یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان رۆژی لە سێدارەدانی (شیهاب شێخ نوری، ئەنوەر زۆراب و جەعفەر عەبدولواحید)ی كردۆتە رۆژی شەهیدانی یەكێتیی،  ئەم سێ سەركردەیە بە دروشمی ( كەم ژیان و كەڵ ژیان)  چوونە بەردەم پەتی سێدارە، كە لە زیندانی رژێمی بەعسی دیكتاتۆری دابوون.

21ـی11ـی1976 ئەو سێ سەركردەیەی یەكێتی لەلایەن رژێمی بەعسەوە لە سێدارەدران، ئەم هەواڵە دڵتەزێنە سەرتاسەری كوردستانی خەمبار و تازییە بار كرد، ئازایەتی و (كەم ژیان و كەڵ ژیان) شادروشمی هاوڕێباز و پێشمەرگە بوو، بۆیە ئەم كاروانەی شۆڕشی نوێ بەخوێنی شەهیدان و خەباتی پێشمەرگایەتی و سیاسیەتی سەرۆك مام جەلال و سەركردەكانی بە كەناری ئارامی گەیشت و ئێستا كورد لە باشوور خاوەنی ئەزموون و قەوارەی خۆیەتی كە یەكێتی بەشی شێری سەركەوتنەكانی بەردەكەوێت.
بەپێی تۆماری مەكتەبی شەهیدان و تێكۆشەرانی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان ، یەكێتی خاوەنی زیاتر لە 27 هەزار شەهیدە.
یەكێتی خاوەنی هەزاران داستانی شاخ و زیندانە، كە شاهیدی بۆ تەمەنی ئەم هێزە سیاسییە دەدات كە درێغی نەكردووە لە بەدەستهێنانی مافە رەواكانی گەلی كورد و "خوێنی شەهیدەكانی یەكێتیی" دەدوێن، شەهیدانی زیندوو، شاهیدی دیكەی یەكێتیین لە خەباتی سەختی شاخ و زیندان، كە بە پێیی ئامارەكە"  4150 قارەمان و پێشمەرگەی كەمئەندامبووی سەنگەری یەكێتی هەیە"، كە لە پێناوی خاك و گەلەكەمان بەرانبەر بە رژێمی بەعس و تیرۆریستان برینداربوون.
سەرۆك مام جەلال هەمیشە دەیوت:"ئەوەی بەدەستهاتووە "یەكێتی" خوێنی شەهیدەكانە" بۆیە ئەم رۆژە لە مێژوی یەكێتی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلەكەماندا جیاوازە،  كە هەمیشە كاروانی خەباتەكەی یەكێتی خوێنی لێچۆڕاوە لەپێناو ئەم نەتەوەو نیشتمانەدا.

شەهید شوناسی یەكێتییە

چەمكی (شەهید) بۆ یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان شوناس و مێژوو و سەروەرییە، 

چەمكێكی نەگۆڕە لەڕووی پیرۆزی و بایەخی هەموو هەڤاڵێكی یەكێتییەوە، ئەم چەمكە كۆكەرەوەی هەموو جیاوازییەكە لەڕیزەكانی یەكێتیدا، موقەدەسترین چەمكێكە لەمەرتەبەی سەرەوەدایە لەناو یەكێتیدا. ناو و بەهای گەورەی (شەهید) هەمیشە ئامادەییەكی پێشوەختی بووە لە چالاكی و كۆڕو كۆبوونەوەكانی یەكێتیداو پێش هەر وشەو قسەیەكیتر راوەستان لەئاست رۆحی پاكی شەهیدەكاندا بۆخۆی پەیام و قسەی شەهید بووە.
لەم رەوتە قوربانیدەرەدا، هێشتا زۆر نەبوو شۆڕشی نوی و خەباتی یەكێتی دەستی پێكردبوو، كاتیك شەهیدانی سەركردە (شیهاب شێخ نوری، ئەنوەر زۆراب، جەعفەر عەبدولواحید)، كە لە زیندانی بەعسیەكاندا بوون، بێ‌ سڵەمینەوە، چوونە بەردەم پەتی سێدارەو دروشمە مەزنەكەی "كەم ژیان، كەڵ ژیان"یان كردە سەرمەشقی شەهیدبوون ‌وبە ئازایەتی‌و جوامێریان وزەو تینیان دایەوە بە شۆڕش‌و بەهەق بوونە سەردەقشكێنانی شەهادەت .
هەر بۆیە رۆژی 21/11ی هەموو ساڵێك لە مێژوی گەلەكەماندا وەك رۆژی شەهیدانی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان تۆماركراوە و ھەموو ساڵێك ئەم یادە حزبی و میللییە دەبێتە بۆنەی دووپاتكردنەوەی بەڵێن و وەفا بۆ رێبازی شەھیدانی كوردایەتی و كوردەواری.

دۆناڵد ترەمپ ئەو سەرۆکەی بەردەوام پێدەکەنێت و زۆرجاریش سەما دەکات، ئەمە ئەو دیوەیە هەمووان دەی بینن، بەڵام دیوێکی تری هەیە کەس نایبینێت؛ بۆ ئەوەی بیبینی دەبێت یان ببیتە دۆژمنی یاخود رکابەری.

