیەکی کارمەندانی جیهانەوە لە چل و هەشت کاتژمێر لە هەفتەیەکدا تێدەپەڕێت لەگەڵ نەبوونی هاوسەنگی لە نێوان ماندووبوون و پاداشتی ماددی یان مەعنەوی ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و جەڵتەی مێشک و تێکچوونە دەروونییە توندەکان زیاد دەکات
هەروەها راپۆرتەکە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە نزیکەی چارەکی فەرمانبەران رووبەڕووی جۆرێک لە توندوتیژی یان هەراسانکردن بوونەتەوە لە ماوەی کارکردنیاندا و ئەمەش وای کردووە توێژە لاوازەکانی وەک گەنجان و کۆچبەران و خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان زیاتر بکەونە ژێر کاریگەریی ئەو مەترسییە دەروونی و کۆمەڵایەتییانەی کە بەهۆی گۆڕانکارییە دیجیتاڵییە خێراکان و هاتنەناوەوەی ژیریی دەستکرد بۆ ناو پڕۆسەکانی بەرهەمهێنان زیاتر بوون و ئاستەنگی نوێیان دروست کردووە کە پێویستی بە وەڵامدانەوەی خێرای حکومەتەکان هەیە
لەسەر ئاستی ماددیش تێچووی ئابووریی ئەم قەیرانە تەندروستییانە ساڵانە نزیکەی 1.37٪ کۆی بەرهەمی ناوخۆیی جیهان دەخوات و ئەمەش پێویستی بە جوڵەیەکی نێودەوڵەتی هەیە بۆ بەهێزکردنی توێژینەوە زانستییەکان و باشترکردنی هەماهەنگی نێوان خاوەنکاران و لایەنە تەندروستییەکان تاوەکو هۆشیاریی بەڕێوەبەران بەرز بکرێتەوە بۆ پێویستیی رەخساندنی ژینگەیەکی تەندروست کە کەرامەتی مرۆڤ و سەلامەتی دەروونی پێش هەموو شتێک بپارێزێت
رێكخراوێكی نێودەوڵەتی بۆ مافی رۆژنامەنوسان هۆشداریدەدات لەوەی ئازادیی رۆژنامەگەری لە جیهاندا گەیشتووەتە نزمترین ئاستی 25 ساڵی رابردوو.
رێكخراوی پەیامنێرانی بێ سنوور لە نوێترین راپۆرتی ساڵانەی خۆیدا هۆشداری دەدات، لەوەی ئازادیی رۆژنامەگەری لە جیهاندا لە دۆخێكی كارەساتباردایە، بەپێی ریزبەندی ساڵی 2026، دۆخی رۆژنامەگەری لە زیاتر لە نیوەی وڵاتانی جیهان بە سەخت یان زۆر مەترسیدار وەسف كراوە.
رێكخراوەكە ئاماژەی بەوەشكردوە، لە ئێستا یاسا و كۆتوبەندی توندی بۆ رۆژنامەنوسان دانراوە، زیادبوونی ئەو كۆتوبەندانەشە وایكردوە كاریگەریان لەسەر كارە رۆژنامەوانییەكانیان هەبێت.
یەكێكی تر لە هۆكارەكانی كەمبونەوەی ئازادی رۆژنامەنوسی بۆ ئەوەدەگەڕێتەوە بە بیانوی سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی، كوتوبەند خراوەتە سەر دەنگە ئازادەكان.
بەپێی ئامارەكانی رێكخراوی پەیامنێرانی بێسنور، كەمبوونەوەی ڕێژەی ئازادیبەپێی وڵاتەكان جیاوازە، لەو وڵاتانەی دانیشتووانەكەی لە وڵاتانی خاوەن دۆخی باش دەژین، لە 2002 تا ئێستا بە رێژەی لە 1% دابەزیووە، تەنها حەوت وڵاتی باكووری ئەوروپا لە لیستی وڵاتە"باشەكاندان و نەرویج لە پلەی یەكەمدایە، فەرەنساش لە پلەی 25ەمدایە.
سەبارەت بە ئەمریكاش دوای دووبارە هەڵبژاردنەوەی دۆناڵد ترەمپ، ئەمریكا حەوت پلە پاشەكشەی كردووە و كەوتووەتە پلەی 64 هەمینی، راپۆرتەكە ئاماژە بەوە دەكات كە ترەمپ هێرشكردنە سەر رۆژنامەنووسانی كردووەتە نەریتێكی سیستماتیك.
