شەڕ هەمیشە نەهامەتی و ناخۆشی بەدوای خۆیدا دەهێنێت، بەڵام جارجارە روناکییەکی بچووک لە تاریکیدا دەدرەوشێتەوە،  ئاگربەستی کریسمس لە ساڵی 1914 یەکێک بوو لەو ساتانەی سەرەڕای ئەوەی بە رواڵەت باوەڕپێنەکراو بوو، بەڵام رویدا.

با پێکەوە بگەڕێینەوە بۆ 111ساڵ پێش ئێستا، کانوونی دووەمی 1914جەنگی یەکەمی جیهانی  پێنج مانگ بوو دەستی پێکردبوو. لە نێوان کێڵگەکانی مین و سیاجەکان، کە بە  تەلی دڕکاوی دەوردرابوون، ملیۆنان سەرباز لە خەندەقەکاندا بەدرێژایی بەرەی رۆژئاوا روبەڕووی یەکتر بووبونەوە، هەندێکجار تەنها نزیکەی 30 مەتر لەیەکترەوە دوربوون، ناوچەی شەڕ لە کەناڵی ئینگلیزەوە بە بەلجیکا و فەرەنسا تا سنووری سویسرا درێژ بووەوە.

لەگەڵ درێژبوونەوەی شەڕەکەدا،لەودیو خەندەقەکانەوە، لە نێوان هێڵەکانی دوژمندا، دۆزەخی قوڕاوی  هەبوو، کە چەندین تەرم لە هەردولا کەوتبوو، نەشیان دەتوانی بیانگەرێننەوە.

بێ هیوایی لەدڵی هەموواندا

بەهۆی شەڕەکەوە، سەدان هەزار کەس گیانیان لەدەستدابوو،  ئینگلیز، فەرەنسی، بەلجیکی و ئەڵمانی دژی یەک چەکیان هەڵگرتبوو، بە نارنجۆک و تەقەی دۆشکە پڕکرابوون،  زۆرێک لە سەربازە ئەڵمانییەکان هێرشیان کردبووە سەر خەندەقەکانی بەرانبەر پێیان وابوو سەرکەوتن هێندەی چاویان لێیان نزیکە و جەژنی کریسمس لەگەڵ خێزانەکانیان دەبن، بۆ سەری ساڵ دەگەنەوە ماڵەوە، ئەمە ئەو بەڵێنەبوو،  کە ئیمپراتۆری ئەڵمانیا ویلهێلمی دووەم  پێدابوون.

 سەربازە  فەرەنسی و ئینگلیزەکانیش باوەڕیان بە سەرکردەکانیان کردبوو کاتێک دەیانوت، شەڕ زوو کۆتایی دێت و سەربازەکان بە خێرایی دەگەڕێنەوە ماڵەوە، بەڵام زۆری نەخایاند بێهیوایی باڵی بەسەر هەمواندا کێشا، کاتێک هەموو رۆژێک سەربازەکان شایدی کوژرانی هاوڕێکانیان دەبون و مردنیش لە خۆیانەوە هێندە دور نەبوو؛ هیچ هیوایەکیش بۆ کۆتایی جەنگەکە بەدی نەدەکرا.

"ئێمە تەقەناکەین، ئێوەش تەقە مەکەن"

لە گەرمەی شەڕدا،  شتێکی چاوەڕواننەکراو رویدا، لە ناوەڕاستی شەوێکی ساردی  مانگی کانوونی دووەمدا، تاکە سەربازێکی ئەڵمانی لە خەندەقەکانی نزیک شارۆچکەیەکی بەلجیکا دەستی کرد بە گۆرانی وتن بەسەر "شەوی بێدەنگ" ، دواتر سەربازی زیاتر بەشدارییان کرد، بەجۆرێک دەنگیان دەگەیشتە سەنگەری بەرانبەر، ئینگلیزەکان گوێبیست دەنگەکە بوون، بەڵام  بەزەحمەت باوەڕیان بە گوێچکەکانیان دەکرد، چونکە گۆرانی بۆ "شەوی بێدەنگ" لە ئینگلتەراشدا بەناوبانگ بوو.

سەرەتا ئینگلیزەکان متمانەیان بەئەڵمانییەکان نەبوو پێیان وابوو ئەوە تەڵەیە و بۆیان دانراوە،  بەڵام دواتر چەپڵەیان لێدا و دەستیان کرد بە گۆرانی وتن لەگەڵیاندا، ئەڵمانییەکان بە بانگەوازی "کریسمس پیرۆز" وەڵامیان دایەوە و هاواریان کرد "ئێمە تەقە ناکەین، ئێوەش تەقە مەکەن!" دواتر  سەربازەکانی هەردوولا خەندەقەکەیان جێهێشت و لە نێو تەرمی هاوڕێکانیاندا  وەستان و تەوقەیان لەگەڵ یەکتری کرد، بۆ کاتێکی کەم لە دوژمنەوە بوون بە دۆست.

دارەکانی کریسمس لە سەنگەرەکانی جەنگدا

فەرماندە باڵاکانی ئەڵمانیا هەزاران درەختیان گەیاندبووە هێڵی پێشەوە بۆ بەرزکردنەوەی ورەی سەربازەکانیان،  سەرکردەکان دەیانزانی، کە بۆ سەربازەکان چەندە قورسە لە شەوانی سەریساڵدا لە ئازیزانیان دوور بن.

جۆزێف وێنزل لە فەوجی 16ی پیادەی یەدەگی باڤاریا لە 28ی کانوونی دووەمی 1914نامەیەکی بۆ دایک و باوکی بەمشێوەیە نووسی: "ئەوەی خەریکە پێتان دەڵێم، دەنگێکی باوەڕپێنەکراوە، بەڵام راستییەکە. لە نێوان خەندەقەکاندا، دوژمنەکان لە دەوری دارەکەی کریسمس وەستابوون و گۆرانی کریسمسیان دەوتەوە. تا ئەو کاتەی من دەژیم هەرگیز ئەو دیمەنە لەبیر ناکەم."

هەزاران سەرباز ئەو شەوە دیاری بچووکیان گۆڕیەوە و شەرابیان پێکەوەدەخواردەوە، جگەرەیان دەکێشا، وێنەی  ژن و منداڵەکانیان پیشانی یەکتری دەدا، زۆربەی سەربازەکان بەریتانی و ئەڵمانی بوون، بەڵام ژمارەیەک سەربازی فەرەنسیش بەشداری ئاگربەستەکە بوون و یەدەگی شامپاینیان بۆ جەژنی کریسمس هێنابوە دەرەوەی خەندەقەکان و وێنەی یادگاریان دەگرت.

ئاگربەستێکی کورتخایەن، بەڵام مێژووی

شتێکی تر لە دڵی سەربازەکانی هەردوولادا ئازیز بوو کە لەو شەوەدا رویدا؛ چانسی ناشتنی ئەو هاوڕێیانەیان، کە لە خاکی نێوان خەندەقەکاندا تەرمەکانیان کەوتبوو، ئەمانە چەند ساتێکی مرۆڤایەتی بوون لە شەڕێکی دڕندانەی دور لە مرۆڤایەتیدا.

ئەوکات،ئەفسەری گەنج ئەلفرێد دۆگان چاتەر، لە نامەیەکدا کە بۆ دایکی دەنوسێت "نازانم ئەم راگرتنی شەڕە تا چەند بەردەوام دەبێت، بە هەر حاڵ لە رۆژی سەری ساڵدا ئاگربەستێکی دیکەمان هەیە، چونکە ئەڵمانییەکان دەیانەوێت بزانن وێنەکان چۆن دەرچوون!"

ئەم روداوە؛ لە دوژمنەوە بۆ دۆست بە درێژایی سەنگەرەکان روینەدا، هەموو کەسێک بە درێژایی بەرەی رۆژئاوا لە مەزاجێکدا وادانەبوو، کە برایەتی لەگەڵ دوژمندا بکات. لە هەندێک ناوچەدا شەڕەکە هەرگیز نەوەستا.

 ئەوەش رێک ئەوە بوو، کە ئەفسەرە باڵاکانی هەردوولا دەیانویست. ئەوان بە قووڵی دژی ئاگربەستی جەژنی کریسمس بوون و پێیانوابوو هەرگیز نابێت ئەم جۆرە نمایشانەی هاوڕێیەتی دووبارە بکرێتەوە، تەنانەت وەک خیانەت سەیریان دەکرد.

لە نامەیەکی دیکەی سەربازکی ئەڵمانی لەبارەی ئەو روداوەوە کە بۆ خێزانەکەی نوسیبوو، تێیدا هاتووە؛  "ئەوە ترسناکە، کە رۆژێک دەتوانن لە ئاشتیدا لەگەڵ یەکتردا کەیف و سەفا بکەن، رۆژی دواتر دەبێت یەکتر بکوژن".

جیهانی بێ جەنگ!

لە کۆتاییدا جەنگی یەکەمی جیهانی  بووە هۆی گیان لەدەستدانی نزیکەی نۆ ملیۆن سەرباز، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر خەڵکی مەدەنی. جۆزێف وێنزل لە 6ی ئایاری 1917لە شەڕدا کوژرا - دوو ساڵ و نیو دوای ئەوەی بۆ دایک و باوکی نووسیبوو؛ "کریسمس ساڵی 1914 ساڵێکە. کە هەرگیز لەبیرم ناچێتەوە".

دوای زیاتر لە 111 ساڵ بەسەر شەڕی جەنگی یەکەمی جیهانیدا، هێشتا شەڕ بەردەوامی هەیە لە سەرانسەری جیهاندا؛ لە ئۆکراین و روسیا، سودان و کۆنگ، غەززە و ئیسرائیل، بەڵام سەربازەکانی ساڵی 1914 نیشانیان دا، کە ئاشتی چەندە دەتوانێت سادە بێت؛ چەکەکانت دابنێ و دەست بۆ دوژمنەکەت درێژ بکە.

پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە؛ سەرەڕای هەموو هەوڵەکان بۆ جیهان ناتوانێت بێ جەنگ بێت؟ دەکرێت  شایدی جیهانێکی بێ جەنگ بین؟

ژمارەكان لەبارەی بە بیابانبوون لە عیراق لە راپۆرتی دامەزراوە عیراقییەكاندا تەنها پێنوێنێكی تەكنیكی نەماوە، بەڵكو بووەتە واقیعێك كە روبەرێكی فراوانی زەوییە كشتوكاڵییەكانی وڵاتەكەی گرتووەتەوە، بەشێوەیەك بەبیابانبوون هەڕەشەی لەسەر زیاتر لە 96 ملیۆن دۆنم زەوی كشتوكاڵیی عیراق دروستكردووە.

دەزگای سەرژمێری سەر بە وەزارەتی پلاندانانی عیراق لە دوایین راپۆرتیدا بڵاویكردووەتەوە، ئەو روبەرە زەوییەی هەڕەشەی بە بیابانبوونی لەسەرە، گەیشتووەتە 96.5 ملیۆن دۆنم، كە هەر دۆنمێك 2500 مەتر چوارگۆشەیە.

