مانگی حوزەیرانی رابردوو بە تۆماركردنی تێكڕای پلەی گەرمی 20.74 پلەی سیلیزی بوو بە گەرمرترین مانگ لە مێژووی ئەوروپادا و لە سەرەتای ئەمساڵیشەوە تا ئێستا، شەپۆلی گەرما بووەتە هۆی گیانلەدەستدانی نۆ هەزار و 900 كەس.

ئەوروپا روبەڕووی گەرمترین مانگ بووەتەوە لە مێژووی خۆیدا، خەڵك بەگشتیی بۆ كاری پێویست نەبێت ناچنە دەرەوەی ماڵەكان و زۆرینەی ئەو كارانەشی لە ژینگەی دەرەوە ئەنجامدەدرێن، راگیراون.

زۆرترین ژمارەی گیانلەدەستدان لە ئەڵمانیا تۆماركراوە، لە سەرەتای ئەمساڵەوە تا ئێستا پێنج هەزار و 120 كەس لەو وڵاتە بەهۆی گەرماوە گیانیان لەدەستداوە، بەدوای ئەویشدا فەرەنسا دێت، كە 2025 كەس لەو وڵاتەدا بەهۆی گەرماوە گیانیان لەدەستداوە.

بەشێكی زۆری كۆمپانیاكانی ئەوروپا رێگەیان بە كارمەندەكانیان داوە لە ماڵەوە كار بكەن، لەگەڵ ئەوەشدا، زۆرینەی ئەو كارانەی لە ژینگەی دەرەوەدا دەكرێن راگیراون، یان لانیكەم لە نیوەڕواندا ئەنجام نادرێن، بۆ نمونە؛ لە فەرەنسا ئەو كەسانەی لەرێگەی ماتۆڕسكیل و پاسكیلەوە كاری گەیاندن دەكەن، لە نیوەڕواندا كار ناكەن.

رێكخراوی تەندروستی جیهانی شەپۆلی گەرمای ئەوروپا بە بكوژە بێدەنگەكە ناودەبات. 

پڕۆگرامی كۆپەرنیكۆسی جیهانیش تایبەت بە كەشوهەوا راپۆرتی خۆی لەسەر گەرمای ئەوروپا بڵاوكردووەتەوە و دەڵێت: مانگی رابردوو گەرمترین حوزەیران بووە لە مێژووی ئەوروپادا و تێكڕای پلەی گەرمی لە رۆژئاوای ئەوروپا گەیشتووەتە 20.74 پلەی سیلیزی.

لەو بارەیەوە سامانسا بۆرگس لێپرسراوی ستراتیژیی كاروباری كەشوهەوا لە كۆپەرنیكۆس رایگەیاندووە، ئێستا گۆڕانی كەشوهەوا لە گرفتێكی ئامار و ناو راپۆرتەكانەوە بووەتە هەڕەشەیەكی جدی و رۆژانە و ئەگەر رێكاری خێراشی بۆ نەگیرێتە بەر، ئەو شەپۆلانە بەشێوەیەكی توندتر دووبارە دەبنەوە و زیانی گەورەیان لێدەكەوێتەوە.

بەپێی راپۆرتی ناوەندە جیهانییەكان تایبەت بە كەشوهەوا، ئەوروپا دوو هێندە خێراتر لە هەر شوێنێكی تری جیهان گەرم دادێت و رێكخراوی تەندروستی جیهانیش هۆشداری داوەتە حكومەتەكانی ئەو كیشوەرە هەنگاوی خێرا بگرنە بەر بۆ روبەڕووبوونەوەی گەرما.

یەكێك لەو هەنگاوە خێرایانەش كەمكردنەوەی فڕێدانی گازە ژەهراوییەكانە بۆناو ژینگە و گەیشتنە بە ئاستی كاربۆنی سفر تا ساڵی 2050، هەروەها زیادكردنی رێژەی سەوزایی بۆ ئاستێك، كە دەردانی ئەو گازە ژەهراوییانە بۆناو ژینگە سفر بكاتەوە.

لە كاتێكدا عیراق بەدەست قەیرانی دارایی و ناجێگیریی بەهای دراوەكەیەوە دەناڵێنێت، پەیوەندییەكانی نێوان بەغداد و واشنتۆن پێدەنێتە قۆناغێكی نوێی پڕ لە فشار و مەرجداركردن.

بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ كە لە زاری لێپرسراوانی ئەمریكی و عیراقییەوە بڵاوكراوەتەوە، حكومەتی عیراق رەزامەندی نیشانداوە لەسەر جێبەجێكردنی كۆمەڵێك رێكاری توندی دارایی نوێ بە مەبەستی بڕینی سەرچاوە دۆلارییەكان كە دەگەنە دەست ئێران و گروپە چەكدارییەكان.

ئەو هەنگاوەش لە بەرانبەر بڕیارێكی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا دێت بۆ هەڵگرتنی گەمارۆی چوار مانگە لەسەر ناردنی  دۆلار بۆ بەغداد.

رۆژنامەكە راشیگەیاندووە، پشتگیری كۆشكی سپی بۆ عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق بە دورخستنەوەی گروپە چەكدارەكان لە پێكهاتەی حكومەتی داهاتوو مەرجدار كراوە، ئەوەش بەمەبەستی كەمكردنەوەی هەژموونی ئێران لە عیراق.

هەر ئەوەش وایكردووە، سەرۆك وەزیران فەرمانی بەو گروپانە بکات کە چەكەكانیان رادەستی حکومەت بكەن و بچنە ژێر ركێفی دەوڵەتەوە.

شیكەرەوانیش هۆشداریدەدەن، ئەو داواكارییانەی ئەمریكا تێچوویەكی سیاسی گەورەی بۆ زەیدی دەبێت و پرۆسەی بێهێزكردنی ئەو گروپانە زۆر خاو دەبێت، چونكە سەرۆك وەزیرانەکانی پێشتریش بەهۆی قورسایی و پێگەی ئەو گروپانە لە ناو پەرلەماندا نەیانتوانیوە روبەڕوویان ببنەوە.

ئەو گروپانە دوای داگیركاریی ئەمریكا لە ساڵی 2003 و دواتریش لە شەڕی دژ بە داعش لە ساڵی 2014 بوونە هێزێكی سەرەكی و لەلایەن ئێرانەوە پڕچەك كران، ئێستاش بەشێكیان لە ناو سیستمی ئەمنیی رەسمی دەوڵەتدان.

یاساكانی واشنتۆن رێگە نادەن ئەو گروپانەی لە لیستی تیرۆردان، موچە لە گەنجینەی دەوڵەت وەربگرن، بەڵام تێكەڵاوییەك لە نێوان هێزە رەسمییەكان و گروپەكان هەیە. 

لێكۆڵەران ئاشكراشیانكردووە، سەركردەی گروپە چەكدارەكان سود لە موچەی سەربازە بندیوارەكان، ئەو ناوانەی تەنها لەسەر كاغەزن و بوونی راستەقینەیان نییە، وەردەگرن بۆ دابینكردنی دارایی خۆیان.

لە لایەكی دیكەشەوە، رۆژنامەی نیویۆرك تایمز لە زاری حەیدەر عەبوودی وتەبێژی سەرۆك وەزیران و مەزهەر محەمەد ساڵح راوێژكاری دارایی بڵاویكردەوە، ئەمریكا ناردنی بارە دۆلارەكانی بە رێگەی ئاسمانی بۆ عیراق دەستپێكردووەتەوە. 

ئەمەش دوای ئەوە دێت كە لە مانگی نیسانی رابردوودا واشنتۆن بارێكی نەقدی بە بەهای 500 ملیۆن دۆلار راگرت و بەشێك لە هاوكارییە ئەمنییەكانی هەڵپەسارد، وەك ئامرازێكی فشار بۆ سەر حكومەتی بەغداد.

دۆسیەی داراییە بلۆككراوەكانی ئێران لە قەتەر، كە بەها كەی دەگاتە شەش ملیار دۆلار، وەك یەكێك لە ئاڵۆزترین دۆسیە دارایی و دیپلۆماسییەكان لە قەڵەم دەدرێت، لەكاتێكدا تاران بەنیازی گەرانەوەیەتی و ئەمریكاش مەرجی هەیە بۆ ئازادكردنی.

مەسعود پزیشكیان سەرۆك كۆماری ئێران رایگەیاند، ئەو شەش ملیار دۆلارە لە قەتەر ئازاد دەكرێت و دەگەڕێتەوە بۆ وڵات، بێئەوەی ووردەكارییەكەی ئاشكرا بكات.