ئەوەی زۆرترین رێژەی پاشەكشەی رۆژنامەنوسانی تیدا تۆماركراوە وڵاتی نەیجریایە37 پلە دابەزیوە، ئەمەش بەهۆی هێرشی گروپە چەكدارەكان و سەركوتی ئەنجومەنە سەربازییەكان.
وڵاتانی عەرەبی و ناوچەكەش لە راپۆرتە بەدەرنەبوون، سعوودی ١14 پلە دابەزیوە و گەیشتووەتە پلەی 176 هەمین، ئەمەش دوای تێچوونی دۆخەكە و لەسێدارەدانی نووسەر "توركی جاسر" لە حوزەیرانی 2025دا.
لە كۆتای لیستەكەی پەیامنێرانی بێسنور هەر یەك لە ئێرتیریا ئێران، چین و كۆریای باكوور دێت كە ئازادی رۆژنامەنوسی تێیاندا هەر زۆر تیدا كەمبووەتەوە.
لە كۆتایی راپۆرتەكەدا، رێكخراوی پەیامنێرانی بێ سنوور جەخت دەكاتەوە لەوەی جیهان لە ئێستادا شایەدی شەپۆلێكی بەهێزی سەركوتكاری و بەكارهێنانی توندوتیژییە دژی رۆژنامەنووسان، بە جۆرێك كە گۆڕەپانی كاركردنی ئازاد رۆژ بە رۆژ تەسكتر دەبێتەوە.
لە كاتێكدا جیهان چاوەرێی كۆتاییهاتنی جەنگی دژ بە ئێرانە، بەڵام پێچەوانەی ئەو چاوەروانیانە، پلانی نوێی سەربازی ئەمریكا دژی ئێران لەسەر مێزی ترەمپە.
لەگەڵ بەردەوامی بنبەست لە دانوستانەكانی نێوان واشنتۆن و تاران، پێشهاتە سەربازییەكان بەرەو قۆناغێكی یەكلاكەرەوە دەچن، بەپێی زانیارییەكانی ماڵپەڕی ئەكسیۆس لە دوو سەرچاوەی ئاگادارەوە، بڕیارە ئەمڕۆ دۆناڵد ترەمپ كۆبوونەوەیەكی گرنگ لەگەڵ براد كووپەر فەرماندەی ناوەندی هێزەكانی ئەمریكا_ سێنتكۆم ئەنجام بدات بۆ تاوتوێكردنی پلانێكی نوێی سەربازی دژ بە ئێران.
ماڵپەرەكە راشیگەیاندووە، ئەوەی جێگای سەرنجە، پیشتر لە كاتی هێرشەكەی 28ی شوباتی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، هەمان تیم سەردانی ترەمپیان كردوو دواتر ئەو جەنگە دەستیپێكرد.
هەر بەپێی سەرچاوە ئاگادارەكان، ترەمپ بە جدی بیر لە دەستپێكردنەوەی ئۆپەراسیۆنی سەربازی فراوان دەكاتەوە دژی ئێران بە مەبەستی شكاندنی چەقبەستوویی دانوستانەكان و ناچاركردنی تاران بۆ گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ و نیشاندانی نەرمی لە دۆسیەی ئەتۆمیدا.
هەروەها بۆ وەشاندنی گورزێكی یەكلاكەرەوە و كۆتاییهێنان بەو جەنگەی كە لە شوباتی رابردووەوە لە ناوچەكەدا هەڵگیرساوە.
پلانەكە كە بڕیار پێشكەشی ترەمپ بكرێت، چەند بژاردەیەكی سەربازیی تیدا پێشنیازكراوە فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا چەند سیناریۆیەكی ئامادە كردووە، لەوانە، هێرشی خێرا و بەهێز وەشاندنی شەپۆلێكی گورزی ئاسمانی بۆ سەر بنكە و ژێرخانە گرنگەكانی ئێران، یان كۆنترۆڵكردنی گەرووی هورمز، پلانەكە خۆی لەوەدا دەبنێتەوە لەوەی دەستبەسەر بەشێك لە گەرووەكەدا بگرین بە مەبەستی زامنكردنی هاتوچۆی كەشتییە بازرگانییەكان.
یەكێكی تر لە سیناریۆكان، ئۆپەراسیۆنی هێزە تایبەتەكانە، ئەگەری دابەزینی هێزی زەمینی یان هێزی تایبەت بۆ پاراستن و دەستبەسەرداگرتنی كۆگاكانی یۆرانیۆمی پیتێنراوەكەی ئێرانە.