هەر بەپێی ئەو ئامارە، كۆی گشتی ئەو زەوییە كشتوكاڵییانەی بە بیابانبوون گرتوونیەتییەوە گەیشتووەتە 40.4 دۆنم، كە بەراورد بە ساڵی 2021 زۆر زیادیكردووە، لە بەرامبەردا ئەو روبەرە زەوییەی پیتێنراوە لە عیراق لە ساڵی 2024دا تەنها 11.9 ملیۆن دۆنم بووە.

شارەزایانی كشتوكاڵیش دەڵێن، هۆكاری زۆر لە پشت بە بیابانبوونی زەوییە كشتوكاڵییەكانی عیراقەوەن، یەكەمیان سیاسەتی ئاو لەلایەن ئەو وڵاتانەی ئاو بۆ عیراق بەردەدەنەوە، چونكە عیراق بەشێوەیەكی بەرچاو پشت بە روباری دیجلە و فورات دەبەستێت كە سەرچاوەكەیان لە توركیاوەیە، لەگەڵ روبارە بچوكەكان لە ئێرانەوە، ئەو دوو وڵاتەش بەهۆی دروستكردنی بەنداوی گەورەو گۆڕینی سیاسەتی بەردانەوەی ئاو، كاریگەری گەورەیان لەسەر عیراق دروستكردووە.
هۆكاری دووەمیش بۆ گۆڕانكاری كەشوهەوا دەگەڕێنرێتەوە، بەوپێیەی عیراق لەو وڵاتانەیە كە زۆرترین زیانی بەهۆی قەتیسبوونی گەرماوە بەركەوتووە، ئەوەش بە بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما و كەمبوونەوەی بارانبارین و دووبارەبوونەوەی وشكەساڵی دەركەوتووە.

سێیەم هۆكاریش دەگەڕێنرێتەوە بۆ خراپی ئیدارەدانی سەرچاوەكانی ئاو لە عیراق، چونكە هێشتا پشتبەستن بە میكانیزمی نوێی ئاودان كەمە، چوارەم هۆكاریش، سوێربوونی خاك و بەكارهێنانی ئاوی ژێر زەوی و زیادبوونی بیرهەڵكەندنە.

وشكەساڵی و بەبیابانبوون و بێئاوی كاریگەری راستەوخۆ و زۆری لەسەر ژیانی ئەو كەسانە دروستكردووە، كە بژێوییان لەسەر زەوییە كشتوكاڵییەكانیان بووە، بەشێوەیەك زۆرێك لە خێزانەكان مانەوە لە زەوییە كشتوكاڵییەكانیان بەبێ سوود دەزانن و كۆچیان بۆ شارەكان كردووە، ئەوەش كاریگەری لەسەر بەرهەمی دانەوێڵە و سەوزەی ناوخۆ دەبێت، فشاریش لەسەر شارەكان زیاتر دەبێت، بەهۆی ئەو شەپۆلی ئاوارەبوونەی لە گوندەكانەوە بەرەو شارەكان دروست دەبێت.

ئەمریکا لە رێگەی پرۆژەیەکی 112 ملیار دۆلاری کار بۆ ئاوەدانکردنەوەی غەززە دەکات، رۆژنامەیەکی ئەمریکیش ئاشکرایدەکات بەپێی پلانەکەی ئەمریکا ئاوەدانکردنەوەکە ماوەی 10 ساڵ دەخایەنێت.

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ لە راپۆرتێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، دەستپێشخەرییەکی ئەمریکی هەیە بە ناوی "پڕۆژەی خۆرهەڵاتن" بۆ دووبارە ئاوەدانکردنەوەی کەرتی غەززە، کە تێچووەکەی زیاتر لە 112 ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت کە لە ماوەی 10 ساڵدا جێبەجێ دەکرێت.

رۆژنامەکە ئەوەشی خستوەتەڕوو، پلانەکە لەلایەن گروپێکەوە ئامادە کراوە کە نزیک لە سەرۆکی ئەمریکان، لەنێویاندا ستیڤ ویتکۆف و جارید کوشنەر، ئامانج لێشی ئەوەیە کەرتی غەززە بنیادبنرێتەوە بکرێتەوە و ژێرخانی گواستنەوە و وزە و تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو پەرەی پێ بدرێت.

پلانەکە پێشنیاز دەکات کە ئەمریکا رۆڵی "کۆڵەکە" بگێڕێت لە دابینکردنی پارەی پڕۆژەکەدا،بە بەشداریکردن بە ٪20ـی تێچووی دووبارە ئاوەدانکردنەوەکە لە رێگەی هاوکاری و زەمانەتی قەرزەوە کە دەگاتە نزیکەی 60 ملیار دۆلار.

وۆڵ ستریت جۆرناڵ راشیگەیاندووە، ئەم دەستپێشخەرییە خراوەتە بەردەم ئەو وڵاتانەی بە دەیانەوێت بەشداربن لە ئاوەدانکردنەوەی کەرتەکە، بەبێ دیاریکردنی سەرچاوەکانی پارەدانی بڕی بەشداریکردن لە ئاوەدانکردنەوەکە.

هاوکات باس لە قۆناغ بە قۆناغی ئاوەدانەکردنەوەکە کراوە، بە لابردنی داروپەردو و پێشکەشکردنی یارمەتی مرۆیی دەست پێدەکات، پاشان دەچێتە سەر دروستکردنی نیشتەجێبوونی هەمیشەیی و دامەزراوەکانی پەروەردەیی و تەندروستی و ئاینی، لەگەڵ کردنەوەی رێگاوبان و بەستنەوەی ژێرخان.

رۆژنامە ئەمریکیەکە ئاماژەی بەوە دەکات، لە قۆناغەکانی داهاتوودا، پلانەکە پڕۆژەی درێژخایەن لەخۆدەگرێت وەک پەرەپێدانی رووبەری کەناراوی، دروستکردنی هۆکارەکانی گواستنەوەی مۆدێرن، و پڕۆژەی خانووبەرە.

لە زاری لێپرسراوانی ئیدارەی ئەمریکاوە راگەیەنراوە، نەبوونی سەقامگیریی ئەمنی وادەکات دابینکردنی پارەی نێودەوڵەتی سەخت بێت، هەندێکیان گومانیان دەربڕیوە لەبارەی ئەگەری جێبەجێکردنی پلانەکە وەک خۆی، ئەوەش باسکراوە، جێبەجێکردنی دەستپێشخەرییەکە بەستراوەتەوە بە چەکدانانی بزووتنەوەی حەماس و هەڵوەشاندنەوەی تۆڕی تونێلەکان لە کەرتی غەززە.

لەکۆتایی راپۆرتەکە ئەوە خراوەتەڕوو، ناکۆکی هەیە لەناو ئیدارەی ئەمریکادا سەبارەت بە سوودبەخشی دەستپێشخەرییەکە، هەندێک لە لێپرسراوان گومانیان هەبووە لە ئەگەری چەکدانانی حەماس، کە مەرجێکی سەرەکییە بۆ پێشڕەوی، هەروەها لە ئامادەیی وڵاتان بۆ وەبەرهێنانێکی زۆر لە ناوچەیەکدا کە دەناڵێنێت بە دەست ناجێگیرییەوە.

جێگەی ئاماژەیە، لەدوای 7ـی ئۆکتۆبەر ساڵی 2023وە و دەستپێکردنی شەڕ لە نێوان ئیسرائیل و حەماس، کەرتی غەززە بەهۆی بۆردومانەکانەوە رووبەڕووی وێرانکارییەکی گەورە بووتەوە و ئاوەدانکردنەوەی ئەو کەرتە بە دەیان ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت، هاوکات تائێستاش دیار نییە کە ئاگەربەست لە نێوان ئیسرائیل و حەماس بەردەوام دەبێت یاخود شەڕ دەستپێدەکاتەوە.

ئەمڕۆ چوارشەممە، رێکەوتی 17-12-2025 لە هەرێمی کوردستان  رۆژی ئاڵایە، کە بۆنەیەکی نیشتمانییە و  ساڵانە چەندین چالاکیی جۆراوجۆر بەو هۆیەوە رێکدەخرێت.

لە هەرێمی کوردستان، بە بڕیاری پەرلەمان، 17ی كانونی یەكەمی هه‌موو ساڵێك، به‌ رۆژی ئاڵا  دیاریكراوه‌‌ ، کە لەو رۆژەدا، جگە لەوەی  لە سەرجەم دام و دەگاکانی حکومەت کاتێک تەرخان دەکرێت بۆ بەرز راگرتنی ئاڵای کوردستان، چەندین چالاکی چۆراوجۆری تریش  ئەنجامدەدرێت.

مێژوی ئاڵای کوردستان

ئاڵای کوردستان مێژووەکەی زیاتر لە سەد ساڵە، بۆ یەکەمجار ئاڵاى کوردستان  لە ساڵى 1920 و لە کۆنفرانسى ئاشتى لە پاریس ناسێنرا، لەلایەن سەرکردەکانى جوڵانەوەى ناسیۆنالیزمى ئەوکاتە (خۆیبون)، لەوکاتەوە ئاڵاى کوردستان بوەتە رەمز بۆ نەتەوەی کورد و بە درێژایی ئەو ماوەیەش چەندین گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە، ئەم ئاڵایەی ئێستای حکومەتی هەرێمی کوردستان،  هەمان ئەو ئاڵایەیە کە 79ساڵ پێش ئێستا و کەمێک گۆرانکاری تێدا کراوە، کە لە ڕۆژی 22-1-1946 لە رێوڕەسمی راگەیاندنی کۆماری کوردستان لە گۆڕەپانی چوارچرای مەهاباد بۆ یەکەمجار و بە رەسمی ئاڵای کوردستان بەرزکرایەوە و بوو بە رەمزی کۆماری کوردستانی ئەو کات.لە هەرێمی کوردستانیش بە بڕیاری پەرلەمان و 26 ساڵ پێش ئێستا، لە ساڵی 1999 دا بە بڕیارێکی تایبەت، ئەم ئاڵایەی ئێستای بە ئاڵای رەسمی هەرێمی کوردستان دیاری کرد.

پەیامی ئاڵای کوردستان و ماناکەی

هەموو ئاڵایەک لە جیهاندا، جگە لەوەی بۆ ناسینەوەی وڵات یان هەرێمێک یاخود نەتەوەیەکە، چەند پەیامێکیشی لەپشتەوەیە و ئاڵای کوردستانیش جگە لە جوانییەکەی چەندین پەیامی مرۆڤانە و ژیاندۆستی لەپشتەوەیە.

ئاڵای کوردستان لە چوار رەنگی سەرەکی پێکدێت، کە سور، سپی، سەوز و خۆرێکیش لە ناوەڕاستیدایە، رەنگە سورەکە مانای خوێنی شەهیدانە و سپییەکەش بە مانای ئاشی دێت، رەنگە سەوزەکەش هێمایە بۆ سروشتی جوانی کوردستان.

خۆرەکەش، کە لە ناوەراستیی ئاڵاکەدایە، لە 21 تیشک پێکدێت و قەبارەی هەموویان وەک یەکە و ئەو 21 تیشکەش ئاماژەیە بۆ ڕۆژی 21ی ئازار، کە نەورۆزە و سەرەتای ساڵی کوردییە.