لەلایەكی دیكەوە، ماجید ئەنساری، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی قەتەر، جەختی كردەوە، تا ئێستا هیچ بڕە پارەیەك لەو داراییە بلۆككراوانە نەگوێزراوەتەوە بۆ تاران و پرسی ئازادكردنی بە تەواوی بەستراوەتەوە بە پێشكەوتنی دانوستانەكانی نێوان واشنتۆن و تاران.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكاش پێشتر چەند جارێك باسی لەوەكردبوو كاتێك ئەو پارە بلۆكراوانە ئازاد دەكەن،  كەتەنها بۆ كڕینی كاڵای ئەمریكی بەكاربێن.

ئەو داراییانەی ئێستا لە هەژمارە بانكییەكانی قەتەردان، نوێ نین، بەڵكو بەشێكن لە تۆڕێكی گەورەی دارایی بلۆككراوی ئێران لە جیهاندا، كە سەرچاوەكەی بۆ داهاتی هەناردەكردنی نەوت دەگەڕێتەوە، پێش ئەوەی ئەمریكا سزای گشتگیر بەسەر ئێراند بسەپێنێت.

چیرۆكی گەیشتنی ئەو پارانە بۆ قەتەر دەگەڕێتەوە بۆ پاییزی ساڵی 2023، كاتێك نێوەندگیریی قەتەر سەركەوتوو بوو لە ئەنجامدانی گرێبەستێكی ئاڵوگۆڕی زیندانیان لە نێوان ئەمریكا و ئێراندا.

لە چوارچێوەی ئەو رێككەوتنەدا، واشنتۆن رەزامەندی دەربڕی لەسەر ئازادكردنی بڕی شەش ملیار دۆلار كە لە بانكەكانی كۆریای باشووردا بلۆككرابوون، و گواسترانەوە بۆ  هەژمارێكی تایبەت لەژێر چاودێری بانكی ناوەندی قەتەردا.

بەپێی خەمڵاندنەكانی بانكی نێودەوڵەتی و پەیمانگای دارایی نێودەوڵەتی، ئەو بڕە تەنها بەشێكی بچووكە لە سامانە بلۆككراوەكانی ئێران لە جیهاندا كە بە 100 بۆ 120 ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت.

دوای ماوەیەك لە دانانی پارەكان لە قەتەر، رەوشی سیاسی  ناوچەكە گۆڕا؛ دوای هەڵكشانی گرژییەكانی ناوچەكە و وەستانی دانوستانەكان، بڕیارێكی ئەمریكی دەرچوو بۆ دووبارە بلۆككردنەوەی ئەو پارانە و تا ئێستاش هەژمارەكە بە داخراوی ماونەتەوە.

چاودێرانی رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەراست پێیانوایە ، ئەو پارانە ئەگەر ئازادیش بكرێن، ناچنە گەنجینەی ئێرانەوە بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنانی بودجە، زیادكردنی مووچە یان كاروباری سەربازی، چونكە بەپێی مەرجەكانی ئەمریكا   دەبێت تەنها بۆ كڕینی پێداویستییە مرۆییەكان خەرج بكرێن.

گەرانەوەی ئەو برەپارەیە بەستراوە، بە گۆڕانكارییە سیاسییەكانەوە چارەنووسیان لە نێوان هیوای تاران، مەرجە توندەكانی واشنتۆن و بێلایەنیی نێوەندگیریی قەتەردا بە هەڵواسراوی دەمێنێتەوە، بەتایبەتی دوای لێدوانەكەی ترەمپ لە بارەی   كۆتایی هاتنی ، لێكتگەیشتنەكەیان لەگەڵ ئێران

ئۆپراسیۆنی دژ بە گەندەڵی لە عیراق كە لەلایەن حكومەتەكەی عەلی زەیدییەوە دەستیپێكردووە،  ناكۆكی لە نێوان حكومەت و سەركردەكانی پارتە شیعەكاندا دروستكردووە و كە پێدەچێت ببێتە رێگر لەبەردەم جێبەجێكردنی فەرمانی دەستگیركردنی  تۆمەتبارانی دۆسییەكانی گەندەڵی.

بەپیی راپۆرتێكی رۆژنامەی شەرقولئەوسەت چوارچێوەی هەماهەنگی هەوڵدەدات رێوشوێنەكانی دەستگیركردن و دادگاییكردنی گەندەڵكاران بەپێی بەرژەوەندی خۆی دابڕێژێتەوە، بەڵام ئەو هەوڵە پێدەچێت تووشی بەربەست بێت بەهۆی ویستی ئەمریكاوە بۆ بەكارهێنانی ئەو ئۆپراسیۆنە بە مەبەستی وشككردنی سەرچاوەكانی قاچاخكردنی پارە بۆ ئێران.

هاوكات، زانیارییەكان ئاماژە بەوەدەكەن، دەسەڵاتداران دەستیانكردووە بە رێككەوتن و پێكهاتن لەگەڵ ژمارەیەكی دیاریكراو لە تۆمەتباران، بەو مەرجەی پارە دزراوەكان بۆ گەنجینەی دەوڵەت بگەڕێننەوە.
بەپێی ئەو راپۆرتە هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان بە سەرۆكایەتی محەمەد شیاع سودانی، نیگەرانە لەو ئۆپراسیۆنەو  پێیوایە ئەو ئۆپراسیۆنە بە شێوەیەكی راستەوخۆ تەنهائەوان دەكاتە ئامانج.

ئۆپراسیۆنەكە دەستگیركردنەكان ترسی گەورەی لەناو پەرلەمانتاراندا دروستكردووە، بە جۆرێك هەندێكیان لە ترسی دەستگیركردن خۆیان لە ئامادەبوون لە دانیشتنەكانی پەرلەمان دەدزنەوە، لایەنەكان سەرۆكی پەرلەمان بەوە تۆمەتبار دەكەن كە بەشێوەیەكی بێلایەن كاری نەكردووە، پارێزگاری لە هەندێك پەرلەمانتار دەكات و پارێزبەندی لەسەر هەندێكی تر لادەبات.

لەم چوارچێوەیەدا، سەمیعە غەلاب، پەرلەمانتاری پارتی تەقەدووم بە سەرۆكایەتی محەمەد حەلبوسی، بە توندی رەخنەی لە شێوازی دەستگیركردنی پەرلەمانتاران گرت و شێوازەكەی بە نمایش وەسفكرد، دواتر، پارتی تەقەدووم دژایەتی خۆی بۆ لێدوانەكانی ئەو پەرلەمانتارەی نیشاندا و سزای لێپرسرینەوەی بەسەردا سەپاند.

چاودێرانیش پێیانوایە، پارتە سیاسییەكان سیاسیەتێكی دژبەیەك بەكاردەهێنن لەلایەك دەیانەوێت ئەو  ئۆپراسیۆنە نەگاتە كەسایەتیە هەستیارەكان، لە لایەكی دیكەوە دەیانەوێت بە گێرانەوەی ئەو  پارەیە و دەستگیكردنی چەند كەسێك توڕەی شەقامی عیراقی دابمركێنەوە و قەربووی ئەو زیانە بكەنەوە كە بەهۆی گەندەڵییەوە لە ساڵانی رابردوودا بە رناوبانگی عیراق كەتووە

لە هورمزەوە بۆ بانیاس، عیراق دەروازەكانی هەناردەكردنی نەوت هەمەجۆر دەكات و بیر لە رێگای نوێ دەكاتەوە.

حكوومەتی عیراق بە نیازە رێڕەوی هەناردەكردنی نەوت لە رێگەی سووریاوە كارا بكاتەوە، ئەمەش لە چوارچێوەی هەوڵەكانیدا دێت بۆ هەمەجۆركردنی دەروازەكانی هەناردەكردن و كەمكردنەوەی پشتبەستن بە گەروی هورمز.
داخستنی گەروی هورمز لە گەرمەی گرژییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەراست  كاریگەری نەرێنی لەسەر عیراق  دروستكرد تا ئێستاش بەردەوامە.

عاسم جیهاد، شارەزای نەوتی عیراقی، رایگەیاند، وڵاتەكەی زیانی گەورەی بەركەوتووە كە گەیشتووەتە نزیكەی سێ ملیۆن و 300 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا.

ئاماژەی بەوەشكرد، وەزارەتی نەوتی عیراق دەستیكردووە، بە گەڕان بەدوای ڕێڕەوی جێگرەوەدا، لە پێشەنگیشیاندا زیادكردنی بڕی نەوتی هەناردەكراو لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی توركییەوە. لە ئێستادا هەناردەكردن لەو دەروازەیەوە لە نێوان 150 بۆ 200 هەزار بەرمیلدایە لە رۆژێكدا، لەگەڵ ئەگەری بەرزكردنەوەی بۆ 250  تا 300 هەزار بەرمیل.