لە بەرامبەردا، سوپای ئەمریكا و ژەنەڕاڵ دان كین، سەرۆكی ئەركانی هاوبەش، تاوتوێی ئەگەرەكانی پەرچەكرداری سەربازی ئێران دەكەن دژی هێزەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا، كە پێشبینی دەكرێت وەك وەڵامێك بۆ گەمارۆ دەریاییەكە ئەنجامی بدات.
هاوكات، ئاژانسی بلومبێرگ بە پشتبەستن بە سەرچاوەكان بڵاویكردەوە، سێنتكۆم داوای ناردنی مووشەكی هایپەرسۆنیكی كردووە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ بەكارهێنانی ئەگەری دژ بە ئێران، سێنتكۆم راشیگەیاندوە ئەو داوایەی لەدوای ئەوەكردوە كە ئێران موشكێكی بۆ دووری 500 كیلۆمەتر بەكارهێنا لە جەنگەكەدا.
سەرچاوەكان ئاماژەیان بەوەشكردووە، تا ئێستا بڕیارێك سەبارەت بە جێگیركردنی موشەكە هایپەرسۆنیكەكان نەدراوە، ئەگەر ئەو جێگیركردنە پەسەند بكرێت، ئەوە دەبێتە یەكەم جێگیركردنی مووشەكی هایپەرسۆنیكی ئەمریكی لە ناوچەكە.
ئەوە لە كاتێكدایە، ترەمپ لە لێدوانێكدا ئاماژەی بەوە كردووە كە گەمارۆی دەریایی لە ئێستادا كاریگەرتر دەبینێت لە بۆردومانی راستەوخۆ، بەڵام جەختی كردووەتەوە كە ئەگەر تاران وەڵامی نەبێت، بژاردەی سەربازی وەك توندترین ئامرازی فشار بەكاردەهێنێت.
جیهان تازە لە خولیای "لابۆبۆ" رزگاری ببوو، ئەو کاراکتەرە بچووکانەی بەبێ زانیاری پێشوەختە دەگوژران و کێبڕکێ لەسەر وەشانە دەگمەنەکانیان دەکرا، بەڵام لەگەڵ سەرەتای ئەمساڵدا، دیمەنەکە گۆڕا بۆ ترێندێکی سادەتر لە شێوەدا، بەڵام قووڵتر لە کاریگەریدا، ئەویش "مایستەری دەمپڵینگ"ــە، پارچە لاستیکێکی رەنگاوڕەنگ کە وەک ئامرازێک بۆ کەمکردنەوەی فشار دەستی پێکرد و وەک دیاردەیەکی بەکاربردن کۆتایی هات کە پرسیاری گەورەتر لە قەبارەکەی خۆی دروست دەکات.
لە بنەڕەتدا، ئەم یارییە لە کارگەکانی چین وەک ئامرازێک بۆ هێورکردنەوەی دەمارەکان دیزاین کرابوو، بەڵام هاتنی بۆ ناو سۆشیاڵ میدیا ئەرکەکەی گۆڕی، ئیتر تەنها هۆکارێک نەبوو بۆ حەسانەوە، بەڵکو گۆڕا بۆ ئەزموونێکی پڕ لە چاوەڕوانی و دواتر بۆ رەفتارێکی کڕینی دووبارە.
"مایستەری دەمپڵینگ" سەر بە شەپۆلی یارییەکانی "سندووقە نادیارەکانە"، هاوشێوەی "لابۆبۆ"ی کۆمپانیای پۆپ مارت، کە تێیدا کڕیار بەرهەمێک دەکڕێت بەبێ ئەوەی پێشوەختە شێوەکەی بزانێت.
ئەم نادیارییە توخمێکی سوپرایز دروست دەکات، چونکە شێوە و رەنگەکەی تەنها لە کاتی کردنەوەی پاکەتەکەدا دەردەکەوێت.
گەورەکردنەوە لە رێگەی سۆشیاڵ میدیاوە
پلاتفۆرمەکانی سۆشیاڵ میدیا و دروستکەرانی ناوەڕۆک رۆڵێکی سەرەکییان هەبوو لە گۆڕینی ئەم یارییانە بۆ ترێندێکی جیهانی، ڤیدیۆکانی "کردنەوەی پاکەت" بوونە هۆی دروستکردنی حاڵەتێکی چاوەڕوانی بەکۆمەڵ.