بۆچی ئەمڕۆ کراوە بە رۆژی ئاڵا؟

لە هەرێمی کوردستان، لە ساڵی 2004وە، پەرلەمانی کوردستان بە بڕیاری ژمارە 48 رۆژی 17 کانونی یەکەمی هەموو ساڵێکی وەک رۆژی بەرز راگرتن و هەڵکردنی ئاڵا دیاری کردوە.

دیاریکردنى ئەم رۆژەش هاوکاتە لەگەڵ روخانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد، کە ئەمڕۆ 79 ساڵی بەسەردا تێدەپەڕێت و لەو رۆژەدا  ئاڵای کۆمارەکە داگیرا.

ئاڵای کوردستان؛ شکۆی نەتەوەیەک

ئاڵای کوردستان، کە شکۆی نەتەوەیەکە، هەموو ساڵێک لەم رۆژەدا، کە رۆژی ئاڵای کوردستانە، لە سەرجەم دامودەزگا حکومییەکان کاتێک دیاری دەکرێت بۆ بەرز رگرتنی ئاڵای کوردستان.

هەروەها بە لەبەرکردنی جلی کوردی و ئەنجامدانی چەندین چالاکی هونەری و کلتوری و جۆراوجۆر تر، کە تایبەتن بە ئێستا و مێژویی دێرینی کورد، جارێکی تر میلەتی کورد دووبارە خۆشەویستیی و پەیمانی نەتەوەیی و  ئاشتی و ژیانی هاوبەش دەگەیەننە تەواوی جیهان.

گرنگترین ئەو روداوانەی لە ساڵی 2025 رویانداوە و گەورەترین کاردانەوەیان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیی هەبووە، لەوانە گەڕانەوەی ترەمپ بۆ کۆشکی سپی و شەڕی 12 رۆژەی نێوان ئیسرائیل و ئێران.

یەکەم روداو گەڕانەوەیەکی بەهێز بۆ کۆشکی سپی، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە مانگی یەکی 2025 گەرایەوە کۆشکی سپی و بە سەرۆکی ئەو وڵاتە هەڵبژێردرایەوە، ژمارەیەکی زۆر رێکار و فەرمانی جێبەجێکاری دەرکرد، سەرەڕای ئەوەی دادگاکان ژمارەیەک لە بڕیارەکانیان هەڵپەسارد.

هەندێک لەو بڕیار و رێکارانە بوونە هۆی جەنگی بازرگانی، لەکاتێکدا هەندێکی تر بوونە هۆی دیپۆرتکردنەوەی بەکۆمەڵی کۆچەرانی نایاسایی و هەڵوەشاندنەوەی کەرتە تەواوەتییەکان لە حکومەتی فیدراڵی.

بە وتەی ئەو کەسانەی دژی ترەمپن، رەفتارەکانی سەرۆکی ئەمریکا بوونە هەڕەشە بۆ سەر مافە بنەڕەتییەکان و خاڵە بەهێزەکانی تری ویلایەتە یەکگرتووەکان لەو رێکارەکانی کە گرتبوونیەبەر، لەلایەکی دیکەوە ناردنی هێزەکانی پاسەوانی نیشتمانی بۆ چەند شارێکی سەرەکی کە لەلایەن دیموکراتەکانەوە بەڕێوەدەبرێن، و شەڕکردن بوو دژی بەرنامەکانی هەمەچەشنی و فراوانخوازی.

ترەمپ چەندین جار وەسفی خۆی کردووە و رایگەیاندبوو تەنها لەماوەی هەشت مانگدا توانیویەتی هەشت جەنگ رابگرێت، خۆشی بە شایەنی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی دەزانی و دەیوت، پێویستە ئەو خەڵاتەی پێبدرێت چونکە ئەو کارەی ئەو کردویەتی لەمێژووی ئەمریکادا وێنەی نەبووە، بەڵام خەڵاتەکەی پێنەدرا.

دووەم ئاگربەستی غەززە دوای زیاتر لە دوو ساڵ لە جەنگ، بەهۆی فشارەکانی ئەمریکا رێککەوتن لەسەر راگرتنی شەڕ لە نێوان بزووتنەوەی حەماس و ئیسرائیل ئەنجامدرا کە لە رۆژی 10ـی 10ـی ئەمساڵ چووە بواری جێبەجێکردنەوە، ئەمەش دوای دوو ساڵ لە جەنگێکی وێرانکەر کە بەهۆی هێرشێکی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل لە 7ـی ئۆکتۆبەری 2023 سەریهەڵدا.

جێگەی ئاماژەیە، ئەم رێککەوتنە پشتدەبەستێت بە پلانێکی ئاشتی کە لەلایەن سەرۆکی ئەمریکی پێشنیاز کرابوو، کەبەپێی رێککەوتنەکە حەماس ئەو بارمتانەی ئازادکرد کە لەلایەن ئەوانەوە لە کەرتی غەززە دەستبەسەربوون، بە زیندوو و مردووەکانیشەوە، لە بەرانبەر تەلئەبیب دەستبەسەرکراوانی فەلەستینی لە زیندانەکانی ئیسرائیل ئازادکرد، هەروەها رێگەیدا بە چوونەژوورەوەی یارمەتییە مرۆییەکانی بۆ غەززە.

لە ئێستادا وا دەردەکەوێت کە گفتوگۆکان لەسەر قۆناغی داهاتووی رێککەوتنەکە، بە تایبەتی چەکدانانی حەماس زۆر هەستیار دەبن، لەکاتێکدا هەردوولا تۆمەتی پێشێلکردنی رێککەوتنی ئاگربەست دەدەنە پاڵ یەکتری. ئیسرائیل زنجیرەیەک هێرشی توندی ئەنجامداوەتە سەر کەرتی غەززە لە هەفتەکانی رابردوودا، و جەختی لەوە کردووەتەوە کە وەڵامی هێرشەکانی حەماس دەداتەوە.

لە هەمان کاتدا، گرژییە هەرێمییەکان بەردەوامن لە زیادبوون لەگەڵ بەردەوامی هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر مۆڵگەکانی حیزبوڵڵا لە لوبنان.

سێهەم هێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران و وەڵامدانەوەی تاران بە موشەکەکانی، لە چوارچێوەی ململانێی نێوان ئیسرائیل و حەماس لە لایەک، و نێوان ئیسرائیل و حیزبوڵڵا لە لایەکی تر، ئیسرائیل هێرشێکی چاوەڕوان نەکراوی کردە سەر ئێران لەرۆژی 13ـی شەشی ئەمساڵ، کە بووە هۆی سەرهەڵدانی جەنگێک کە 12 رۆژی خایاند، دواتر ئەمریکا بە فرۆکەی B-2 تارمایی ئاسمان هەر سێ دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێرانی بۆردومانکرد و کۆتایی بەشەڕەکە هێنا.

دواتریش لە مانگی نۆی ئەمساڵ ئیسرائیل زنجیرەیەک هێرشی ئاسمانی کردە سەر دەوحەی پایتەختی قەتەر و کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێبوونی بە ئامانج گرت کە لێپرسراوانی حەماسی تێدا بوون.

چوارەم شەڕە بەردەوامەکانی سودان و هێرشە هەڵگەڕاوەکانی هێزەکانی پشتیوانی خێرا و کۆمەڵکوژییەکان، ئەو شەڕە زیاتر لە دوو ساڵە بەردەوامە لە نێوان سوپای سودان و هێزەکانی پشتیوانی خێرا چووە قۆناغێکی نوێوە، لەگەڵ کۆنترۆڵکردنی شاری فاشر لەلایەن پشتیوانی خێرا لە 26ـی ئۆکتۆبەر، دوای گەمارۆدانی بۆ ماوەی 18 مانگ.

هاوکات نەتەوە یەکگرتووەکان باسی لە کوشتار و دەستدرێژی سێکسی و تاڵانکردن و ئاوارەبوونی بەکۆمەڵی دانیشتووان کرد لە کاتی کەوتنی شارەکەدا، بەپێی ئەو گرتە ڤیدیۆیەی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاوکراونەتەوە، هەموو ئەو کوشتارانە پیشاندەدات کە لە لە هەرێمی دارفۆر لە رۆژئاوای وڵاتە رویدا.

رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ ئەو کوشتارانە بە خراپترین دڕندەییەکانی لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا وەسف دەکەن.

پێنجەم گفتوگۆکان لەبارەی راگرتنی جەنگی نێوان روسیا و ئۆکراین، کە وڵاتانی رۆژئاوا و ئەمریکا ئاماژەیان بەوەکردووە لە ئێستادا دەرفەتێکی راستەقینە لەپێشە بۆ راگرتنی ئەو جەنگە.

گەڕانەوەی دۆناڵد ترەمپ بۆ دەسەڵات لە ئەمریکا، سەرەتای ھەوڵێکی جدی بوو بە ئامانجی کۆتاییھێنان بە جەنگ لە ئۆکراین کە دوای هێرشەکان روسیا بۆ سەر ئەو وڵاتە لە شوباتی 2022 دەستی پێکرد.

سەرەڕای لە ئالاسکا کۆبوونەوەی نێوان ترەمپ و پوتن لە بارەی راگرتنی جەنگی ئۆکراین بەڕێوەچوو، هاوکات لە ئیستەنبوڵیش چەند خولێکی دانوستانی نێوان مۆسکۆ و کیێڤ ئەنجامدارا بەڵام هیچ کام لەمانە نەبووە هۆی پێکشکەوتنێک بەرەو ئاشتی.

شەشەم کۆچی دوایی پاپای ڤاتیکان و هەڵبژاردنی پاپایەکی نوێ.

 لە رۆژی 21ـی4ـی2025 پاپا فرانسیس، پاپای ڤاتیکان بەهۆی نەخۆشییەوە لە تەمەنی 88 ساڵیدا کۆچی داوایی کرد.

دواتر لە سەرانسەری جیهانەوە لە کەنیسەی سانت پیتەرس لە ڤاتیکان، پرۆسەی دەنگداندانیان بۆ هەڵبژاردنی پاپایەکی نوێ دەستیپێکرد و لە یەکەم رۆژی هەڵبژاردندا، نەیانتوانی پاپای نوێ دەستنیشان بکەن و دوکەڵی رەش لە کەنیسەکە بەرزبووەوە وەک ئاماژەیەک کە نەتوانراوە پاپای نوێ هەڵبژێردرێت.

لە رۆژی 8ـی ئایاری 2025، دوو خولی دەنگدانی نهێنی بۆ هەڵبژاردنی پاپای ڤاتیکان بەڕێوەچوو، دواتر دوکەلی سپی لە کەنیسەکە بەرزبووە و رۆبێرت فرانسیس پریڤۆست، کە بە رەچەڵەک ئەمەریکییە، بە پاپای نوێی ڤاتیکان هەڵبژێردرا.

حەوتەم هێرشەکانی ئەمریکا لە دەریای کاریبی و زەریای هێمن

لەمانگی هەشتی ئەمساڵ ئەمریکا هەڵمەتێکی هێرشی ئاسمانیی و دەریایی بەرفراوانی لە سنورە ئاوییەکانی ڤەنزێلا دەستپیکرد، بە دروشمی بەرەنگاربوونەوەی قاچاغچێتی مادە هۆشبەرەکان، کە تائێستا دەیان کەس بەهۆی هێرشەکانەوە کوژراون.