روونیشكردەوە، وەزارەتی نەوت لە مانگی نیسانی رابردوودا نەوتی رەشی لە رێگەی بەندەری بانیاسەوە هەناردە كردووە و ئێستاش ئامادەكاری دەكات بۆ هەناردەكردنی نزیكەی 50 هەزار بەرمیلی دیكە لە رۆژێكدا لە نەوتی بەسرا لە رێگەی تانكەرەوە بۆ بەندەری بانیاس، وەك پێشەكییەك بۆ دووبارە هەناردەكردنەوەی بۆ بازاڕەكانی جیهان.

جەختیشیكردەوە، بۆری نەوتی نێوان عیراق و سوریا شیاوی بەكارهێنان نییە بۆ هەناردەكردن و دروستكردنی بۆری نوێ باشترین بژاردەیە بۆ بەگەرخستنەوەی ئە كەنالەی هەناردەكردنی نەوتی عیراق لەلایەكی دیكەوە، عەلی ناجی، سەرۆكی روانگەی ئیكۆ عیراق رایگەیاند، دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی عیراق لە رێگەی سوریاوە، رێڕەوێكی جێگرەوە بە عیراق دەبەخشێت، بەڵام سەرەڕای لایەنە ئەرێنییەكان، عەلی ناجی ئاماژەی بە چەند ئاڵنگاری كرد كە ڕووبەڕووی پڕۆژەكە دەبنەوە، لەوانە گواستنەوەی نەوت بە تانكەر تێچووی زۆر زیاترە بەراورد بە بۆرییەكان، هەروەها ئەو بڕە نەوتەی بەم شێوازە دەگوازرێتەوە كەم و سنووردارە، ئەمە جگە لە بەردەوامیی مەترسییە ئەمنییەكان بە درێژایی ڕێگا وشكانییەكان.

عیراق لە ئێستادا بۆ هەناردەكردنی زۆربەی نەوتی خاوی خۆی پشت بە بەندەرەكانی بەسر دەبەستێت لە رێگەی گەروی هورمزەوە، بەڵام پشێوییەكانی ئەم دواییەی ناوچەی كەنداو و هاتوچۆی دەریایی، حكوومەتی نەچار كردووە پەلە بكات لە گەڕان بەدوای دەروازەی نوێدا بۆ پاراستنی ئاسایشی نەوتەكەی.

پەلەكردنی ناتانیاهۆ بۆ چاوپێكەوتنی ترەمپ سەرنجی میدیاكانی راكشاوە بەڵام پرسیارەكە ئەوەیو هۆكاری ئەو پەلەی ناتانیاهۆ بۆ ئەو كۆبونەوەیە چییە.

نووسینگەی بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل، هەوڵێكی چڕوپڕ دەدات بۆ رێكخستنی كۆبوونەوەیەك لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە زووترین كاتدا. 

نەتانیاهۆ دەیەوێت ئەم كۆبوونەوەیە راستەوخۆ دوای گەڕانەوەی ترەمپ لە لووتكەی ناتۆ لە توركیا ئەنجام بدرێت، جا چ لە كۆشكی سپی بێت یان لە هەفتەی داهاتوودا. 

بەپێی ڕاپۆرتێكی رۆژنامەی یەدیعۆت ئەحرۆنۆتی ئیسرائیلی، ئەم پەلەكردنە لە پێناو بەدیهێنانی چەند ئامانجێكی ستراتیژیدایە، راشیگەیاندووە، چوار ئامانجی سەرەكی و  گرنگەكانی لە پشتن ئەو پەلەی كۆبوونەوە ناتانیاهۆیەوە لەگەڵ ترەمپ لەوانە.

بونیادنانەوە و نۆژەنكردنەوەی متمانەی نێوانیان، پەیوەندییەكانی نێوان نەتانیاهۆ و ترەمپ دوای جەنگ دژ بە ئێران تووشی ساردی و گرژی بووە، دەوروبەری ترەمپ پێیان وایە كە پێشبینی و هەڵسەنگاندنەكانی ناتانیاهۆ بۆ جەنگەكە هەڵە بوون، و تەنانەت ترەمپ نەتانیاهۆ بە بەرپرسیاری شكستەكە دەزانێت.

تەلئەبیبیش دەڵێت پلانەكانی دەزگای مۆساد بۆ ڕووخاندنی ئێران بۆ ماوەی چەند مانگێك بووە نەك چەند رۆژێك، بەڵام واشنتۆن هەنگاوی پێویستی نەناوە، بەتایبەت لە پرسی بەكارهێنانی ئۆپۆزسیۆنی كوردی بۆ رووخاندنی حكومەتی ئەو وڵاتە.

یەكێكی دیكە لە تەورەكان، ئیسرائیل دەیەوێت پێش دەستپێكردنەوەی دانوستانەكانی واشنتۆن و تاران بۆ ڕێككەوتنێكی هەمیشەیی، زانیاریی هەواڵگری نوێ بخاتە روو و فشار بكات تاوەكو ئەمریكا ئەو مەرجانە بسەپێنێت، لەوانە بێبەشكردنی ئێران لە هەر مافێكی پیتاندنی یۆرانیۆم، تێكهەڵكێشكردنی بەرنامەی موشەكی بالیستی لەناو رێككەوتنەكەدا و كۆتایهێنان بە پشتگیرییەكانی ئێران بۆ گرووپە چەكدارەكانی ناوچەكە.

سەبارەت بە پرسی لوبنان و كەرتی غەززەش نەتانیاهۆ هەوڵ دەدات فشارەكانی ئەمریكا كەمبكاتەوە كە داوای كشانەوەی ئیسرائیل دەكەن لە غەززە.

تەورێكی سەرەكی تر، تاوتوێكردنی فراوانكردنی رێككەوتنەكانی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان ئیسرائیلە لەگەڵ وڵاتانی وڵاتانی عەرەبی، كە بە رێككەوتنی ئیبراهیمی ناسراوە، هەروەها بەهۆی گرژییەكانی نێوان ئەنقەرە و تەلئەبیب، ناتانیاهۆ هەوڵ دەدات ترەمپ رازیپێبكات كە فڕۆكەی جەنگیی جۆری ئێف 35 بە توركیا نەفرۆشێت.
ئەگەر ئەم كۆبوونەوەیە ئەنجام بدرێت، دەبێتە هەشتەمین دیداری نێوان هەردوو ئەو سەركردیە لە دوای گەڕانەوەی ترەمپ بۆ كۆشكی سپی.

راوێژكاریی یاسایی سەرۆك وەزیرانی عیراق دۆسیەی بەتاڵانبردنی پارەی 23 ساڵی عیراق ئاشکرا دەکات و دەڵێت: تائێستا دوو ترلیۆن دۆلار بەتاڵانبراوە.

لە رۆژی 28ی حوزەیرانەوە ئۆپەراسیۆنێك بۆ دەستگیركردنی دەیان لێپرسراوی باڵا بە تۆمەتی گەندەڵی، بووەتە جێی بایەخی میدیا ناوخۆی و جیهانیەكان.

بەپێی ئەو داتایانەی تا ئێستا راگەیەندراوە، تەنها لەو ئۆپەراسیۆنەدا، دەست بەسەر نزیكەی 130 ملیۆن دۆلاردا گیراوە، ئەوە جگە لە سەدان كیلۆ خشڵ و ئۆتۆمبێل و ڤێلا و كەلوپەلی گرانبەها.

مونیر حەداد راوێژكاریی یاسایی سەرۆك وەزیرانی عیراق ئاشكرایكردووە، كۆی گشتی پارە دزراوەكانی عیراق لە ساڵی 2003ـەوە تا ئێستا دەگاتە زیاتر لە دوو ترلیۆن دۆلار.

بەو پێیە بێت، هەر 100 دۆلارێك ئەگەر بە نرخی 150 هەزار دینار بشكێنرێتەوە و دابەشبكرێت بەسەر ژمارەی دانیشتووانی عیراقدا، هەر تاكێك 65 ملیۆن و 49 هەزار دیناری بەردەكەوێت.

خۆ ئەگەر ئەو پارەیە تەرخان بكرایە بۆ دامەزراندنی دەرچووانی زان كۆ و پەیمانگەكان، ئەوا تەنها بە 7.8%ـی ئەو دوو ترلیۆن دۆلارە دەتوانرا لە ساڵی 2014ـەوە هەموو ساڵێك سەرجەم دەرچووانی زانكۆ و پەیمانگەكان كە ژمارەیان دەگاتە 250 هەزار كەس بە تێكڕای موچەی یەك ملیۆن دینار دابمەزرێنرێن.