بەپێی توێژینەوەیەکی "زانکۆی هارڤەرد"، کۆمپانیای "پۆپ مارت" سەرکەوتوو بووە لە گۆڕینی رەفتاری "کۆکردنەوە" بۆ دیاردەیەک، وخوارزمەکانی "تیک تۆک" و "ئینستاگرام"یش یارمەتیدەر بوون لە گەورەکردنی ئەم دیاردەیە.
"ئەسیر خالید"، کچێکی نەوەی زێد دەڵێت: ڤیدیۆکانی تیک تۆک هۆکاری سەرەکی بوون کە حەزم کرد تاقیی بکەمەوە، نەک تەنها من، بەڵکو هەموو خوشک و براکانیشم کڕییان، سەرەتا بۆ کەمکردنەوەی فشار کڕیمان، بەڵام خوشکەکەم چەندین جار دووبارە کڕییەوە تەنها بۆ ئەوەی رەنگێکی دیاریکراوی دەست بکەوێت."
بۆچی بوو بە ترێند؟
"سارا نیادی"، پسپۆڕی بەبازاڕکردن، دەڵێت فیکرەی "سندووقە نابیناکان" هەڕەمەکی نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای تێگەیشتنێکی قووڵ بۆ رەفتاری کڕیار دامزراوە، توخمی "سوپرایز" هەستی پاداشت لە مێشکدا دەورووژێنێت، ئەمەش وادەکات کڕیار بەبێ هۆشیارییەکی تەواو کڕینەکەی دووبارە بکاتەوە.
نیادی ئاماژە بەوەش دەکات کە کۆمپانیاکان تەنها یەک بەرهەم ناخەنە بازاڕەوە، بەڵکو سیستەمێکی کۆکردنەوە بنیاد دەنێن، وەشانی ئاسایی، دەگمەن و زۆر دەگمەن بڵاو دەکەنەوە، ئەمەش کڕیاری ئاسایی دەگۆڕێت بۆ کەسێک کە دەیەوێت گروپەکە تەواو بکات، ئەمەش فرۆش بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات.
سەبارەت بە کاریگەرییەکەی لەسەر فشار، نیادی جەخت دەکاتەوە کە ئەم یارییانە لەوانەیە هەستێکی کاتیی خۆش ببەخشن، بەڵام هۆکاری ڕاستەقینەی فشار چارەسەر ناکەن و ڕەنگە تەنها ببێتە خویەکی کڕینی بەردەوام.
تەڵەی بەکاربردن
سۆشیاڵ میدیا ئیتر تەنها شوێنی پەیوەندی نییە، بەڵکو بزوێنەرێکی گەورەی کڕینە،توێژینەوەیەکی نوێی توێژەر "زی وانگ" لە ساڵی ٢٠٢٥ ئاماژە بەوە دەکات کە بەکاربردنی سندووقە هەڕەمەکییەکان لەسەر بنەمای "میکانیزمی نادیاری" کار دەکات؛ نەزانینی ناوەڕۆکەکە پێشوەختە، رەفتاری کڕین هان دەدات و حاڵەتێکی چاوەڕوانی بەردەوام دروست دەکات.
راپۆرتێكی نوێی كەناڵی ئێن بی سی ئەمریكی پەردە لەسەر قەبارەی ئەو وێرانكارییە گەورەیە لادەبات كە بەهۆی هێرشەكانی ئێرانەوە بەر بنكە و دامەزراوە سەربازییەكانی ئەمریكا لە ناوچەی كەنداو و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كەوتووە.
بەپێی زانیارییەكانی شەش لێپرسراوی ئاگادار، ئەم هێرشانە زیانی چەندین ملیار دۆلارییان بە دارایی و كەرەستە جەنگییەكانی واشنتۆن گەیاندووە، كە تێیدا سیستمە پێشكەوتووەكانی رادار، و دەیان فڕۆكە و كۆگای ستراتیژی كراونەتە ئامانج و زیانی قورسیان بەركەوتووە.
سەرچاوەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە تێچووی چاككردنەوەی تەنیا ژێرخانەكان دەگاتە نزیكەی 5 ملیار دۆلار، ئەمەش بێ ئەوەی تێچووی چاككردنەوەی سیستمەكانی رادار و چەكە تێكچووەكان و ئەو فڕۆكانە هەژمار بكرێت كە بەتەواوی لەكاركەوتوون.