هاوکات ئەم هەڵمەتە بووە هۆی بەرزبوونەوەی گرژییەکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ ڤەنزوێلا کە ئەمریکا وەک پاساوێک بۆ لابردنی نیکۆلاس مادۆرۆ سەرۆکی ڤەنزوێلا بەکاری دەهێنێت.

ئەمریکا مادۆرۆ تۆمەتبار دەکات بە سەرۆکایەتیکردنی رێکخراوێکی تیرۆریستی پەیوەندیدار بە مادە هۆشبەرەکان، هەروەها خەڵاتێکی 50 ملیۆن دۆلاری بۆ ئەو زانیارییانە راگەیاند کە دەبنە هۆی دەستگیرکردنی سەرۆکی ئەو وڵاتە.

ئەمڕۆ ساڵێک تێدەپەڕێت بەسەر ئەو ساتەی کە سورییەکان چەندین ساڵ خەونیان پێوە دەبینی؛ رۆژی 8ی کانونی یەکەمی 2024، بەشار ئەسەد کۆشکی "موهاجیرین"ی جێهێشت و بەرەو روسیا هەڵات، بەمەش کۆتایی بە دەسەڵاتی نیو سەدەیی خێزانی ئەسەد هات. بەڵام دوای ساڵێک، ئایا سوریا بووە بە بەهەشت؟ دۆخی کورد لە کوێی هاوکێشەکەدایە و ئایا سوریا هەمان سیناریۆی بەغدادی دوای 2003دوبارە دەکاتەوە؟

دیمەشق؛ لە "مەرگ"ـەوە بۆ ژیان:

ئەگەر ساڵێک لەمەوبەر دیمەشق شارێکی بێدەنگ و پڕ لە ترس بووبێت، ئەمڕۆ دیمەنەکە جیاوازە. لە گۆڕەپانی ئەمەوی، ئاڵای "سەوز و سپی و رەش" دەشەکێتەوە و وێنەکانی بەشار ئەسەد شوێنیان نەماوە.
ئەحمەد شەرع، سەرۆکی نوێی سوریا کە رۆژگارێک سەرکردەی گرووپێکی چەکدار بوو، ئێستا بە قات و بۆینباخەوە لە کۆڕبەندە جیهانییەکان دەردەکەوێت و ئەمریکا و وڵاتانی کەنداو پێشوازی لێ دەکەن.

بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان، ئابوریی سوریا کەمێک هەناسەی داوەتەوە، سزاکانی رۆژئاوا هەڵگیراون (جگە لە یاسای سیزەر کە دۆناڵد ترەمپ سڕی کردووە)، نزیکەی 1.5 ملیۆن پەنابەر گەڕاونەتەوە، کە ئەمەش جوڵەی خستۆتە بازاڕەکان.

"گرێ" گەورەکە؛ کورد چی بەسەر دێت؟

لەکاتێکدا دیمەشق ئاهەنگ دەگێڕێت، لە باکور و رۆژهەڵاتی سوریا (رۆژئاوای کوردستان) دۆخەکە تەواو جیاوازە. ئیدارەی خۆسەر بڕیاریدا هیچ ئاهەنگێک بۆ ساڵیادی روخانی ئەسەد نەگێڕدرێت و قەدەغەی کرد.

بەڵام شرۆڤەکاران ئەم بڕیارەی کورد بە پەیامێکی سیاسیی توند دەزانن بۆ ئەحمەد شەرع. کێشەکە لەم خاڵانەدا چڕ دەبێتەوە:

1.    رێککەوتنە مردووەکە: لە 10ی ئازاری رابردوو، شەرع و مەزلوم کۆبانێ (فەرماندەی هەسەدە) رێککەوتنێکیان بۆ تێکەڵکردنەوەی دامەزراوەکانی ئیدارەی خۆسەر بە دەوڵەتی ناوەندی ئیمزا کرد، بەڵام تاوەکو ئێستا تەنها مەرەکەبی سەر کاغەزە و جێبەجێ نەکراوە و کوردەکانیش وەک هێزێکی گرنگی ناو هاوکێشەکە، بەردەوام هۆشدارییان داوە لە جێبەجێ نەکردنی رێککەوتنەکە.

2.    مەترسیی داهاتوو: کورد ترسی هەیە حکومەتە نوێیەکەی دیمەشق کە زۆربەیان پاشخانێکی ئیسلامی و نەتەوەیی عەرەبییان هەیە، دوای بەهێزبوونەوەیان پەلاماری رۆژئاوا بدەن و هەوڵی کۆتایی هێنان بەو ئۆتۆنۆمییە بهێنن کە هەیانە.

3.    فشاری دەرەکی: تورکیا کە ئێستا پەیوەندیی بەهێزی لەگەڵ دەسەڵاتی نوێی سوریا هەیە، فشار دەکات بۆ ئەوەی کۆتایی بە دەسەڵاتی کوردەکان لە باکور بهێنرێت و ئەمەش لەلایەن کوردەکانەوە بەردەوام رەتدەدرێتەوە.

چارەنوسی کورد لە دووڕیانێکدایە؛ یان دەبێت لەگەڵ دیمەشق بگەنە رێککەوتنێکی نوێ کە مافەکانیان بپارێزێت، یان ئەوەتا رووبەڕووی شەڕێکی دیکە دەبنەوە و بەپێی سەرجەم بۆچونەکانیش؛ لە ئێستادا ئەحمەد شەرع خاوەنی سوپایەکی بەهێز نییە و بە پێچەوانەوە هەسەدە خاوەنی سوپایەکی رێکخراوتر و تۆکمەترە. 

هاوکات؛ بە بۆنەی ساڵیادی کەوتنی ئەسەدەوە لە راگەیەندراوێکدا، ئەمڕۆ 12/8 ئەنجومەنی سوریای دیموکرات (مەسەدە) رایگەیاند: "رێککەوتنی 10ی ئازار لەنێوان حکومەتی کاتی و هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) هەنگاوێکی گرنگ بوو، بەڵام دانوستانەکان پەکخراون و بەندەکانی جێبەجێ نەکراون، ئەمەش لەکاتێکدایە قەیرانەکان لە کەناراوەکان و سوەیدا قوڵتر بوونەتەوە".

دەشڵێت:  "سەرەڕای کۆنترۆڵکردنی دیمەشق لە ساڵی رابردووەوە، حکومەت هێشتا نەیتوانیوە لە عەقڵییەتی گرووپ و مەزهەبی تەسک دەربچێت و نەبووەتە دەوڵەتێکی نیشتمانیی کۆکەرەوە، نە گفتوگۆی نیشتمانی دەستپێکردووە و نە دامەزراوەی سەربەخۆی دروستکردووە، بەڵکو بە هەمان عەقڵییەتی ناوەندێتیی رابردوو مەلەفەکان بەڕێوە دەبات".

ئەمە لە کاتێکدایە کە؛ وادەی رێککەوتنەکەیان لە کۆتایی ئەمساڵدا بەسەر دەچێت.

برینە ساڕێژنەبووەکان: عەلەوی و دروز:

تەنها کورد نییە کە نیگەرانە، کەمینەکانی دیکەش هەست بە پەراوێزخستن دەکەن:

• عەلەوییەکان: غەزال غەزال، پیاوی ئاینیی دیاری عەلەوییەکان داوای مانگرتنی کردووە و دەڵێت "ستەمێکی نوێ" لە دایک دەبێت.
• دروزەکان: لە باشوری سوریا (سوێدا)، دەنگەکان بۆ سەربەخۆیی یان ئیدارەی سەربەخۆ بەرز بوونەتەوە، بەتایبەت دوای ئەوەی لە مانگی حوزەیرانی رابردوو سوپای سوریا هەوڵیدا بچێتە ناو شارەکە و گرژی دروست بوو.

ئیسرائیل وەک "تێکدەر":
لە دەرەوەی سنورەکان، ئیسرائیل گەورەترین سەرئێشەیە بۆ سوریا نوێیەکە. ئەحمەد شەرع لە کۆڕبەندی دەوحە ئاشکرای کرد کە لەم ساڵەدا ئیسرائیل زیاتر لە 1000 هێرشی ئاسمانی و 400 توێژینەوەی سنوریی ئەنجامداوە. ئیسرائیل دەیەوێت ناوچەیەکی دابڕاو لە باشوری سوریا دروست بکات، کە ئەمەش مەترسییە بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی سوریا.

سبەینێ ساڵێکی تەواو بەسەر روخانی رژێمی ئەسەد لە سوریادا تێپەڕ دەبێت، رژێمێک کە 53 ساڵی لەسەر یەک حوکمی ئەو وڵاتەی کرد و بە رژێمی بەعس ناوی دەهێنرا. 

ئەگەرچی روخانی ئەسەد رزگاربوونی هاووڵاتیانی سوری بوو لە رژێمێکی دیکتاتۆر، ئێستاش 365 رۆژ بەسەر نەمانی ئەسەددا تێپەڕیوە، بەڵام هێشتا سوریا ئارامی بەخۆوە نەبینیوە، شەڕی ناوخۆی وڵاتەکە لەلایەک و ئیسرائیل لەلایەکی دیکە چاوی بڕیوەتە خاکەکەی و سەدان ئۆپەراسیۆنی سەربازی لە سوریادا ئەنجامداوە.

روانگەی سوری بۆ مافەكانی مرۆڤ کە روانگەیەکی ناڕازیی سوریایە و بنکەی سەرەکی لە بەریتانیایە، راپۆرتێكی لەبارەی سوریا و رەوشی ئەو وڵاتە لەدوای روخانی بەشار ئەسەد بڵاوكردووەتەوە و ئاماژەی بەوەكردووە، لەدوای روخانی ئەسەدەوە سوریا بووەتە گۆڕەپانێكی كراوە بۆ هێرشەكانی ئیسرائیل.

روانگەی سوری لە راپۆرتەکەیدا ئەوەی خستووەتە روو، لەدوای 8ی مانگی 12ی ساڵی رابردووەوە، ئیسرائیل ژێرخانی سەربازی سوریای كردووەتە ئامانج و لە بەشێكی پارێزگاكاندا نەخشەی نوێی بۆ بنكە سەربازییەكان كێشاوە.

بەپێی راپۆرتی روانگەکە، لەدوای روخانی ئەسەدەوە ئیسرائیل 813 هێرشی بۆسەر سوریا ئەنجامداوە و لەو هێرشانەدا 860 ئامانجی پێكاوە، كە بەهۆیەوە 76 كەس گیانیان لەدەستداوە، جگە لەوەش 410 داگیركاریی بۆسەر ناوچە جیاوازەكانی سوریا ئەنجامداوە، هەر لە ئۆپەراسیۆنی سەربازییەوە تا دەستگیركردن و دانانی بنكەی سەربازیی و خاڵی پشكنین.

لە راپۆرتەكەدا ئەوە هاتووە، هێرشەكەی 28ی مانگی رابردوو بۆسەر بەیت جن لە دیمەشق گەورەترین هێرشی سەربازیی ئیسرائیل بووە، کە تیایدا 15 کەس کوژراون و زیاتر لە 20 کەسی دیکە برینداربوون.