ئەگەر كێشەی كرێنشینی لە عیراق كۆتایی پێبهێنرێت، ئەوا تەنها بە 5.47%ی ئەو دوو ترلیۆن دۆلارە، دەتوانرێت خانووی مۆدێرن بۆ سەرجەم كرێنشینانی عیراق دابینبكرێت.

ئاشكراكردنی دزینی پارەی زەبەلاح لە عیرادا كەیسێكی نوێ نییە، لە ساڵی 2022شدا دۆسیەی دزیی سەدە جارێكی تر شەقامی عیراقی هەژاند، كە بەپێی لێكۆڵینەوەكانی لیژنەی دەستپاكی پەرلەمان، قەبارەی دزییەكە گەیشتووەتە هەشت ترلیۆن دیناری عیراقی كە هاوتایە بە نزیكەی پێنج ملیار دۆلار و لەرێگای 247 كارتیی بانقی و بە هاوكاریی ژمارەیەك لێپرسراوی باڵای پێشوو لە بانكی رافیدەیندا بە ناوی كۆمپانیای وەهمییەوە دزرابوون.

ئەو دزیەشی ئێستا لە عیراقدا كراوە، وەك مونیر حەداد باسی لێوەدەكات، هاوشێوەی دزیی سەدە لە لۆژیك دەرچووە و ناتوانرێت تەنها تۆمەتی گەندەڵی و دزینی پارەی بدرێتە پاڵ، بەڵكو ئاماژەیەكی روونە بۆ سپیكردنەوەی پارە.

عیراق و سووریا ڕێككەوتنێكی ستراتیژی ئیمزا دەكەن و نۆژەنكردنەوەی بۆری نەوتی كەركووك_ بانیاس وەك جێگرەوەیەك بۆ گەرووی هورمز دەخەنەڕوو.

ئەمە یەكەم سەردانی بەرپرسێكی باڵای عیراقییە بۆ دیمەشق لە دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە كۆتاییەكانی ساڵی 2024، ئەوەش ڕەنگدانەوەی هەوڵەكانی كابینەی نوێی حكومەتی عێراقە بە سەرۆكایەتی عەلی زەیدی بۆ بەهێزكردنی پەیوەندییەكان و فراوانكردنی هاوكارییەكان لەگەڵ ئیدارەی نوێی سووریا، بەتایبەت دوای دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوت لە ڕێگەی بەندەری بانیاس و كردنەوەی دەروازە سنوورییەكان.

ئامانجی سەرەكی عیراق لەم ڕێككەوتنە، دۆزینەوەی جێگرەوەیەكی ئارام و بەردەوامە بۆ گەرووی هورمز بە مەبەستی هەناردەكردنی نەوت بۆ بازاڕەكانی جیهان، بەتایبەت لەژێر ڕۆشنایی گرژییە هەرێمییەكان و جەنگی ئێران لەگەڵ ئەمریكا و ئیسرائیل.

عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق ڕایگەیاندووە كە دەیانەوێت ئاستی هەناردەی نەوت بگەیەننە حەوت ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا، لە كاتێكدا پێش بەرپابوونی ئەم جەنگە، توانای هەناردەی ڕۆژانەی عیراق زیاتر لە سێ ملیۆن بەرمیل بووە.

كاراكردنەوەی ئەم بۆرییە دەبێتە هۆی زیادبوونی بەرچاوی ئاستی هەناردەكردن.

بۆری نەوتی كەركووك_ بانیاس مێژوویەكی كۆنی هەیەو لە ساڵی 1934 بە تیرەی 12 ئینج و توانای 85 هەزار بەرمیل دروستكرا، دواتر و لە ساڵی 1952 بۆ 16 ئینج فراوانكرا و لە كۆتایی شەستەكانیشدا دوو بۆری 30 بۆ 22 ئینجی لێدرا. 

بەڵام لە ساڵی 1982 بەهۆی پشتیوانیكردنی سووریا لە ئێران لە جەنگی عیراق-ئێراندا، هەناردەكردنەكەی ڕاگیرا. 

لە ساڵی 2007یشدا هەوڵێكی دیكە بۆ دروستكردنەوەی هێڵی بۆری نەوتی بانیاس كەركوك لە ڕێگەی كۆمپانیایەكی ڕووسی درا، بەڵام لە 2009 بەهۆی گرانی تێچووەوە هەڵوەشایەوە.

ئێستا بۆرییەكە پێویستی بە نۆژەنكردنەوەی هەمەلایەنە هەیە، لەناو خاكی سووریادا درێژییەكەی 850 كیلۆمەترە و بەتەواوی پێویستی بە كاركردنە. 

لە دیوی عیراقیشەوە بۆرییەكە دوو بەشە، بەشی كەركووك بۆ بێجی كە 120 كیلۆمەترە، كێشەی نییە و بە تیرەی 42 ئینج توانای گواستنەوەی 600 هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانەی هەیە، بەڵام بەشەكەی دیكەی پێویستی بە چاككردنە، وەك ئەوەی محەمەد بەشیر لە ئابی ساڵی ڕابردوودا لە كۆبوونەوەی لەگەڵ حەیان عەبدولغەنی، وەزیری پێشووی نەوتی عیراقدا ئاماژەی پێ دابوو.

ئەم پڕۆژەیە تەنها بۆ عیراق گرنگ نییە، بەڵكو لە ڕووی ئابوورییەوە سوودێكی گەورە بە سوریا دەگەیەنێت، بەو پێیەی دیمەشق ساڵانە بڕی 200 ملیۆن دۆلار وەك كرێی تێپەڕبوونی نەوتەكە لە عیراق وەردەگرێت، ئەمەش پاڵپشتییەكی دارایی باش دەبێت بۆ ئابووری وڵاتەكە لەم قۆناغە نوێیەدا.

لە وڵاتانی ئەسكەندەنافیەوە بۆ چیاكانی ئەلب، ئەوروپییەكان روبەروی شەپۆلێكی بەهێزی گەرما بوونەتەوە و سەدان كەس گیانیانلەدەستداوە، تا ئێستاش بەرزترین پلەی گەرما لە ئەڵمانیا تۆمار كراوە كە 41 پلەی سەدی تێپەڕاندووە.

بەپێی دوایین راپۆرتی كەشناسی ئەوروپی_كۆپەر نیۆكس ، رۆژی شەممە هەریەك لە ئەڵمانیا و دانیمارك و چیك لە بەرزبونەوەی پلەی گەرمادا ژمارەی پێوانەییان تۆمار كردووە سویسرا و فەرەنسا و بەریتانیاش رۆژانی رابردوو بە هەمان شێوە بوون.

بەپێی راپۆرتەكە، رۆژی شەممە لە  بەرلین پلەكانی گەرما گەیشتوونەتە 39 پلەی سیلیزی، لە شارۆچكەی موكیرن درفیتسی هەرێمی سەكسۆنیاش پلەی گەرما گەیشتوەتە 41.5 پلەی سیلیزی، ئەوەش بەرزترینە لەدوای ساڵی 2019.

لە دانیماركیش پلەی گەرما 37 پلەی سیلیزی بووە ئەوەش بەزرترین پلەیە كە لە ساڵی 1874وە لە دانیمارك تۆمار دەكرێت، لە هەندێك ناوچەی چیكیش پلەی گەرما گەیشتوەتە 40.8 پلەی سیلیزی، لە پۆلەنداش پلەكانی گەرما زیاتر لە 30 پلەی سیلیزییان تۆمار كردووە.

ئەو شەپۆلە توندەی گەرما لە ئەوروپا زیانیی گیانیی گەورەی لێكەوتوەتەوە و بەپێی ئامارەكان تا ئێستا لە فەرەنسا نزیكەی هەزار كەس گیانیانلەدەستداوە كە بەشێكی زۆریان منداڵ و بە تەمەنن، لە ئیسپانیاش 327 حاڵەتی گیان لەدەستدان تۆمار كراوە و لە ئیتاڵیاش 4 كەس بە هەمان هۆكار گیانیان لەدەستداوە، لە بەریتانیاش 5 حاڵەتی گیان لەدەستدان تۆمار كراوە، جگە لە هەڵوەشانەوەی سەدان گەشتی ئاسمانی.

لە چوارچێوەی رێكارەكانیشدا بۆ رێگریكردن لە زیانەكانی گەرما، لە ئیتاڵیا ئەوپەری هۆشداری بڵاوكراوەتەوە بە تایبەت لە شارەكانی میلانۆ و رۆما و تۆرینۆ  و پۆلۆنیا و فلۆرەنسا.

لە چەند وڵاتێكی ئەوروپیش بەهۆی شەپۆلی گەرماوە، بەشێكی زۆر لە گەشتی شەمەندەفەرەكان و خوێندن  و دەوام راگیراوە.