هەروەها زیانەكان ناوچەیەكی بەرفراوانی گرتووەتەوە، لەوانە بنكەی كامپ بوهرینگ لە كوەیت كە فڕۆكەیەكی جۆری ئێف-5ی تێدا بە ئامانج گیرا، هەروەها بنكەكانی زەفرە و روەیس لە ئیمارات و بنكەی ئەمیر سوڵتان لە سعودیە. جگە لەمانە، بنكەی موفەق لە ئوردن و چەندین بەندەر و كۆگای سەربازی لە كوەیت زیانیان پێگەیشتووە.
لە بەحرەینیش، بینای سەرەكی هێزی دەریایی ئەمریكا روبەڕووی وێرانكارییەكی زۆر بووەتەوە، بە شێوەیەك تەنیا تێچووی چاككردنەوەی بارەگای فەرماندەیی فەیلەقی پێنجەم دەگاتە 200 ملیۆن دۆلار، لەگەڵ تێكشكانی بەلایەنی كەمەوە دوو سیستمی بەرگری ئاسمانی.
هەڵسەنگاندنە دەرەكییەكانی پەیمانگای دامەزراوەی ئەمریكی دەریدەخەن كە هێزەكانی ئێران بنكەی ئاسمانی عەلی سالم لە كوەیت، بنكەی عەدید لە قەتەر و تەنانەت كۆگایەكی تەقەمەنییان لە باكوری عیراق پێكاوە، كە ئەمەش رەوشێكی سەختی بۆ هێزەكانی ئەمریكا دروست كردووە.
ئەمە لەكاتێكدایە پنتاگۆن لە مانگی ئاداری رابردوو رایگەیاندبوو، تێچووی شەش رۆژی یەكەمی جەنگ زیاتر لە 11.3 ملیار دۆلار بووە، كە 5.6 ملیار دۆلاری تەنیا بۆ تەقەمەنی دوو رۆژی یەكەم رۆیشتووە. سەرەڕای ئەم تێچووە زۆرانە، لێپرسراوانی سەربازی زانیاری رەسمی و وردیان بە یاسادانەرانی ئەمریكا نەداوە، ئەمەش بووەتەهۆی دروستبوونی فشار و ناڕەزایەتی لە واشنتۆن.
ئەم ئامار و داتایانە نیشانی دەدەن، ململانێكان لە ناوچەكەدا تێچوویەكی دارایی و سەربازی بێوێنەی بۆ ئەمریكا هەبووە، وێڕای ئەو زیانە مادییانەی كە رەنگە ساڵانێكی زۆری پێبچێت تاوەكو قەرەبوو دەكرێنەوە. لەگەڵ بێدەنگی پنتاگۆن بەرامبەر بەم راپۆرتانە، رەخنەكان لە ناوخۆی ئەمریكا روو لە زیادبوونە و داوای روونكردنەوەی زیاتر لەبارەی رەوشی هێزەكانیان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەن.
تەقەكردن لە ترەمپ لە هەمان شوێنی دۆناڵد ریگان مێژوویەكە دوای 45 ساڵ لە ئەمریكا خۆی دووبارە دەكاتەوە.
لە رووداوێكی تەمومژاوی و بێوێنەدا، مێژوویی سیاسی ئەمریكا لە هۆتێلی واشنتۆن هیڵتۆن دووبارە بووەوە.
دۆناڵد ترەمپ لە هەمان ئەو شوێنەی كە لە ساڵی 1981دا تەقە لە رۆناڵد ریگان كرا، روبەڕووی هەوڵێكی نوێی تیرۆركردن بووەوە.
ئەم روداوە بە هەشتەمین هەوڵی تیرۆكردنی ترەمپ دادەنرێت لە مێژووی سیاسی خۆیدا.
لە 30ـی ئاداری 1981 رۆناڵد ریگان 40مین سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، لە بەردەم هۆتێلی واشنتۆن هیڵتۆن و لەكاتی گەڕانەوەی بۆ ناو ئۆتۆمبێلەكەی، لەلایەن كەسێكەوە تەقەی لێكرا و بە سەختی بریندار كرا.
ئێستا و دوای نزیكەی 45 ساڵ، لەكاتی بەڕێوەچوونی ئاهەنگی ساڵانەی پەیامنێرانی كۆشكی سپی لە هەمان هۆتێل، جارێكی دیكە دەنگی تەقە بیسترا و ئامانجەكەش دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بوو.