هێرشە بەردەوامەکانی ئیسرائیل بۆسەر ناوچە جیاوازەکانی سوریا و بردنە ناوەوەی هێزی سەربازی بۆ چەند پارێزگایەکی سوریی، لە ئێستادا خاڵی ناکۆکی نێوان سوریا و ئیسرائیلە و سوریا داوا دەکات، ئیسرائیل بۆ ئەو خاڵانە بکشێتەوە، کە بەر لە روخانی رژێمەکەی ئەسەد لێی بووە و دەیەوێت ئەو وڵاتە پابەند بێت بە رێککەوتنەکەی ساڵی 1974ی نێوانیانەوە، کە ئەو رێککەوتنە بوو تیایدا دوای ساڵێک لە شەڕی نێوانیان لەسەر بەرزاییەکانی جۆلان، ئاگربەستێکیان بە سەرپەرشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ راگرتنی شەڕ راگەیاند و ئەو ناوچانەی شەڕی تێدا بوو، خرایە ژێر چاودێریی هێزیی ئاشتیپارێزی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە.

لەدوای 8ی کانوونی یەکەمی ساڵی رابردوو و دوای روخانی ئەسەد، ئیسرائیل هەنگاو بە هەنگاو دەستیکرد بە زیاتر چوونەناوەوەی خاکی سوریا و ئەوەی خستە روو، چیتر ئەو رێککەوتنەی ساڵی 1974 کاری پێناکرێت.

ئێستاش مەرجی سوریا بۆ دانوستانی ئاشتی لەگەڵ ئیسرائیلدا، جێبەجێکردنی ئەو رێککەوتننامەیە و کشانەوەی ئیسرائیلە بۆ ئەو سنورانەی کە ساڵێک بەر لە ئێستا لێی بووە.

1ـی دیسێمبەر هەموو ساڵێک بە دروشمی "زاڵبوون بەسەر توشبوون، گۆڕانکاریە لە بەرەنگاربوونەوەی ئاید" بە رۆژی جیهانی ئەو ڤایرۆسە دەستنیشانکراوە.

پەیامی ھۆشیاریی تەندروستی و خۆپارێزی لە ڤایرۆسی نەخۆشیی ئایدز بەتەواوی مرۆڤایەتی بۆ سەرجەم تاک و کۆمەڵگاکان لە سەرتاسەری جیھان لەم رۆژەدا دەدرێت، کە رۆڵی کاریگەر و ئەرێنیی دەبێت لە رووبەڕووبوونەوە و کەمکردنەوەی توشبوون بە ڤایرۆسی نەخۆشیی ئایدز بە جێبەجێکردنی رێنماییەکانی خۆپارێزی و دوورکەوتنەوە لەو ئەگەرانەی کە دەبنە ھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی نەخۆشیی ئایدز HIV.

 رۆژی جیهانیی ئایدز، دەرفەتێکی جیهانییە بۆ هۆشیارکردنەوەی خەڵک و یەکخستنی هەوڵی دەزگا پەیوەندارەکان و خستنەڕووی هاوکاری و پاڵپشتیە بۆ توشبوانی نەخۆشیی ئایدز.

لە جیهاندا زیاتر لە 40 ملیۆن مرۆڤ ڤایرۆسی کەمیی بەرگریی لەش 'ئایدز' HIV یان هەیە و ساڵانە نزیکە یەک ملیۆن کەس گیانلەدەستدەدەن و زیاتر لە دوو ملیۆن کەسی دیکەش وەک توشبووی نوێ دەبنە قوربانی، هەرچەندە تائێستا ئایدز چارەسەری بنبڕکەری نییە، بەڵام دەرمانی دژەڤایرۆسی زۆر کاریگەر هەن کە دەتوانن کۆنتڕۆڵی نەخۆشیەکە تاڕاددەیەک بکەن و دەرفەت بە توشبوو بدەن ژیانێکی ئاسایی وەک هەر کەسێکی تر بژیت، ئەمەش دەسکەوتێکی پزیشکیی مەزن بوو کە ژیانی ملیۆنان توشبووی ئەیدزی رزگار کرد، بەجۆرێک بەکارهێنانی دەرمان ڕێژەی مردنی 56 ٪ کەم کردوەتەوە هەروها هۆکاری کەمبوونەوەی لە 40 ٪ ـی توشبووی نوێیە، چونکە رۆڵێکی گرنگی هەیە لە پێشگیری و خۆپارێزی لە نەخۆشیی ئایدز، بەڵام هاوکات هەڵگری ڤایرۆسەکه بەبێ بەدیارکەوتنی هیچ نیشانەیەک، مەترسیی گەورەی بڵاوبوونەوەیە.

لە هەرێمی کوردستان لە پڕۆگرامی کۆنتڕۆڵکردندا ئەمساڵ 2025 لە ماوەی یازدە مانگی رابردوو، تەنها لە کەرتی گشتی، نزیکەی 609 هەزار و 306 ، تێستی پشکنینی تاقیگەیی خوێن لەلایەن وەزارەتی تەندروستی بۆ دۆزینەوەی ڤایرۆسی HIV ئەنجام دراوە، بەتایبەتی بۆ هەموو کەسانی بیانی پێش پێدانی مۆڵەتی نیشتەجێ و هەموو بوتڵێکی خوێنی بەخشراو و پشکنینی پێش هاوسەرگیری و کرێکاری شوێنە گەشتیارییەکان و راگیراو و حوکمدراوانی ناو چاکسازییەکان و نەخۆشانی گورچیلەی درێژخایەن و سیل و هەوکردنی جگەر و تالاسیمیا و هەموو ئەوانەی نەشتەرگەری یان هەر پڕۆسەیەکی پزیشکی بەرکەوتن یان بۆ هەر پشکنینێکی رۆتینی بۆیان ئەنجام دراوە لە چوارچێوەی پڕۆگرامی کۆنتڕۆڵکردنی نەخۆشیی ئایدز، سەڕەڕای چەندین چالاکیی هۆشیاریی تەندروستی و دابینکردنی دەرمان و ئامێر و پێداویستیی پشکنین.

لە دەرەنجامی پشکنینەکاندا، تەنها 87 حالەتی نوێ دەستنیشان کراوە کە تیایدا 64 حاڵەتی بیانی و هاووڵاتییانی دەرەوەی هەرێمی کوردستانن و 23 حالەتی هاووڵاتی و دانیشتووی ناو هەرێمی کوردستانن، کاری پێویست بەرانبەریان ئەنجام دراوە و هەموو حالەتەکانی نوێ و ساڵانی رابردووی دانیشتووی هەرێمیش لەژێر چاودێریی تەندروستی و خۆپارێزیدان کە ژمارەی تێکڕای هەموو ساڵەکان 150 حالەتی هەڵگری ڤایرۆسی HIV ئایدزن و بەردەوام پشکنینی پێویست و چارەسەر و هۆشیاریی تەندروستییان پێ دەدرێت.

وەزارەتی تەندروستی حکومەتی هەرێم کوردستان لەم رۆژەدا رایگەیاند، خۆشبەختانە لە هەرێمی کوردستان بە بەراورد بە وڵاتانی جیهان، کەمترین توشبووی ئەم ڤایرۆسە تۆمار کراوە بە ھۆکاری سەرەکیی پابەندبوون بە بەھا کۆمەڵایەتی و کولتووری و ئایینی و پتەویی بەرنامەکانی پەتازانی لە هەرێمی کوردستان.

ئاماژەی بەوەشکرد لەم رۆژەدا، پەیامیان بۆ هاووڵاتییان ئەنجامدانی خۆویستانەی پشکنینی ڤایرۆسی ئایدزە بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتی و دۆزینەوەی حالەتەکان، هەروەها دوورکەوتنەوە لە رەفتارە مەترسیدارەکان وەک کاری سێکسی لە دەرەوەی ژیانی هاوسەری و دوورکەوتنەوە لە تاتۆکردن و بەکارنەهێنانی دەرزی و سرنجی بەکارهاتوو و دوورکەوتنەوە لە مادە هۆشبەرەکان، هاوکات هۆشیاری و ناسینی نەخۆشی ئایدز و ئاشنابوون بە رێگەکانی گواستنەوە و خۆپاراستن لێی، بەهێزترین چەکی خۆپارێزی و بەرەنگاربوونەوەی ئەم نەخۆشییەیە.

سەرۆكی ئەمریكا چەند جارێك گۆڕانكاری لە پلانی ئاشتی ئۆكرایندا كردووە و تەنیا بەشێكی كۆمارییەكان پشتگیری دەكەن، ئەوروپیەكانیش بە لایەنگری روسیا تۆمەتباری دەكەن، میدیاكان ئاماژەیان بەوەكردووە كە پێدەچێت ترەمپ لە پلانەكەی پەشیمان بێتەوە. 

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا پلانە 28 خاڵییەكەی سەبارەت بە ئاشتی ئۆكراین بۆ 22 خاڵ كەمكردەوە و بەشێك لە كۆماریەكانیش لە پلانەكە ناڕازین و كۆنگرێسیش بە زۆرینەی دەنگ  لەگەڵ ئەو پلانەدا نین.

بەشێك لە میدیا جیهانیەكان بڵاویانكردەوە، پێدەچێت ترەمپ پلانەكە بكشێنێتەوە و پەشیمان بێتەوە بەهۆی ئەوەی بەشێكی كەم لە كۆمارییەكان پشتگیری دەكەن و بەو شێوەیە ناتوانێت ئەو بابەتە لە كۆنگرێس تێبپەڕێنێت.

وڵاتانی ئەوروپا هەوڵی زۆر دەدەن بەشێك لە بڕگەكانی پلانەكە بگۆڕن بە تایبەت ئەو بڕگەی تایبەت بە رادەستكردنی بەشێك لە خاكی ئۆكراین.

ترەمپ رایگەیاندووە، ڤۆلۆدیمیر زێلنسكی سەرۆكی ئۆكراین نابینێت تا ئەو كاتەی پلانەكە پەسەند دەكات و ئەگەر بەو پلانە رازی نەبێت شەڕەكە بە یەك ئاڕاستە دەبێت و لە كۆتاییدا روسیا براوە دەبێت.

ئەوروپیەكان و ئۆكراینیەكان ترەمپ تۆمەتبار دەكەن بە لایەنگریكردنی روسیا و دەڵێن، سازشی زۆری بۆ كردوون، لە بەرانبەریشدا ترەمپ دەڵێت، روسیاش سازشی كردووە و ئامادەی ئاگربەستە و بەشێكی ئەو ناوچانەی لە ئۆكراین كۆنتڕۆڵی كردوون لێیان دەكشێتەوە. 

هەفتەی رابردوو ترەمپ رایگەیاند، دوای كۆتایی هاتنی جەژنی سوپاسگوزاری پێویستە ئۆكراین بڕیاری كۆتایی لە بارەی پلانەكەوە بدات.

لە كۆتایی هەفتەی رابردوو لە ژنێڤی سویسرا گفتوگۆیەك لە نێوان ماركۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا و وەفدێكی ئۆكراین بەڕێوەچوو و رۆبیۆ وتی، پلانەكەی ترەمپ بۆ 19 خاڵ كەمكراوەتەوە و ئەم هەفتەیە دواهەمین رەشنووسی پلانەكەیان بەدەستدەگات.