بەپێی روانگەی رۆیتەرز بۆ كەشوهەوا، گەرماكەی ئەوروپا بەهۆی دیاردەیەكەوەیە كە بە دیاردەی ئۆمیگا بلۆك دەناسرێت، ئەویش بریتییە لە قەتیسبونی پەڵەیەكی گەورەی هەوای گەرم لەسەر چەند ناوچەیەك بۆ ماوەیەكی دورودرێژ، لەكاتێكدا چەند پەڵەیەكی ساردتر لە دەوروبەری هەن و رێگا نادەن پەڵە گەرمەكە بڵاوە بكات.

بە وتەی شارەزایان ئەو شەپۆلی گەرمایەی ئێستا لە ئەوروپا سەریهەڵداوە، سەد هێندەی ئەو گەرمایەیە كە لە دوو دەیەی رابردوودا لە ئەوروپا هەبووە.

کیشوەری ئەوروپا لەبەردەم گەورەترین و بەهێزترین شەپۆلی گەرمای مێژوویی دایە؛ رێکخراوە جیهانییەکان هۆشداری دەدەن و ژیانی سەدان ملیۆن کەس کەوتووەتە مەترسییەوە.

رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی بواری کەشناسی هۆشداری دەدەن لە سەرهەڵدانی بەهێزترین و توندترین شەپۆلی گەرما لە مێژووی تۆمارە رەسمییەکانی کیشوەری ئەوروپادا، بەپێی راپۆرتە نوێیەکان، ئەم رەوشە نائاساییە کە تەواوی ژمارە پێوانەییەکانی مانگی حوزەیرانی شکاندووە، ژیانی سەدان ملیۆن کەسی خستووەتە مەترسییەوە و فشارێکی زۆری خستووەتە سەر کەرتی تەندروستی و وزە. رێکخراوی "وۆرڵد وێزەر ئەتریبیوشن" جەخت دەکاتەوە کە پلەکانی گەرما لە وڵاتانی فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیتالیا و ئیسپانیا بە شێوەیەکی کتوپڕ (5 بۆ 12) پلەی سەدی لە سەرووی تێکڕای ساڵانەی وەرزی هاوینەوە تۆمارکراون، ئەمەش گۆڕانکارییەکی مەترسیدارە لە رەوشەکەدا.

ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تەنها لە ماوەی یەک رۆژدا، زیاتر لە 150 ملیۆن کەس رووبەڕووی گەرمایەکی توند بوونەتەوە کە 35 پلەی سەدی تێپەڕاندووە، کە تێیدا 50 ملیۆن کەس لە ئەڵمانیا و 30 ملیۆن لە فەرەنسا بوون بە گشتی، شەپۆلەکە کار دەکاتە سەر 420 ملیۆن کەس لە سەرتاسەری کیشوەرەکەدا، بە جۆرێک کە لە هەر 10 هاووڵاتییەکی ئەوروپی، 7 کەسیان لەژێر کاریگەریی پلەی گەرمی زیاتر لە 30 پلەی سەدیدان، ئەم رەوشە بووەتە هۆی راگەیاندنی "ئامادەباشی سوور" و داخستنی چەندین خوێندنگە و ناوەندی کولتووری لە بەریتانیا و فەرەنسا.

بەریتانیا لە چەند رۆژی رابردوودا بەرزترین پلەی گەرمی لە مێژووی خۆیدا بۆ مانگی حوزەیران تۆمارکرد، کە بووە هۆی گیان لەدەستدانی دەیان کەس و پچڕانی کارەبا لە چەندین ناوچە، لە فەرەنسا و ئیسپانیاش پلەکانی گەرما 40 پلەی سەدییان تێپەڕاندووە، زانایان هۆشداری دەدەن لە دیاردەی "گەرمای تاقەت پڕوکێن"، چونکە جەستەی مرۆڤ بەهۆی بەرز مانەوەی پلەی گەرمی شەوان بۆ سەروی 20 پلە، ناتوانێت لە رێگەی ئارەقکردنەوە خۆی فێنک بکاتەوە، ئەمەش مەترسییەکی گەورە بۆ سەر ژیانی بەساڵاچووان دروست دەکات.

لێکۆڵینەوەکان لەسەر 800 شاری ئەوروپی نیشانی دەدەن کە 45٪ی ئەو شارانە لە کۆتایی ئەم مانگەدا بەرزترین ئاستی مەترسیداری گەرما تۆمار دەکەن، زانایانی کەشوهەوا دەڵێن ئەم جۆرە شەپۆلانە پێش 50 ساڵ مەحاڵ بوون، بەڵام بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤ و دەردانی گازە گەرمخانەییەکان، تێکڕای گەرمی زەوی 1.4 پلە بەرزبووەتەوە، ئەم گۆڕانکارییانە ئەگەری بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرمای شەوانی بە رێژەی 100 هێندە لە چاو دوو دەیەی رابردوو زیادکردووە، بەمەش ئەوروپا بووەتە خێراترین کیشوەر لە جیهاندا کە گەرمای تێدا بەرز دەبێتەوە.

لە کۆتاییدا، ئەم شەپۆلە گەرمایە تەنها دیاردەیەکی کاتی نییە، بەڵکو زەنگێکی مەترسیدارە بۆ داهاتووی ژینگە لە ئەوروپا، شارەزایان جەخت دەکەنەوە کە ئەگەر هەنگاوی خێرا بۆ کەمکردنەوەی سووتانی خەڵوز و نەوت و گاز نەنرێت، ئەم رەوشە دەبێتە دیاردەیەکی ئاسایی و ساڵانە، کە دەرەنجامی کارەساتباری بۆ سەر تەندروستی گشتی و سیستمی ژینگەیی کیشوەرەکە دەبێت.

خولی  یەكەمی دانوستانەكانی نێوان واشنتۆن و تاران لە وڵاتی سویسرا بە كۆتایی هات، ئەمەش دوای رەوشێكی پڕ لە گرژی كە هەڕەشەی داخستنی گەرووی هورمز و لێدوانە توندەكانی دۆناڵد ترەمپ. 
لێپرسراوانی قەتەر و پاكستان وەك نێوەندگیر رایانگەیاند، هەردوو لا گەیشتوونەتە نەخشەڕێگەیەك بۆ گەیشتن بە رێككەوتنی كۆتایی لە ماوەی 60 رۆژدا. ئەم دانوستانانەی كە لە هاوینەهەواری "بۆرگنشتۆك" لە سویسڕا بەڕێوەچوون، هەوڵێكی دیپلۆماسی چڕن بۆ رێگریكردن لە تەقینەوەی زیاتری رەوشەكە و دۆزینەوەی میكانیزمێك بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕ لە لوبنان و زامنكردنی هاتوچۆی كەشتییە بازرگانییەكان لە رێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییەكاندا.
دانوستانەكان رۆژی یەكشەممە بە سەرپەرشتی جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆكی ئەمریكا و لێپرسراوانی باڵای ئێران دەستیان پێكرد. بەپێی زانیارییەكان، گفتوگۆكان تا سەعاتەكانی بەرەبەیانی ئەمڕۆ بەردەوام بوون و تێیدا جەخت لە درێژكردنەوەی ئاگربەست بۆ ماوەی 60 رۆژی تر كرایەوە. لە كاتێكدا میدیا ئێرانییەكان باسیان لە جێهێشتنی هۆڵی كۆبوونەوەكان دەكرد بەهۆی فشارەكانەوە، دیپلۆماتە ئەمریكییەكانیش جەختیان كردەوە كە وەفدی ئێرانی لە دانوستانەكان نەكشاونەتەوە و تیمی تەكنیكی بۆ ماوەی هەفتەیەك لە سویسرا دەمێننەوە بۆ تاوتوێكردنی وردەكارییەكانی یاداشتی لێكتێگەیشتنەكە.
سەبارەت بەئەنجامی دانوستانەكان عەباس عراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران ئاماژەی بەوە كرد كە تاران گەرەنتی بۆ هەناردەكردنی نەوت و بەرهەمە پترۆكیمیاییەكان و ئازادكردنی بەشێك لە داراییە بلۆككراوەكانی وەرگرتووە. ئەم هەنگاوە لە كاتێكدایە كە رەوشی گەرووی هورمز نیگەرانییەكی زۆری دروست كردووە؛ بەپێی داتاكانی كۆمپانیای "كێپلەر"، ژمارەی ئەو كەشتییانەی بە گەرووەكەدا تێپەڕیون لە 26 كەشتییەوە بۆ تەنها 5كەشتی لە رۆژێكدا كەمی كردووە، ئەمەش دوای ئەوەی تاران رایگەیاندبوو هاتوچۆی دەریایی رادەگرێت تا ئەو كاتەی لایەنەكان پابەندی بەڵێنەكانیان دەبن لە لوبنان.
ئەوەش لەكاتێكایە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا فشارەكانی بۆ سەر تاران زیاد كردووە و هۆشداری داوە كە ئەگەر ئێران رێگری لە گروپە چەكدارەكانی لوبنان نەكات، ئەوا واشنتۆن بە توندی هێرش دەكاتەوە سەر ئەو وڵاتە هیچ شوێنێكیان نابێت پێی بڵێن وڵات، سەرەڕای ئەم هەڕەشانە، جەی دی ڤانس بە رۆژنامەنووسانی راگەیاند كە ترەمپ داوای لێكردوون لاپەڕەیەكی تر لە پەیوەندییەكان لەگەڵ گەلی ئێراندا هەڵبدەنەوە، ئەوەش ئاماژەیە بۆ بوونی دژبەیەكی لە سیاسەتی واشنتۆن بەرامبەر تاران كە لە نێوان هەڕەشەی سەربازی و دیپلۆماسییەتدا یاری دەكات.