ترەمپ لە ماوەی دە ساڵی رابردوودا بەردەوام ئامانجی هێرشە جۆراوجۆرەكان بووە، كە گرنگترینیان لە ساڵی 2016 لە لاس ڤێگاس بوو كاتێك گەنجێكی بەریتانی هەوڵیدا چەكی پۆلیسێك بڕفێنێت بۆ ئەوەی تەقە لە ترەمپ بكات.
لە ساڵی 2017دا لە داكۆتای باكور كەسێك بە شۆفڵ هێرشی كردە سەر كاروانی ئۆتۆمبێلەكانی ترەمپ، لە ساڵی 2022ش نامەیەكی ژەهراوی بە ماددەی ریسین بۆ ترەمپ نێردا، لە تەممووزی 2024یشدا دەستگیركردنی كەسێكی پاكستانی راگەیەنرا كە بە وتەی پۆلیسی ئەمریكا تۆمەتبار بووە بە داڕشتنی پلانێك بە فەرمانی سوپای پاسدارانی ئێران.
لە ماوەی دوو ساڵی رابردووشدا، ئاستی مەترسییەكان بۆ سەر ژیانی ترەمپ گەیشتنە لوتكە، بەتایبەت دوای ئەوەی لە ولایەتی پەنسڵڤانیا لەكاتی وتاردان بۆ لایەنگرانی، تەقەی لێكرا و گوێی راستی بریندار بوو.
لە ساڵی 2024یشدا لە ویلایەتی فلۆریدا كەسێك بە چەكەوە لە یانەی گۆڵفی ترەمپ بینرا و پێش ئەنجامدانی هێرشەكە دەستیركرا، لە سەرەتای ساڵی 2026شدا هەواڵی كوژرانی گەنجێكی 21 ساڵ بڵاوكرایەوە كە چەكی ڕاو و بوتڵی غازی پێبووە و هەوڵی چوونە ناو هاوینەهەواری "مارالۆگۆ"ی دابوو كە ترمپی تیدابووە.
هەرچەندە دۆناڵد ترەمپ لەم هێرشە نوێیەی واشنتۆن رزگاری بوو، بەڵام دووبارەبوونەوەی ئەم رووداوانە، زنجیرەی هێرشەكانی بۆسەر سەرۆكەكانی ئەمریكا بە بیری جیهان هێنایەوە.
كەرتی فڕۆكەوانی جیهانی بەهۆی جەنگ و ئاڵۆزییەكانی ئێرانەوە پەكی كەوتووە و دەیان كۆمپانیای نێودەوڵەتی گەشتەكانیان بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا كۆتایی وەرزی بەهار و پاییزی ئەمساڵ هەڵوەشاندووەتەوە، ترسی هەڵگیرسانەوەی جەنگیان هەیە و چاوەڕێی چارەنوسی ئاگربەستن.
گەورەترین كۆمپانیای فڕۆكەوانی یۆنانی لە 28ی ئەم مانگەدا گەشتەكانی بۆ تەلئەبیب دەستپێدەكاتەوە، بەڵام گەشتەكانی هێڵی فرۆكەوانی سالۆنیك بۆ تەلئەبیب تا 26ی حوزەیران هەڵوەشێندراونەتەوە.
هاوكات گەشتی فرۆكەوانی بۆ ریاز و عەممانی پایتەختی ئوردن لە 21ی حوزەیران دەستپێدەكەنەوە و گەشتەكان بۆ بەیروت تا 26ی حوزەیران و بۆ هەولێر و بەغداد تا دووی تەمموز هەڵوەشێندراونەتەوە.
كۆمپانیاكانی كەرتی فرۆكەوانەی بە شێوەیەكی بەرفراوان گەشتەكانیان لە ناوچەی كەنداو راگرتووە، بە جۆرێك كۆمپانیای ئێر فرانس ئەم هەفتەیە رایگەیاند، راگرتنی گەشتەكانی تا 3ی ئایار درێژكردەوە و چاوەڕێی چارەنوسی ئاگربەستە و هێڵە ئاسمانییەكانی ئەمریكا و كەنەدا و گەشتەكانیان بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ ماوەیەكی درێژخایەن هەڵپەساردووە.
سایتی سەیف ئێرسپەیس ئاماژەی بەوە كردووە، ئەگەری هێرشەكانی ئەمریكا بۆ سەر ئێران مەترسییەكانی بۆ سەر گەشتە ئەمریكییەكان لە ناوچەكەدا زیاد كردووە.