هاوكات، ستڤ ویتكۆف نێردەی تایبەتی سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، پێویستە روسیا گوێ لە ئۆپۆزسیۆن نەگرێت و پلانەكە پەسەند بكات.

وەفدێكی ئۆكراین بۆ تاوتوێكردنی ئاشتی وڵاتەكەیان گەیشتنە ئەمریكا و لەگەڵ رۆبیۆ و ویتكۆف كۆدەبنەوە و زێلینسكی رایگەیاندووە، وەفدی وڵاتەكەی لەلایەن وەزیری بەرگری پێشوی ئۆكراینەوە سەرۆكایەتی دەكرێت و ئامانجەكانیان روونە و دەیانەوێت هەنگاوەكان خێرا بكرێن بۆ كۆتاییپێهێنانی ئەو جەنگەی روسیا لە 2022ـەوە دژی ئۆكراین بەرپا كردوە، بەڵام بەو مەرجەی لە شێوازی كۆتاییهاتنی جەنگەكەدا شكۆمەندی ئۆكراینیەكان پارێزراو بێت .

سوریا لە یەكەم ساڵیادی دەستپێكردنی ئۆپراسیۆنی ڕووخانی ئەسەدا، ئاهەنگی سەركەوتن لەژێر سێبەری بۆردومانی ئیسرائیلدا دەگێڕێت.

ئەمڕۆ پارێزگا كانی سوریا بوونە گۆڕەپانی گردبوونەوەی جەماوەریی بۆ یادكردنەوەی یەكەمین ساڵیادی دەستپێكردنی ئۆپراسیۆنی "بەرپەرچدانەوەی دوژمنكاری" كە كۆتایی بە دەسەڵاتی بەشار ئەسەد هێنا.

بەشداربووانی گردبوونەوە جەماوەرییەكان دروشمی یەكپارچەیی خاكی سوریایان بەرزكردەوە و هەموو جۆرە دابەشبوونێكی وڵاتەكەیان ڕەتكردەوە، ئەوەش وەك ئاماژەیەك بۆ رەتكردنەوەی هەر دواكارییەك بۆ  دابەشبونی سوریاو پیادەكردنی سیستمی فیدراڵی.

ئەم چالاكییانە لە كاتێكدا بەڕێوەچوون كە بەرەبەیانی ئەمڕۆ فڕۆكە جەنگییەكانی ئیسرائیل لە هێرشێكی كوشندەدا شارۆچكەی بەیت جین_یان لە دەوروبەری دیمەشق كردە ئامانج. 

ئەم یادە هاوكاتە لەگەڵ دەستپێكردنی ئەو ئۆپراسیۆنەی كە لە 27ی تشرینی دووەمی 2024 دەستیپێكرد و لە 8ی كانوونی یەكەمی هەمان ساڵ واتە لە ماوەی 11 رۆژدا بە ڕووخانی یەكجارەكی رژێمی 50 ساڵەی ئەسەد و بنەماڵەكەی كۆتایی هات و بووە خاڵی كۆتایی ئەو نارەزایەتی و خۆپیشاندانانەی  كەلە سالی 2011 دەستیپێكردو دواتر  بووە هۆی سەرهەڵدانی شەرێكی ناوخۆیی خوێناوی كە نزیكەی ملیۆنێك قوربانی و ئاوارەبونی ملیۆنان كەسی لێكەوتەوە.

دوای كەمتر لە ساڵێك لە كەوتنی ئەسەد، گەورەترین دەستكەوتەكان بۆ گەلی سوریا بریتی بوون لە ئازادكردنی هەزاران زیندانی، یەكخستنەوەی ئیدلب و دیمەشق و دامەزراندنی حكومەتێكی نوێ.

بەڵام ئەحمەد شەرع سەرۆكی سوریا سەرەڕای هەوڵەكانی بۆ گۆڕینی وێنەی خۆی و ڕێكخراوەكەی و مامەڵەكردن لەگەڵ پێكهاتەكانی سوریا  دووچاری شكستێكی گەورە بووە.

پێشێلكارییە بەردەوامەكانی چەكدارانی دیمەشق بەرامبەر دروزەكان لە ئیدلب، توندوتیژی و ئەنجامدانی كۆمەلكوژی بەرامبەر عەلەوییەكان و پیادەكردنی سیاسەتێكی ناجێگیر بەرامبەر كورد رووی ڕاستەقینەی دەسەڵاتەكەی ئاشكرا كردووە، ئەوەش لە سەر ئاستی نێودەولەتی دروستبوونی شەپۆلێكی ناڕەزایەتی و رەخنەی توندی  لێكەوتوەتەوە بەجۆرێك كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هێشتا وەك مەترسییەك مامەڵەی لەگەڵدا دەكەن.

حكومەتە نوێیەكەی دیمەشق روبەڕووی چەند ئاڵنگارییەكی كوشندە بووەتەوە كە چارەنوسی مانەوەی وڵاتەكە دیاری دەكەن.

یەكێك لەو ئاڵنگارییانە ئابوورییەكی وێرانە كە بووەتە گەورەترین بەربەست لە بەردەم سوریایەكی نوێ، سەرەڕای قەیرانی دراو و دابەزینی بەهای لیرە و هەڵاوسان.

چارەنوسی گرووپە چەكدارە بیانییەكانیش یەكێكیترە لە دۆسیە ئاڵۆزەكانی سوریا كە لە ئێستادا ئەگەری هەیە وەك كارتی فشاری وڵاتان بۆ تێكدانی سەقامگیریی سوریای نوێ بەكاربهێنرێن.

سەرەڕای كۆنترۆڵكردنی دیمەشق، هێشتا مەترسی دابەشبوونی وڵات لەسەر بنەمای مەزهەبی و نەتەوەیی نەڕەویوەتەوە، رێگریكردن لە دابەشبوون گەورەترین تاقیكردنەوەی قۆناغی نوێیە كە هیچی كەمتر نییە لە مەترسییەكانی جەنگ.

رۆژ بە رۆژ داهێنانەكانی مرۆڤ سنوری زیاتر تێدەپەڕێنێت و لە نوێترین داهێناندا، كۆمپانیایەكی روسی بە رەسمی پەرەپێدانی بە فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوانی زیندووی راگەیاند، كە بە بایۆدرۆن دەناسرێت.

بایۆدرۆن، یان فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی زیندوو، رەنگە بە بیستنی ئەم ناوە توشی سەرسوڕمان ببیت، بەڵام زانست ئەوەشی كردووە بە راستی و كۆمپانیایەكی روسی، دەیەوێت روح بە بەری فڕۆكەی بێفڕۆكەواندا بكات.

كۆمپانیای نێیریی روسی بۆ تەكنەلۆژیای دەمار رایگەیاند، بە رەسمی دەستیان كردووە بە دانانی چیپێك لە مێشكی كۆتردا، بۆ ئەوەی بتوانن كۆنتڕۆڵی فڕینی كۆترەكان بكەن و لەو رێگەیەوە وەك فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوان بەكاریان بهێنن بۆ چاودێری دامەزراوە دوورەدەستەكان.

لە رابردوودا چەندین جار باس لە بەرهەمهێنانی بایۆدرۆنەكان دەكرا و زانایانی هیندی و چینی و ئەمریكی چەند توێژینەوەیەكیان لەسەر بەكارهێنانی رووبەرە دەمارە چێنراوەكان بۆ مێشكی باڵندە ئەنجامداوە، بەڵام ئەمە یەكەمجارە كۆمپانیایەك بە رەسمی دەست بە پەرەپێدانی ئەو كارە بكات.

ئەسكەندەر بانۆڤ دامەزرێنەری كۆمپانیای نێیری روسی رایگەیاندووە، یەكەم پۆلی كۆتر كە چیپی زیرەكی دەستكردیان بۆ چێنراوە بە رەسمی فڕینی تاقیگەییان تەواوكردووە.

سیستمەكە بە جۆرێكە، پشت دەبەستێت بە چەند گەیەنەرێكی كارەبایی دەستكرد كە لە ناوچەیەكی دیاریكراوی مێشكی باڵندەكاندا چێنراون، ئەم گەیەنەرە كارەباییانە بەستراونەتەوە بە ناوچەی هاندان و كۆنتڕۆڵەوە، كە لەشێوەی كۆڵەپشتێكی ئەلیكترۆنیی بچوك لەسەر پشتی باڵندەكە جێگیركراون. 

ئەو نەشتەرگەرییانەی بۆ باڵندەكان دەكرێت بەشێوازێكی رێكخراو و زنجیرەییە و رێگەخۆشكەرە بۆئەوەی بەشێوەیەكی ورد گەیەنەرە كارەباییەكان لە مێشكی كۆترەكەدا بچێنرێن، بەبێ ئەوەی پێویستی بە سی تی سكان و تیشكی موگناتیسی هەبێت، كە پرۆسەیەكە تێچووی زۆرە. هەر لەو رێگەیەشەوە بەكارهێنەر دەتوانێت بەپێی ئەو ئەركانەی بۆ باڵندەكە دیاریدەكرێن، كۆترەكە ئاراستە بكات. 

ئەوەی جێگای دڵخۆشی زانایانە، چاندنی ئەم چیپانە لە مێشكی كۆترەكاندا ئەنجامەكەی خێرایە و وادەكات راستەوخۆ دوای نەشتەرگەرییەكە بتوانرێت جوڵەكانی كۆترەكە كۆنتڕۆڵ بكرێن، بەپێچەوانەی راهێنانی رۆژانەی ئاژەڵ و باڵندەكان كە چەندین مانگ بۆ چەندین ساڵی پێویستە تا رابهێنرێن لەسەر ئەو ئەركانەی پێیان دەسپێردرێت.

زانایانی روسی باس لەوە دەكەن، سودێكی سەرەكی چاندنی چیپەكان لە مێشكی باڵندەدا ئەوەیە، باڵندەكان دەتوانن بەردەوام بن لە ژیانی ئاسایی خۆیان، لەكاتێكدا ئەركی چاودێریشیان هەیە، هاوكات، جگە لە ئەركی چاودێریی دامەزراوە دوورەدەستەكان بۆ چاودێرییكردن لەناو قەرەباڵغی شاردا باڵندەكان هەڵبژاردەیەكی گونجاون.

ئەگەرچی لە رابردوودا كۆترەكان نامەبەر بوون، بەڵام ئێستا زانست و تەكنەلۆژیا ئەو سنورانەی تێپەڕاندووە و ئەوەندەی نەماوە كۆترەكان دەنگ و وێنەش بگوازنەوە.

کێڵگەی غازی کۆرمۆر دەکەوێتە ناحیەی قادرکەرەم لە سنوری قەزای چەمچەماڵ، بە گەورەترین کێڵگەی غازی عیراق و هەرێم دادەنرێت.

کێڵگەی کۆرمۆر لە ساڵی 1928 بۆ 1930 دۆزراوەتەوە پێی وتراوە کێڵگەی ئەنفال و تا ساڵی 1967 سەر بە قەزای خورماتوو بووە، دواتر لە سالی 1987 لە رووی ئیدراییەوە خراوەتە سەر قەزای چەمچەماڵ، لەدوای ساڵی 2003 وە لەژێر دەسەڵاتی هەرێمی کوردستاندایە و بەهۆی گرنگی پێگە ئابوریەکەیەوە تائێستا چەندین جار کێڵگەی کۆرمۆر روبەڕووی هێرشەکان بووتەوە زیانی زۆری گیانی و مادی لێکەوتۆتەوە.