هەرچەندە خولی یەكەمی دانوستانەكانی نێوان ئێران و ئەمریكا بەرەوپێشچوونی بە خۆوە بینیی، بەڵام بەر لەكۆتایی هاتنی نزیك بوو لەوەی بەهۆی لێدوانێكی دۆناڵد ترەمپەوە ئەو دانوستانەی كە سەرنجی تەواوی جیهانی لەسەربوو هەڵبوەشێتەوە.

ئاژانسی هەواڵی رەسمی ئێران -ئیرنا- لە زاری سەرچاوە ئێرانییەكانەوە پەردەیان لەسەر ساتە پر لە گرژییەكانی  خولی یەكەمی دانوستانی نێوان ئەمریكاو ئێران  لادا، كە  هێندەی نەمابوو ببێتە هۆی هەرەسهێنانی دانوستانەكان، پێش ئەوەی بگەنە لێكتێگەیشتنێك كە لە راگەیەنراوێكی هاوبەشدا بە چاودێری قەتەر و پاكستان راگەیەندرا.

بە وتەی ئەو سەرچاوانە ، دوای 80 خولەك لە دەستپێكردنی، وتووێژەكان چوونەتە  قۆناغێكی هەستیارەوە ، ئەمەش دوای ئەوەی وەفدی ئێرانی دوای كۆبوونەوەیەك لەگەڵ نێوەندگیرانی قەتەری، شوێنی كۆبوونەوەكانیان جێهێشت.

بەپێی زانیارییەكانی ئاژانسەكە، كشانەوەی كاتیی وەفدی ئێرانی دوای نزیكەی 80 خولەك لە وتووێژ و ماوەیەك پشوو هات، ئەمەش لەسەر بنەمای لێدوانەكانی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا، كە تاران بە سوكایەتیكردن و هەڕەشەئامێز لەقەڵەمی دان.

هاوكات ئێران ئەمریكای تۆمەتبار كرد بەوەی كە پابەندی تەواوی بە هەندێك لە بەندە سەرەتاییەكانی ناو لێكتێگەیشتنەكانی ئیسلام ئاباد نەبووە، بەتایبەتی ئەو بەشانەی كە پەیوەندییان بە راگرتنی شەڕەوە هەیە لە بەرە جیاوازەكاندا.

بەپێی راپۆرتەكەی ئاژانسی هەواڵ ئیرنا ،  دوای جیهێشتنی كۆبونەوەكە، ئەندامانی وەفدی ئێرانی كۆبوونەوەیەكی داخراویان ئەنجامداوە كە نزیكەی 90 خولەكی خایاندووە، بە مەبەستی پێداچوونەوە بە ڕەوتی دانوستانەكان و هەڵسەنگاندنی رەوشەكە، هاوكات لەگەڵ راوێژی چڕوپڕیان لەگەڵ نێوەندگیرەكان سەبارەت بە پرسە ناكۆكەكان ئەنجامداوە، گفتوگۆكانیشیان چربوەتەوەلەسەر ئاستی پابەندبوونی ئەمریكا بە لێكتێگەیشتنە بكان و میكانیزمەكانی بەدواداچوونی خاڵە هەڵپەسێردراوەكان پێش دەستپێكردنەوەی گفتوگۆكان.

دواتر محەمەد باقر قاڵیباف سەرۆكی پەرلەمانی ئێران رایگەیاند، سەركەوتنی دانوستانەكان بەستراوەتەوە بە ئیرادەی سیاسی ئەمریكا و پابەندبوونی كرداری بە بەڵێنەكان، وتیشی،  وتووێژەكان گەیشتوونەتە قۆناغێكی یەكلاكەرەوە و هەستیار.

سەرەڕای ئەو ناكۆكییانە، نێوەندگیرەكان توانیویانە قەیرانەكە كۆنترۆڵ بكەن و لایەنەكان بگەڕێننەوە سەر مێزی گفتوگۆ، ئەمەش رێگەی خۆشكرد بۆ راگەیاندنی كۆتاییهاتنی خولی یەكەمی وتووێژەكان و رێككەوتن لەسەر بەردەوامبوونی دانوستانە تەكنیكییەكان لە ڕۆژانی داهاتوودا ،ئەوەش لە رێگای پێكهێنانی لیژنەیەكی باڵا بۆ دەستپێكردنی ئەودانوستانانە و جێبەجێكردنی لێكتێگەیشتنە وەك خۆی.

بەمزووانە مێشكی مرۆڤ دەبێتە گۆڕەپانی سەرەكی كارلێكە دیجیتاڵییەكان، ئەوەش دوای دەستپێشخەرییەكەی چین دێت بە خستنەبازاڕی چیپێكی نوێ بۆ یارمەتیدانی مرۆڤ لە بیركردنەوەو هاوسەنگگردنی دروون.

لە كاتێكدا جیهان چاوەڕێی هەنگاوە رەسمییەكانی داهاتووی كۆمپانیا گەورەكانی وەك ئەپڵ دەكات بۆ چوونە ناو بواری تەكنەلۆژیای چیپی مێشك، پێشهاتێكی كتوپڕ نەخشەی ئەم كێبڕكێیەی گۆڕی.

چین بە رەسمی رەزامەندی لەسەر بەجیهانییەكردنی یەكەم چیپی مێشكی بازرگانی لە جیهاندا بە ناوی نیۆ دەربڕی، بەمەش پێش كۆمپانیای نیورالینكی ئیلۆن مەسك و تەواوی ركابەرە رۆژئاواییەكانی تر كەوت. 

ئەم هەنگاوە نوێیە رەوشێكی نوێ لە ململانێی تەكنەلۆژیا دروست دەكات كە تێیدا مێشكی مرۆڤ دەبێتە گۆڕەپانی سەرەكی كارلێكە دیجیتاڵییەكان.

پڕۆژەی ئەپڵ لەم بوارەدا، كە زیاتر لە چوارچێوەی توێژینەوە و داهێنانە تۆماركراوەكاندایە، ئامانجی دروستكردنی چیپێكی پێشكەوتووە كە بە شێوازی بێ نەشتەرگەریی قووڵ یان لە رێگەی هەستەوەرە دەرەكییە زیرەكەكانەوە كاربكات. 

هێشتا هیچ بەروار و نرخێكی رەسمی بۆ بەرهەمەكەی ئەپڵ دیاری نەكراوە، بەڵام پێشبینی دەكرێت تێچووی سەرەتایی گەیشتن بەم تەكنەلۆژیایە بگاتە هەزاران دۆلار.

لە لایەكی ترەوە، چیپی نیۆی چین كە لەلایەن زانكۆی تسینگهوا و كۆمپانیای نیوراكڵ تەكەنەلۆجییەوە پەرەی پێدراوە، فشارێكی زۆری خستووەتە سەر ركابەرە ئەمریكییەكان. 
ئەم چیپە كە قەبارەی وەك دراوێكی كانزایی بچووكە، لەنێوان كەللەسەر و مێشكدا جێگیر دەكرێت بە بێ ئەوەی زیان بە شانەكانی مێشك بگەیەنێت، ئەمەش وایكردووە لە رووی سەلامەتییەوە پەسەندتر بێت.

ئەم تەكنەلۆژیایە لە پلەی یەكەمدا بۆ یارمەتیدانی ئەو نەخۆشانە پەرەی پێدراوە كە بەدەست ئیفلیجی یان پێكانەكانی دڕكە پەتكەوە گرفتارن، تا لە رێگەی شیكردنەوەی شەپۆلە دەمارییەكانەوە توانای جووڵە و پەیوەندییان بۆ بگەڕێتەوە.