ئاماژەی بەوەش كردووە، هەرچەندە هەڕەشەی ڕاستەوخۆ بۆ سەر فڕۆكە مەدەنییەكان نییە، بەڵام ئێران هۆشداریداوە لە كاتی هەڵگیرسانەوەی جەنگ تۆڵە لە بەرژەوەندییە سەربازییەكانی ئەمریكا دەكاتەوە بە راستەوخۆ یان لە ڕێگەی بریكارەكانییەوە.
كۆمپانیای فلایت رادار بڵاویكردەوە، دوای هێرشەكانی ئەمریكا بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران، هاتوچۆی بازرگانی لە ناوچەكەدا سنورداركراوە و كۆمپانیاكان رێگەی جێگرەوەیان هەڵبژاردووە وەك تێپەڕین بەسەر دەریای قەزوین یان میسر و سعودیە هەرچەندە ئەم هەنگاوەش دەبێتەهۆی بەرزبوونەوەی تێچووی سووتەمەنی، تیمی فڕۆكەوانی و درێژبوونەوەی كاتی گەشتەكان.
كێبڕكێ بۆ جێگرەوەی ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان دەستیپێكردووە، لەكاتێكدا ئەو رێكخراوە چەند ساڵێكە هەژموون و پێگەی بەشێوەیەكی بەرچاو دابەزیوە و روبەڕووی قەیرانی داریی بووەتەوە.
بڕیارە لەسەرەتای ساڵی 2027 ماوەی كاركردنی ئەنتۆیۆ گۆتیرێس وەك سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان كۆتایی بێت، هەرچەند هێشتا چەند مانگێكی ماوە بۆ دیاریكردنی كەسایەتییەك بۆ جێگرتنەوەی، بەڵام لە ئێستاوە چەن كەسایەتیەك لە كیشوەركانی ئەوروپا و ئەمریكای لاتین و ئەفریقاوە لەكێبركێدان بۆ جێگرتنەوەی كە بریتین لە میشال باشلیت لە چیك، رافائیل گروسی ئەرژەنتینی و ریبیكا گرینسبان لە كۆستەریكا و ماكی سال لە سەنیگال.
ئەو كاندیدانە بۆ دووەمین جار روبەڕووی تاقیكردنەوەیەكی زارەكی بوونەوە، كە بۆ ماوەی سێ سەعات وەڵامی 193 ئەندام و نوێنەری كۆمەڵی مەدەنی ئەنجومەنەكەیان دایەوە.
هەریەك لەو كاندیدانە بەڵێنیانداوە بە ئەنجامدانی چاكسازی لە رێكخراوەكەدا، كە بەر لە 80 ساڵ لە كۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی دامەزرا و دەڵێن، متمانە بۆ رێكخراوەكە دەگەڕێننەوە.
تا ئێستاش رافائیل گروسی بەهۆی شارەزایی و پسپۆڕییەكەی چانسی بۆ چوونە سەر كورسی سكرتێری گشتی زیاترە، چونكە بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم بووە و رۆڵی زۆری لە پرسی ئەتۆمی ئێران هەبووە.
ژمارەی كاندیدەكان بۆ وەرگرتنی پۆستی سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان بەراورد بە ساڵی 2016 زۆر كەمە، بەڵام دەرفەت ماوە لە مانگەكانی داهاتوودا كەسانی دیكە بچنە كێبڕكێكەوە.
بەپێی نەریتێكی دیپلۆماسیش نابێت سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان هاوڵاتی ئەو 5 وڵاتەوە بێت كە ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشن كە بریتین لەئەمریكا، بەریتانیا، چین و فەڕەنسا و روسیا، بەڵام پشتیوانی ئەو وڵاتانە لە پرۆسەی دیاریكردنی سكرتێری نوێدا یەكلاكەرەوە دەبێت.
مایك واڵتز باڵیۆزی ئەمریكا لە نەتەوە یەكگرتووەكان وتویەتی، دەبێت سكرتێری گشتی داهاتوو لەگەڵ بەها و بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا یەكبگرێتەوە.
ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سكرتێری گشتی ئێستای نەتەوە یەكگرتووەكان، لە ساڵی 2017ەوە لەو پۆستەدایە و خەڵكی پورتوگالە، لە سەرەتای ساڵی 2027یشدا كۆتایی بە پۆستەكەی دێت، كە لە ساڵی 2016دا لە نێوان 13 كاندیدا توانی كێبڕكێكە بباتەوە.