ساڵی 2008 غاز لە کێڵگەی کۆرمۆر بەرهەمێنرا، لە ئێستادا یەکێکە لە گەورەترین کێڵگەی غاز لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە کۆمپانیای دانەغازی ئیماراتی کاری تێدا دەکات.

کۆرمۆر کۆمپانیای دانەغازی ئیماراتی و هیلال وەبەرهێنانی تێدا دەکات بەجۆرێک لە% 70 ی پشکەکانی تایبەتە بە دانەغاز جگە لەوەش سێ کۆمپانیای ئەڵمانی و هەنگاری و نەمساوی خاوەنی  % 30 پشکەکانی دیکەی کێڵگەکەن.

بەپێی داتاکانی کۆمپانیای دانەغاز کێڵگەی غازی کۆرمۆر رووبەرەکەی دەگاتە 135 کیلۆمەتر چوارگۆشەو یەدەگی غازی سروشتی بەنزیکەی 17 ترلیۆن پێ سێجا دەخەمڵێندرێت، رۆژانە نزیکەی کۆی توانای بەرهەمهێنانی غاز لە کێڵگەکە گەیشتووەتە 750 ملیۆن پێی سێجای ستاندارد لە رۆژێکدا، هەروەها کاردەکرێت بۆ ئەوەی توانای بەرهەمهێنان بگەیەنرێتە یەک ملیار پێ سێجا.

غازی کۆرمۆر لەرێگەی بۆرییەوە دەگوازرێتەوە بۆ وێستگەکانی کارەبای چەمچەماڵ، هەولێر، و بازیان، بەمەش رێژەی %67 کارەبای هەرێمی کوردستان دابین دەکات جگە لەوەش سەرچاوەی سەرەکییە بۆ دابینکردنی غاز بۆ کارگەکانی غازی شل.

کێڵگەی کۆرمۆر توانای دابینکردنی غازی بۆ بەرهەمهێنانی زیاتر لە 4 هەزار مێگاوات کارەبای هەیە و نزیکەی سێ هەزاری مێگاوات کارەبا بۆ پارێزگاکانی هەرێم دەمێنێتەوە، ئەوەی رەوانەی پارێزگاکانی کەرکوک و نەینەوا و سەڵاحەدین دەکرێت.

هاوکات وەزارەتی کارەبای عیراق رایگەیاند، بەهۆی هێرشەکەی سەر کێڵگەی غازی کۆرمۆر هەزار 200 مێگاوات بەرهەمهێنانی کارەبایان کەمیکردووە.

ئەمەش لە کاتێکدایە، درەنگانی دوێنێ شەو بە موشەک هێرشکرایە سەر کێڵگەی غازی کۆرمۆر و بەهۆیەوە بەرهەمهێنانی غاز راگیرا، هەروەها لە هەموو پارێزگاکانی هەرێم کارەبا پچڕا و لە 24 سەعاتەوە بۆ 5 سەعات کەمبووەوە.

ئەدۆلف هیتلەر خۆی بۆ دووبارە هەڵبژاردن کاندید دەکات؛ سیاسەتمەدارێکی نامیبیا کە ناوەکەی هاوشێوەی ناوی ستەمکاری نازی ئەدۆلف هیتلەری ئەڵمانیایە و هیوادارە خولی پێنجەمی پۆستەکەی مسۆگەر بکات.

ئەدۆلف هیتلەر ئوونۆنا،  کە ناوی خۆشی و باوکیشی وەک هیتلەری ئەڵمانیایە و تەمەنی 59 ساڵە، دەڵێت؛ نیازی داگیرکردنی جیهانی نییە و  ئەمڕۆ چوارشەممە بۆ خولی دووەمی هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی نامیبیا  کاندیدە،  دەیەوێت بۆ جاری دووەم لەسەر یەک لە هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی ئەنجومەنی بازنەی هەڵبژاردنی ئۆمپوندجا سەرکەوتن بەدەست بهێنێت.

ئەدۆلف هیتلەر دەڵێت؛ ئەو هیچ پەیوەندییەکی بە ئایدۆلۆژیایی نازی ئەڵمانیاوە نییە و نایەوێت جیهان داگیر بکات، هەر ئەوەندەی ناوی وەک هیتڵەری ئەڵمانیایە،  بەمانای ئەوە نایەت کە هەوڵبدات بۆ زاڵبوون بەسەر جیهاندا.

هیتلەر، ئەندامی پارتی چەپ سواپۆ لە وڵاتی باشووری رۆژئاوای ئەفریقا،  پێشتر بەهۆی ناوەکەیەوە مشتومڕی لە جیهاندا دروستکردبوو، دوای سەرکەوتنەکەی لە بازنەی هەڵبژاردنی ئۆمپوندجا سەرنجی جیهانی بەدەستهێنا.

ناوبراو  لە هەڵبژاردنی ساڵی 2020دا، لە 85%ی دەنگەکانی بەدەستهێنا و لەبارە ناوەکەشیەوە رایگەیاندبوو؛ "پێدەچێت باوکم نەیزانیبێت ئەدۆلف هیتلەر چییە و کێ بووە، کاتێک منداڵ بووم ناوەکە بە تەواوی ئاسایی بوو بۆ من، گەورە بووم بۆم دەرکەوت کە هیتلەر ویستویەتی دەست بەسەر هەموو جیهاندا بگرێت، بەڵام من هیچ پەیوەندییەکم بەم شتانەوە نییە".

هاوسەری ئۆنۆنا بە "ئەدۆلف" ناوی دەبات، بەڵام لەناوخەڵکدا بەزۆری بە هیتلەر بانگ دەکرێت و  ناوبراو  پێداگری لەسەر ئەوە کردووە کە ئامادە نییە ناوەکەی بگۆڕێت.

ئەو بە میدیاکانی راگەیاندوە، لە هەموو بەڵگەنامە رەسمییەکاندا ناوی بە ئەدۆلف هیتلەر تۆمارکراوە و ئیتر درەنگە بۆ گۆڕینی ناوەکەی.

گەرچی نامیبیا سەردەمانێک یەکێک بوو لەو شوێنانەی لەلایەن ئەڵمانیاوە داگیرکراوە، دواتر وڵاتەکە لەلایەن کۆمەڵەی گەلانەوە رادەستی باشووری ئەفریقا کرا و دواجار لە ساڵی 1990 سەربەخۆیی بەدەستهێنا.

هێشتا لەوێ  چەندین ناوی جوگرافیای نەریتی ئەڵمانی هەیە و ناوی وەک "ئەدۆڵف" لە وڵاتەکەدا شتێکی نامۆ نییە، بەڵام بە خۆکاندیدکردنی بۆ هەڵبژاردن ئەدۆلف هیتلەر ئۆنۆنا بوەتە، جێی سەرنجی میدیاکان، بەتایبەت کاتێک ناوی یەکەم و دوەمی هاوشێوەی ئەدۆڵف هیتلەری ئەڵمانییە و لە خولی یەکەمی هەڵبژاردنەکانیشدا سەرکەوتوبوە و دەیەوێت بۆ خولی دوەمیش لەسەریەک سەرکەوتن بەدەست بهێنێت.

لە رووداوێكی كتوپڕ و مەترسیداردا، گڕكانی هایلی جوبی لە هەرێمی عەفار لە ئەسیوپیا، دوای نزیكەی 10 بۆ 12 هەزار ساڵ لە خامۆشی، لەناكاو تەقییەوە.

كاریگەری ئەو تەقینەوەیە تەنها لەناوخۆی ئەسیوپیا نەماوەتەوە، بەڵكو هەوری خۆڵەمێش و دووكەڵەكەی گەیشتووەتە ئاسمانی یەمەن، عومان، ئیمارات و تەنانەت بەرەو هندستان و پاكستان كشاوە و لە سەعاتەكانی سەرەتادا بووە هۆی تێكچوونی گەشتە ئاسمانییەكان.

ئەوەی ئەو رووداوە لە كارەساتێكی سروشتییەوە دەگۆڕێت بۆ پرسێكی زانستی و سیاسی ئاڵۆز، شوێنی جوگرافی و كاریگەرییە شاراوەكانی بەنداوی نەهزەیە كە وەك بۆمبێكی ئەتۆمی لەناو دڵی جیۆلۆجی زەویدا جێگیر كراوە.

ئەسیوپیا دەكەوێتە سەر ناوچەی سێگۆشەی عەفار كە ناوچەیەكی جیۆلۆجی زۆر هەستیارە و سێ پلێتی تەكتۆنی تیایدا بەیەك دەگەن و لە حاڵەتی جیابوونەوەدان.

پسپۆڕان ئاماژە بەوە دەكەن، كۆكردنەوەی بڕێكی ئێجگار زۆر ئاو لە بەنداوی نەهزە كە ئێستا قەبارەكەی دەگاتە نزیكەی 64 ملیار مەتر سێجا، پەستانێكی ئێجگار گەورە بە ملیارەها تەن دەخاتە سەر توێكڵی زەوی.

ئەو دیاردەیە لە زانستدا بە چالاكی بومەلەرزەیی بەهۆی بەنداوەكانەوە ناسراوە، ئەوەش بە جۆرێك لە بوومەلەرزەی دەستكرد یان بوومەلەرزەی مرۆیی دادەنرێت، هەرچەندە زۆربەی ئەو بوومەلەرزانەی بەهۆی بەنداوەوە دروست دەبن زۆر بچووكن و مرۆڤ هەستیان پێ ناكات، بەڵام لە مێژوودا چەندین بوومەلەرزەی بەهێزیش تۆماركراون كە زیانیان هەبووە.

مێژوو سەلماندوویەتی بەنداوەكان دەتوانن كارەساتی سروشتی دروست بكەن، وەك بومەلەرزەكەی ساڵی 1967ی هندستان كە بەهۆی بەنداوی كۆیناوە رویدا و بە گوڕی 6.3 پلە و بەهۆیەوە 200 كەس گیانیانلەدەستدا كە تەنها 10.5 ملیار مەتر سێجا ئاوی تێدابوو، لەكاتێكدا بەنداوی نەهزە شەش هێندە گەورەترە، لەگەڵ بەنداوی كاریبا لە نێوان زامبیا و زیمبابۆی و بەنداوی زیپینگپوی چین كە هەریەكەیان بوونە هۆی بوومەلەرزە لەدوای پڕكردنیان.

ئەو فشارە گەورەیەی ئاوی ناو بەنداوی نەهزە لەسەر ناوچەیەك كە خۆی لە رووی جیۆلۆجییەوە پڕە لە درز و گڕكانی خامۆش، ئەگەری هەیە بووبێتە هۆكاری جوڵاندنی چینەكانی ژێرەوە و دۆزینەوەی رێڕەوێك بۆ دەرچوونی ماگما و تەقینەوەی گڕكانەكە.

ماگما تێكەڵەیەكە لە بەردی شل، گازە تواوەكان و هەندێك جار كریستاڵی كانزایی كە لە قوڵایی ژێر توێكڵی زەویدا بوونی هەیە، بەهۆی پەستانی زۆرەوە دەتەقێتەوە و تەقینەوەی گڕكانی لەسەر ڕووی زەوی دروستدەكات.