ململانێی راستەقینە ئێستا تەنها لەسەر چارەسەری پزیشكی نییە، بەڵكو لەسەر بازاڕێكی گەورەیە كە بەپێی پێشبینییەكان تا ساڵی 2035  قەبارەكەی دەگاتە 1.7 ملیار دۆلار. 
ئەم گەشە خێرایە لەكاتێكدایە كە مەترسییەكانی وەك هاككردنی داتا دەمارییەكان و سەرپێچیكردنی تایبەتمەندییە هەرە هەستیارەكانی مرۆڤ بوونەتە جێگەی بایەخی ناوەندە زانستییەكان.

كۆمپانیا جیهانییەكان ئێستا لە پێشبڕكێیەكی تونددان بۆ ئەوەی بیسەلمێنن كام تەكنەلۆجیا سەلامەتتر و كاراترە بۆ بەرزكردنەوەی توانای دەروونی و هۆشیاری مرۆڤ لەم سەردەمە نوێیەدا.
بەجیهانیبوونی چیپی نیۆ و هەوڵە بەردەوامەكانی ئەپڵ و نیورالینك، ئاماژەن بۆ دەستپێكی سەردەمێكی نوێ كە تێیدا سنووری نێوان مرۆڤ و ئامێر بەرەو نەمان دەچێت. 

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ ئاشكرایكردووە، وەزارەتی جەنگی ئەمریكا (پێنتاگۆن) داواكارییەكی پێشكەشكردووە بۆ بەدەستهێنانی 80 ملیار دۆلار بە مەبەستی داپۆشینی تێچووی جەنگی دژ بە ئێران و چەند خەرجییەكی دیكەی سەربازی.

بەپێی زانیارییەكان، ستیڤن فاینبێرگ، جێگری وەزیری بەرگریی ئەمریكا، لەم هەفتەیەدا پەیوەندی بە یاسادانەرانی كۆنگرێسەوە كردووە لەژێر گوشاری ئەندامانی كۆنگرێس لەسەر ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بۆ پێشكەشكردنی خەمڵاندنێكی گشتگیر لەسەر تێچووی جەنگەكە.

یاسادانەرانی ئەمریكا نیگەرانن لەوەی سوپا ئەو تەقەمەنییە بەپێزانە بەكاربهێنێت و تەواو ببێت كە رەنگە بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەكانی دیكە لە ناوچەكانی تری جیهاندا پێویست بن.

سەركردەكانی پێنتاگۆن هۆشدارییانداوە، ئەگەر كۆنگرێس پڕۆژەیاسای نوێی خەرجییە سەربازییەكان پەسندنەكات، لەم هاوینەدا ئەو پارانەی بۆ ئۆپەراسیۆنەكان تەرخانكراون تەواو دەبن.

بەهۆی جەنگی ئێران و بڵاوەپێكردنی هێزەكان لەسەر سنوورە باكوور و باشوورییەكانی ئەمریكا، سوپا ناچار دەبێت مەشق و ڕاهێنانە سەربازییەكان و ئەولەویەتەكانی دیكەی كەمبكاتەوە.

پێویستە هەر داواكارییەكی تری پێنتاگۆن، پێش ئەوەی رەوانەی كۆنگرێس بكرێت، لەلایەن نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجەی كۆشكی سپییەوە پەسند بكرێت. 

شایانی باسە بودجەی ئێستای پێنتاگۆن بۆ ساڵی دارایی 2026 نزیكەی یەك تریلیۆن دۆلارە.

داواكارییە داراییە نوێیەكە بەم شێوەیە دابەش دەبێت، بۆ بواری خەرجكردن وردەكارییەكان ئۆپەراسیۆنی كەشتییەكان و مووچەدابینكردنی بودجە بۆ هێزی دەریایی و مووچەی كارمەندانی سەربازی.

تەقەمەنی و چەككڕینەوە و قەرەبووكردنەوەی ئەو تەقەمەنییانەی لە جەنگدا بەكارهاتوون.

سێكتەرەكانی تری جگە لە بەرگرییەكان هاوكاری كشتوكاڵی و فریاگوزاری لە كاتی كارەساتە سروشتییەكاندا.

سوپای ئەمریكا لەم ساڵدا رووبەڕووی تێچوویەكی زۆر بووەتەوە بەهۆی فرەوانی ئۆپەراسیۆنەكانیەوە، لەوانە، جەنگی ئێران، كە تێچووەكەی لە ناوەڕاستی مانگی ئایاری رابردوودا بە 29 ملیار دۆلار خەمڵێندراو بوو، بەڵام پێشبینی دەكرێت ئێستا زۆر زیاتر بووبێت.

هێرشەكانیان لە  ڤەنزوێلا، كە بووە هۆی دەستگیركردنی مادورۆ، هەروەها ئۆپەراسیۆنەكانی دەریای كارایبی، لێدان لە بەلەمەكانی قاچاخچێتی ماددە هۆشبەرەكان لە كارایبی و ڕۆژهەڵاتی زەریای هێمن.

لە كۆتایدا چاودێران پێیان وایە كە گەیشتنی هەر داواكارییەكی نوێی خەرجی سەربازی بۆ كۆنگرێس، دەبێتە هۆی سەر هەڵدانی مشتومڕێكی توند لە نێوان یاسادانەراندا سەبارەت بە بڕیارەكەی ترەمپ بۆ چوونە ناو ئەم جەنگەوە كە تەنها بارقورسی بۆ وڵاتەكەیان لێكەوتوەتەوە بە بێ بەدەستهێنانی ئەنجامێكی ئەوتۆ.

رێکخراوی سەوزی عیراق، ئەمڕۆ چوارشەممە، هۆشداریدا لەوەی کە قەیرانی بیابانبوون لە وڵاتدا گەیشتووەتە ئاستێکی بێپێشینە.

رێکخراوەکە رایگەیاندوە کە ئەم دیاردەیە لە تەنها تەحەدایەکی ژینگەییەوە گۆڕاوە بۆ هەڕەشەیەکی راستەوخۆ بۆ سەر ئاسایشی خۆراک، سەقامگیری ئابوری و کۆمەڵایەتی، کە لە مەودای دوردا رەنگدانەوەی نەرێنی لەسەر ئاسایشی نیشتمانیی وڵات دەبێت.

چاودێری ناوبراو لە راپۆرتێکدا کە بەبۆنەی "رۆژی جیهانیی بەرەنگاربوونەوەی بیابانبوون و وشکەساڵی" بڵاویکردووەتەوە، ئاماژەی بە نوێترین داتاکانی دەزگای ناوەندی ئامار لە وەزارەتی پلان دانان کردووە و رەوشی ژینگەیی عیراقی بەپێی ئەم خاڵانەی خوارەوە پۆلێن کردووە:

_روبەری ئەو زەوییانەی کە مەترسی بیابانبوونیان لەسەرە گەیشتووەتە نزیکەی 96.5 ملیۆن دۆنم، ئەمەش لانی کەم $55.5%$ی کۆی گشتیی روبەری عیراق پێکدەهێنێت.

_ئەو زەوییانەی کە بە تەواوی بوونەتە بیابان،روبەرەکەیان بۆ 40.4 ملیۆن دۆنم ($23.2%$ی روبەری وڵات) بەرزبووەتەوە، کە ئەمەش بەراورد بە ساڵی 2021 گەشەکردنێکی ترسناکی بە رێژەی 48.5% بەخۆوە بینیوە.

_عیراق ساڵانە نزیکەی 100 هەزار دۆنم لە زەوییە کشتوکاڵییەکانی لەدەستدەدات بەهۆی بەسوێربوون، زیادبوونی لم و دابەزینی بەپیتیی خاک.

ناوچە هەرە زیاندمەندەکان و کۆچی گوندنشینانڕاپۆرتەکە ئاشکرای کردووە کە پارێزگاکانی زیقار، میسان، موسەنا و دیوانییە لە ریزی ئەو ناوچانەن کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە. 

دەیان گوند بەهۆی وشکبوونی کەناڵەکانی ئاودێرییەوە چۆڵ بوون و چالاکییە کشتوکاڵییەکان تێیاندا پەکیکەوتووە. هاوکات ناوچەی ئەهوارەکان بەدەست دابەزینی ئاستی ئاو و لەناوچوونی سامانی ماسی و ئاژەڵدارییەوە دەناڵێنێت.