سەرەرای راگەیاندنی لە ناوبردنی توانا سەربازیەكانی، بەڵام هەڵسەنگاندنە هەواڵگرییەكانی ئیسرائیل و ئەمریكا دەریدەخەن توانای موشەكیی ئێران تەنها بەریژەی 50% كەمبوەتەوە.
بەپێی زانیارییەكانی رۆژنامەی "تایمز ئۆف ئیسرائیل" و سەرچاوە هەواڵگرییەكانی سوپای ئیسرائیل، نیگەرانییەكی قووڵ هەیە سەبارەت بەوەی كە ئێران هێشتا خاوەنی هێزێكی موشەكیی كاریگەرە، سەرەڕای ئەو زیانە گەورانەی بەریكەوتووە.
هەڵسەنگاندنەكان ئاماژە بە گۆڕانكارییەكی گەورە دەكەن لە ژمارەی موشەكە بالیستییەكانی ئێراندا، بەپێی ئەو هەڵسەنگاندانانە، پێش دەستپێكردنی شەڕ ئێران خاوەنی نزیكەی دوو هەزار و 500 موشەكی بالیستی بووە، لە ئێستادا مەزەندە دەكرێت هێشتا هەزار موشەكی لەبەردەستدا مابێت.
بە پێی پێشبنیەكان، ئەگەر هێرشەكان نەبوایە، چاوەڕوان دەكرا ئێران لە ماوەی ساڵ و نیوێكدا ژمارەی موشەكەكانی بگەیەنێتە هەشت هەزار موشەك، كە ئەمەش مەترسییەكی كوشندە دەبوو بۆ سەر سیستمە بەرگرییەكانی ئیسرائیل.
پێشتر، سوپای ئیسرائیل بڵاویكردبوە، نزیكەی لە 60%ی سەكۆكانی هەڵدانی موشەكی بالیستی ئێرانیان تێكشكاندوە لەكاریان خستووە، لە كۆی 470 سەكۆ، 200 یان راستەوخۆ لە هێرشی ئاسمانیدا كراونەتە ئامانج،80 سەكۆی تریش بەهۆی بۆردومانكردنی تونێلەكانەوە گەمارۆ دراون و ناتوانرێت سوودیان لێ ببینرێت.
هەر لەو چوارچێوەیەشدا، سێ لێپرسراوی ئەمریكی بە تۆڕی سی بی ئێسی ئەمریكان راگەیاندووە، تا كاتی دەستپێكردنی ئاگربەست لە 8ی نیسان، نزیكەی 50%ی كۆگای مووشەكە بالیستییەكانی ئێران و سەكۆكانی هاویشتنیان بە سەلامەتی ماونەتەوە.
بەپێی وتەی ئەوسەرچاوانە، 60%ی هێزی دەریایی سوپای پاسداران و دوو لەسەر سێی هێزی ئاسمانی ئێران هێشتا بەردەوامن لە ئەركەكانیان.
بەڵام كارۆلین لیڤیت، وتەبێژی كۆشكی سپی، ئەو زانیارییانەی بە ناڕاست وەسف كرد و رایگەیاند، توانای ئێران بۆ دروستكردنی مووشەك و درۆن بۆ چەندین ساڵ پاشەكشەی كردووە و پیشەسازی بەرگری ئێران بە تەواوی وێران بووە.
ئەمە لە كاتێكدایە، وەزارەتی جەنگی ئەمریكا (پینتاگۆن) رایانگەیاند، زیاتر لە 13 هەزار پێگەی ئێرانیان لە ماوەی كەمتر لە 40 رۆژدا كردۆتە ئامانج، و لە 92%ی كەشتییە گەورەكانی ئێران و 44 كەشتی مینڕێژكەر تێكشكێندراون.
ئیسرائیل و ئەمریكا لە 28ی شوباتدا شەڕیان دژی ئێران دەستپێكرد، رایانگەیاند، گرنگترین دەستكەوتەكانیان لەو جەنگەدا لێدان بووە لە كارگەكانی بەرهەمهێنانی چەك، وایكردووە ئێران لە ئێستادا نەتوانێت موشەكی نوێ دروست بكات، بەڵام هۆشداری دەدرێت ئێران بە خێرایی كار دەكات بۆ نۆژەنكردنەوەی ئەو كارگانە دووبارە دەستكردنەوە بە بەرهەمهێنانی موشەك.