ئەندازیاران پێش دروستكردنی هەر بەنداوێكی گەورە، دەبێت لێكۆڵینەوەی وردی جیۆلۆجی بۆ ناوچەكە بكەن بۆئەوەی دڵنیابن دروستكردنی بەنداوەكە مەترسیی چالاككردنی هێڵی بوومەلەرزەی لێ ناكەوێتەوە.

سەرەڕای مەترسییەكان، حكومەتی ئەسیوپیا بەبێ هیچ سیستمێكی ئاگاداركردنەوە و بەبێ شەفافییەت مامەڵە دەكات، وڵاتانی دراوسێشی باجی ئەو سیاسەتە و پیسبوونی ژینگە دەدەن، ئەوەش مەترسی ئەوە زیاد دەكات كە پڕكردنی بەردەوامی بەنداوەكە لەسەر ناوچەیەكی چالاكی جیۆلۆجی، كارەساتی گەورەتری بەدوادا بێت.

ئۆکراین رووبەڕووی "سەختترین ساتەکانی مێژوو" بووەتەوە؛ کۆشکی سپی مۆڵەتی تا پێنجشەممەی داهاتو و داوە بە کیێڤ بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنێک کە بەشێکی زۆری خاکەکەی رادەستی روسیا دەکات و هیواکانی بۆ بوون بە ئەندامی ناتۆ لە گۆڕ دەنێت، لەبەرامبەردا ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی دەڵێت: "خەریکە کەرامەتمان لەدەست دەدەین".

بەپێی ئەو بەڵگەنامە 28 خاڵییەی کە واشنتۆن و مۆسکۆ ئامادەیان کردووە و رەشنووسەکەی دراوەتە ئۆکراین، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریكا دەیەوێت بە زۆرترین سازش لەسەر حسابی ئۆکراین، کۆتایی بە جەنگ بهێنێت.

زێلێنسکی: لەبەردەم دووڕیانێکی کوشندەداین

سەرۆکی ئۆکراین لە وتارێکی ڤیدیۆییەدا بە ڕاشکاوی وتی: "ئێمە لەبەردەم هەڵبژاردنێکی زۆر قورسداین: یان لەدەستدانی کەرامەت، یان مەترسیی لەدەستدانی هاوبەشێکی سەرەکی (ئەمریكا)، یان قبوڵکردنی 28 خاڵە ئاڵۆزەکە و زستانێکی زۆر سەخت".

بەپێی زانیارییەکان، ئیدارەی ترەمپ هەڕەشەی ئەوەی کردووە ئەگەر کیێڤ تا رۆژی پێنجشەممە (27ی تشرینی دووەم) ئەم رێککەوتنە ئیمزا نەکات، ئەوا ناردنی چەک و زانیارییە هەواڵگرییەکان بۆ ئۆکراین رادەگرێت.

گرنگترین خاڵەکانی پلانە 28 خاڵییەکە:

ئەم پلانە کە زۆرینەی مەرجەکانی پوتین-ی تێدایە، ئۆکراین ناچار دەکات بەم خاڵانە رازی بێت:

·         خاک و سنوور: داننان بەوەی هەرێمەکانی لۆگانسک، دۆنێتسک و نیمچە دورگەی قرم "بە ئەمری واقیع خاکی روسیان" و ئەمریكاش دانیان پێدا دەنێت. هێڵەکانی ئێستای جەنگ لە خێرسۆن و زاپۆریژیا سڕ دەکرێن و دەبنە سنووری واقیعی.

• سوپا و ناتۆ: ئۆکراین دەبێت لە دەستوورەکەیدا بنووسێت کە هەرگیز نابێتە ئەندامی ناتۆ. ژمارەی سوپاکەی بۆ 600 هەزار سەرباز کەم دەکرێتەوە (ئێستا نزیکەی 850 هەزارە).
• ناوچەی بێچەک: هێزەکانی ئۆکراین دەبێت لەو بەشانەی دۆنێتسک بکشێنەوە کە ئێستا بەدەستیانەوەیە و ئەو ناوچەیە دەکرێتە ناوچەیەکی بێچەکی نێودەوڵەتی، بەڵام وەک خاکی روسیا ئەژمار دەکرێت.
• سزا و ئابووری: سزاکانی سەر روسیا هەڵدەگیرێن و مۆسکۆ دەگەڕێتەوە بۆ گروپی G8. لەبەرامبەردا ئەمریكا گرەنتی ئەمنی دەداتە ئۆکراین، بەڵام بە مەرجێک واشنتۆن 50%ی قازانجی پرۆژەکانی ئاوەدانکردنەوەی ئۆکراین بۆ خۆی ببات.
• لێبوردنی گشتی: هەموو لایەنەکان لێبوردنی گشتییان بۆ دەردەکرێت سەبارەت بە "تاوانەکانی جەنگ".

هەڵوێستی ئەوروپا و پشێویی ناوخۆ:

سەرکردەکانی ئەوروپا (ئەڵمانیا، فەرەنسا، بەریتانیا) نیگەرانیی خۆیان نیشانداوە و لە پەیوەندییەکدا لەگەڵ زێلێنسکی جەختیان کردووەتەوە کە نابێت هیچ رێککەوتنێک بەبێ رەزامەندیی ئەوروپا و پاراستنی سەروەریی ئۆکراین بکرێت. کایا کالاس، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەوروپا وتی: "پێویستە فشار بخەینە سەر دەستدرێژیکار (روسیا) نەک قوربانی".

لە ناوخۆی ئۆکراینیش، روستەم ئومێرۆڤ، ئەمینداری ئەنجومەنی ئاسایش رەتیدەکاتەوە رەزامەندی لەسەر پلانەکە دابێت و دەڵێت: "ئێمە خاکەکەمانی بۆ دەستبەردار نابین"، بەڵام زێلێنسکی داوای یەکڕیزی دەکات و دەڵێت "نابێت بیانوو بدەینە دەست دوژمن تا بڵێت ئۆکراین ئاشتی ناوێت".

بڕیارە لە چەند رۆژی داهاتوودا زێلێنسکی و ترەمپ گفتوگۆی راستەوخۆ لەسەر ئەم پلانە بکەن، کە چارەنووسی جەنگەکە و سنوورەکانی ئۆکراین یەکلایی دەکاتەوە.

هەموو ئەمانە لە کاتێکدا دێن، ئەمڕۆ هەینی، ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی روسیا، لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایشی وڵاتەکەی رایگەیاند، ئەمریکا تا ئێستا وردەکاریی پلانەکەی راستەوخۆ لەگەڵ روسیا باس نەکردووە، هۆکارەکەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە کە کیێڤ دژی پلانەکەیە و ئاشتی ناوێت. 

لە كاتێكدا كۆشكی سپی پلانی ئاشتی ئەمریكا بۆ كۆتایی هێنان بە شەڕی نێوان روسیا و ئۆكراین بە باش و قبوڵكراو بۆ هەردوولا وەسف دەكات، بەڵام پێناچێت بۆ كیێڤ بەو باشییەبێت.

بە پێی ئەو پلانەی ئەمریكا بۆ ئاشتی لە ئۆكراین دایڕشتووە و 28 خاڵ لە خۆدەگرێت، وردەكارییەكانی لەلایەن ماڵپەری ئەكسیۆسی ئەمریكی ئاشكراكراوە و دەبێت ئۆكراین زۆر سازشی ئازاربەخش بكات، هەندێك لێپرسراوی ئەو وڵاتە پێیان وایە قبوڵكردنی ئەو پێشنیازە مانای لە دەستدانی سەروەری ئۆكراینە،

پلانەكە بریتییە لە دەستبەرداربوونی كیێڤ لە نیمچەدوورگەی كریما و ناوچەی دۆنباس لە رۆژهەڵاتی ئۆكراین، لەگەڵ دۆنێتسك و چەندین شارێكی تریش، كە ئەوەش بۆ ئۆكراین زۆر قورسە، چونكە دۆنباس بە دڵی پیشەسازیی قورسی ئۆكراین دادەنرێت.

جگە لەوەش لە پلانەكەی ئەمریكادا هاتووە، خێرسۆن و زاپۆریژژیا لەنێوان روسیا و ئۆكراین دابەش دەكرێن، وێستگەی ئەتۆمی زاپۆریژیاش بە سەرپەرشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم دەستپێدەكاتەوە و بەرهەمهێنانی كارەبا بەشێوەیەكی یەكسان لە نێوان ئۆكراین و روسیادا دابەش دەكرێت، هەر بەپێی پلانەكە، دەبێت ئۆكراین ژمارەی سوپاكەی لە 600 هەزار سەرباز زیاتر نەبێت.

جگە لەوەش، فڕۆكەیەكی جەنگی ئەوروپی لە پۆڵەندا بۆ پاراستنی ئۆكراین جێگیر دەكرێت، بەڵام بەبێ ئەوەی هیچ سەربازێكی ناتۆ بچێتە ناو خاكی ئۆكراینەوە، ئەوەش رێگری دەكات لە هەر هێزێكی ئاشتیپارێز بە سەرۆكایەتی بەریتانیا و فەرەنسا دوای رێككەوتنەكە بچنە كیێڤ، زمانی روسیش بێتە زمانی رەسمی ئۆكراین، لە رێككەوتنەكەدا ئەوەش هاتووە، لە ماوەی 100 رۆژدا دەبێت هەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆكایەتی ئۆكراین ئەنجام بدرێت.

لە بەرانبەریشدا لێپرسراوێكی ئەمریكی روونیكردەوە، واشنتۆن و هاوپەیمانە ئەوروپیەكانی بەڵێن دەدەن بۆ دابینكردنی گەرەنتی ئەمنی بە كێیڤ هاوشێوەی ئەو گەرەنتیانەی ناتۆ پێشكەشیان دەكات، بەڵێنیش دەدەن وەڵامی هەر هێرشێك بدەنەوە ئەگەر لە داهاتوودا بكرێتە سەر ئەو وڵاتە، جگە لەوەش 100 ملیار دۆلار لە سەروەت و سامانی دەستبەسەرداگیراوی روسیا بۆ ئاوەدانكردنەوەی ئۆكراین تەرخان دەكرێت.

ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێسش بڵاویكردووەتەوە، پلانەكەی ئەمریكا رێگە خۆش دەكات بۆئەوەی روسیا بگەڕێتەوە ناو ئابووری جیهان و هەڵگرتنی سزاكانی سەر ئەو وڵاتەش بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

لە كاتێكدا سەرۆكی ئۆكراین ئامادەیی نیشانداوە بۆ تاوتوێكردنی ئەو رەشنووسە، بەڵام دیمیتری پیسكۆڤ وتەبێژی كرملن رایگەیاندووە، مۆسكۆ هیچ ئاگاداركردنەوەیەكی لە كیێڤەوە پێنەگەیشتووە كە دانوستانەكانی بەپێی پلانی ئاشتی ئەمریكا پەسەندكردووە.

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵیش لە زاری سەركردەكانی ئەوروپاوە بڵاویكردووەتەوە، ئەوروپا بەو رەشنووسە رازی نییە و  پێیان وایە دەكرێت مەرجی باشتر بۆ ئۆكراین دابنرێت.