هەروەها هۆشداریدراوە کە وشکەساڵی بووەتە هۆی کۆچی بەکۆمەڵی هەزاران خێزانی جووتیار بەرەو سەنتەری شارەکان، ئەمەش گوشارێکی زۆر دەخاتە سەر ژێرخانی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانی شارنشینی.هۆکارە سەرەکییەکانی قەیرانەکەچاودێری سەوزی عیراق هۆکاری سەرەکیی ئەم داڕمانە ژینگەیییەی بۆ چەند خاڵێک گەڕاندووەتەوە:

١_کەمبوونەوەی رێژەی ئاوی هاتووی روبارەکانی دیجلە و فوڕات بەهۆی دروستکردنی بەنداو و پڕۆژەکانی ئاودێری لەلایەن وڵاتانی دراوسێوە.

٢_بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما، کەمبوونەوەی بارانبارین و زیادبوونی رێژەی بەهەڵمێدانی ئاو.

ڕاپۆرتەکە پێشبینی دەکات ئەگەر دۆخەکە بەم شێوەیە بەردەوام بێت و چارەسەری ریشەیی نەکرێت، ژمارەی رۆژە تۆزاوییەکان لە عیراقدا بگاتە نزیکەی 200 رۆژ لە ساڵێکدا.

لەکۆتاییدا، چاودێرییەکە داوای گرتنەبەری ستراتیژییەکی نیشتمانیی گشتگیر دەکات کە چەن هەنگاویک لەخۆ بگرێت وەکو پەرەپێدانی پڕۆژەکانی دارچاندن و بوژاندنەوەی زەوییە تێکچووەکان،بەکارهێنانی سیستمی نوێی ئاودێری و بەڕێوەبردنی بەردەوامی سەرچاوە ئاوییەکان،چڕکردنەوەی هەوڵە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ وڵاتانی هاوسێ بۆ مسۆگەرکردنی پشکی ئاوی عیراق.

بەپێی راپۆرتێکی تۆڕی "بلومبێرگ"ی ئەمریکی، چاوەڕوان دەکرێت لە 19ـی حوزەیراندا، ئەمریکا و ئێران بە شێوەیەکی رەسمی یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتن لە وڵاتی سویسرا ئیمزا بکەن. ئەم هەنگاوەش رێگە خۆش دەکات بۆ دەستپێکردنی گفتوگۆیەکی چڕوپڕی 60 رۆژە بە مەبەستی کۆتایهێنانی یەکجارەکی بە جەنگی نێوانیان و سەپاندنی سنوردارکردنی توند و نوێ بەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێراندا.

میدیا ئەمریکییەکە دەقی رەشنووسی یاداشتنامەکەی بڵاوکردووەتەوە کە لە 14 خاڵی سەرەکی پێکهاتووە.

خاڵەکانی رەشنووسی یاداشتی لێکتێگەیشتنی نێوان واشنتۆن و تاران:

یەکەم، راگرتنی دەستبەجێی شەر: بە ئیمزاکردنی ئەم یاداشتە، ئێران و ئەمریکا لەگەڵ هاوپەیمانەکانیان لە جەنگی ئێستادا، راگرتنی دەستبەجێ و هەمیشەیی شەڕ لە سەرجەم بەرەکانی رووبەڕووبوونەوە، بە لوبنانیشەوە، رادەگەیەنن، هەردوولا بەڵێندەدەن هیچ کارێکی دوژمنکارانە دژ بە یەکتر ئەنجام نەدەن و خۆیان لە هەڕەشەکردن یان بەکارهێنانی هێز بەدوور بگرن.

دووەم، رێزگرتن لە سەروەریی خاک: ئەمریکا و ئێران پابەند دەبن بە رێزگرتن لە سەروەریی نیشتمانی و یەکپارچەیی خاکی یەکتر، و خۆیان لە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆیی یەکتر دەپارێزن.

سێهەم، مۆڵەتی گفتوگۆکان: هەردوولا بەڵێندەدەن لە ماوەی بەرزترینیدا کە 60 رۆژە بگەنە ڕێککەوتنی کۆتایی، ئەم ماوەیەش بە رەزامەندی هەردوولا ئەگەری درێژکردنەوەی هەیە.

چوارەم، هەڵگرتنی گەمارۆی دەریایی و کشانەوەی هێزەکان: دەستبەجێ دوای ئیمزاکردنی یاداشتەکە، ئەمریکا گەمارۆی دەریایی سەر ئێران هەڵدەگرێت و رێگری لە هەر ئاستەنگێک دەکات، بە جۆرێک لە ماوەی 30 رۆژدا هاتوچۆی دەریایی بۆ رەوشی ئاسایی پێش جەنگ دەگەڕێتەوە، هەروەها ئەمریکا پابەند دەبێت بە کشانەوەی هێزەکانی لە ناوچە نزیکەکان لە ماوەی 30 رۆژدا دوای رێککەوتنی کۆتایی.

پێنجەم، ئاساییکردنەوەی هاتوچۆی کەشتیوانی لە کەنداو: ئێران دەستبەجێ رێوشوێنی پێویست دەگرێتەبەر بۆ دەستپێکردنەوەی هاتوچۆی کەشتییە بازرگانییەکان لە کەنداوەوە بۆ دەریای عومان و بەپێچەوانەشەوە لە ماوەی 30 رۆژدا، ئەمەش لەگەڵ پاککردنەوەی مینەکان و لادانی ئاستەنگە تەکنیکییەکان لەلایەن تارانەوە.

شەشەم، پلانێکی 300 ملیار دۆلاری بۆ ئاوەدانکردنەوەی ئێران: واشنتۆن بە هاوکاری هاوبەشە هەرێمییەکانی، پلانێکی گشتگیر و پەسەندکراو لەلایەن هەردوولاوە بۆ ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدانی ئابوری ئێران دادەنێت، بە گرەنتی تەرخانکردنی بودجەیەک کە لە 300 ملیار دۆلار کەمتر نەبێت.

حەوتەم، هەڵگرتنی سەرجەم سزاکان:  ئەمریکا پابەند دەبێت بە کۆتایهێنان بە سەرجەم جۆرەکانی سزای سەر ئێران (سزای یەک لایەنە، سەرەکی و لاوەکی)، بەپێی خشتەیەکی زەمەنی کە لە رێککەوتنی کۆتاییدا دیاری دەکرێت، لەوانەش بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی و ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم.

هەشتەم، بەرنامە ئەتۆمییەکە: ئێران دووبارە جەخت دەکاتەوە کە هەرگیز چەکی ئەتۆمی بەرهەم ناهێنێت، چارەنووسی مادە پیتێنراوەکان و سەرجەم دۆسیە ئەتۆمییەکانی تر لە رێککەوتنی کۆتاییدا یەکلایی دەکرێنەوە.

نۆیەم، تا کاتی گەیشتن بە رێککەوتنی کۆتایی: رەوشی ئێستا وەک خۆی دەمێنێتەوە؛ ئێران پەرە بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی نادات و ئەمریکاش چیدی سزای نوێ ناسەپێنێت و هێزەکانی لە ناوچەکەدا زیاد ناکات.

دەیەم، ئاسانکاری بۆ هەناردەی نەوتی ئێران: لە دوای ئیمزاکردنی یاداشتەکەوە تا کاتی هەڵگرتنی سزاکان، وەزارەتی خەزێنەی ئەمریکا بڕیاری تایبەت بۆ هەناردەکردنی نەوتی خاوی ئێران، بەرهەمە پێترۆکیمیاییەکان و سەرجەم خزمەتگوزارییە بانکی و گواستنەوەکان دەردەکات.

یانزەیەم، ئازادکردنی داراییە بلۆککراوەکان: ئەمریکا بەڵێندەدەن سەرجەم سەرچاوە دارایی و داراییە بلۆککراوەکانی ئێران ئازاد بکات بۆ ئەوەی بە تەواوی لەلایەن بانکی ناوەندی ئێرانەوە بەکاربهێنرێن.

دوانزەیەم، میکانیزمی چاودێری: هەردوولا رێکدەکەون لەسەر دروستکردنی میکانیزمێکی جێبەجێکردن بۆ سەرپەرشتیکردنی جێبەجێکردنی سەرکەوتووانەی رێککەوتنی کۆتایی.

سیانزەیەم، قۆناغی گفتوگۆی کۆتایی: دوای وەرگرتنی گرەنتی لەسەر دەستپێکردنی جێبەجێکردنی خاڵەکانی ( 4،5،10،11) ، ئەمریکا و ئێران دەچنە قۆناغی گفتوگۆ تەنها بۆ یەکلاییکردنەوەی خاڵەکانی دیکەی رێککەوتنی کۆتایی.

چواردەیەم و کۆتایی، پەسەندکردنی نێودەوڵەتی: رێککەوتنی کۆتایی لە رێگەی بڕیارێکی پابەندکەرەوە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پەسەند دەکرێت و دەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.