ئەو کە بەتەمای نۆبڵی ئاشتی بوو؛ دەیوت؛ حەوت شەڕم راگرتوە، هیچ کەسێک هێندەی من شایەنی نۆبڵی ئاشتیی نییە، کەچی خۆی لەگەڵ نەیارەکانی بەردەوام لە شەڕدایە و کورد وەتەنەی سڵناکاتەوە و لەگەڵ دوژمنەکانیدا دەیگەیەنێتە مریشکە رەشە، عیناد و کەلە رەق و رقاویە، وازناهێنێت تا دڵی ئاونەخواتەوە بە شکست پێهێنانی نەیارەکانی.

کاتێک لە ساڵی 2021، هەریەکە لە تویتەری ئەوکات و مێتا و یوتوب تەنانەت گۆگلیش لەکاتی دەرنەچونیدا و دۆڕانی بە جۆبایدن پشتیان تێکرد و ئەکاونتەکانیان داخست. ترەمپ داوای یاسایی لەسەر تۆمارکردن ئەمەی بەغدر زانی و  بە پێشێلکاری ناوی برد، بەڵام ئەوکات هیچی بۆ نەکرا، چونکە وەک ئێستا سەرۆک نەبوو.

لەگەڵ بونەوەی بە سەرۆک بۆ جاری دووەم، دەستیکرد بە وەرگرتنەوەی حەقەکانی و تۆڵەکردنەوە لەو پلاتفۆڕمانە، یەکەمجاریش لە ئێکسەوە دەستی پێکرد و بە ناچاری ئیلۆن ماسک کە هاوڕێی گیانی بەگیانی بوو 10 ملیۆن دۆلاری دا تا ترەمپ داواکەی بکشێنێتەوە.

تەنها ئێکس نەبوو،  مێتاش 25 ملیۆن، یوتوبیش 24.5ملیۆن دۆلاریان دایە ترەمپ تا وازیانلێبهێنیت و  داواکانی لە دادگا دژیان بکشێنێتەوە.

چیرۆکەکانی سەرۆکی ئەمرکا کۆتایی نایەت، تەنها لەبەر ئەوەی بە جۆ بایدنی دۆڕان لە ساڵی 2021دا، ئێستاش لە هەموو وتار و چاوپێکەوتنێکیدا هێرشی دەکاتە سەر و تەنانەت لە کۆشکی سپیش، کە دەبێت وێنەی هەموو سەرۆکەکانی ئەمریکا هەبێت، ترەمپ وێنەی بایدنی لابردوە.

ترەمپ رەحم بە دۆستەکانیشی ناکات، کاتێک جۆ بۆڵتنی راوێژکاری پێشووی ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریکا و دۆستی نزیکی، دژی وەستایەوە ئیدی بوو بە داوی ترەمپەوە و بەگواستنەوەی زانیاری نهێنی حکومەت تۆمەت باری کردوە، روبەروی دادگای کردوەتەوە، ئەگەر تۆمەتەکان بەسەر  جۆ بۆڵتندا  ساغ بێتەوە دەیان ساڵ لە زیندان بەسەر دەبات.

هەر ئەو نییە، لێتیتیا جەیمس، داواکاری گشتی نیویۆرکیش قوربانییەکی دیکەی دەستی ترەمپە، لە ساڵی 2024دا بوە رێگر لەبەردەم کارە بازرگانیەکانی، لە ساڵی 2025 ترەمپ ئەویشی دایە دادگا بە تۆمەتی ساختەکاری لە بانکەکان و لە ئەگەری ساغبونەوەی تۆمەتەکان، ئەویش رەنگە 30ساڵ لە زیندان بەسەر دەبات، داواکری گشتی نیۆرک تۆمەتەکانی رەتکردوەتەوە و ترەمپی بە دەستوەردان لە دادگا تۆمەتبار کردوە.

لەئێستاشدا ترەمپ بەرۆکی کەناڵی بی بی سیی گرتوە، دوای ئەوەی دەرکەوت بەشێک لە وتارەکەیان لاداوە، ترەمپ رایگەیاند دەیانداتە دادگا و قەرەبوی مادیشی دەوێت.

گەرچی بە رەسمی بی بی سی داوای لێبوردنیان لە ترەمپ کرد، بەڵام  رەتیان کردەوە قەرەبوی مادی بکەنەوە، ئەمەش وایکرد پیاو رقاویەکە بەوە دڵی ئاوناخواتەوە و داوای یەک تا 5 ملیار دۆلار لە کەناڵەکە دەکات.

دوای ئەوەی وڵاتەکە روبەروی وشکەساڵییەکی قورس بوەتەوە، کاربەدەستانی ئێران  بۆ یەکەمجار یەکەم ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەوریان راگەیاند، گەرچی  روون نییە بۆچی پێشتر ئۆپەراسیۆنەکە ئەنجام نەدراوە، بەڵام بڕیارە تا ساڵی ئایندە ئۆپراسیۆنی پیتاندنی هەور و باراندنی بارانی دەستکرد بەردەوام بێت وەک هەوڵیک بۆ روبەڕوبوەنەوەی وشکەساڵی.

محەممەد مێهدی جەوادیانزادە، سەرۆکی رێکخراوی پەرەپێدان و تەکنۆلۆژیای نوێی ئاوی بەرگەهەوا بە میدیای وڵاتەکەی  راگەیاندوە، ئۆپەراسیۆنەکە رۆژی شەممە لە ناوچەی باکووری رۆژئاوای وڵات و حەوزی دەریاچەی ورمێ ئەنجام دراوە، کە ناوچەکە توشی وشکەساڵییەی زۆر بوەتەوە، بە وتەی ئەو بەرپرسە، ئەمە یەکەم ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەور (پیتاندنی هەور) بووە لە ساڵی 2025دا.

پیتاندنی هەور، لە دوای ئەوە دێت، کە بەرپرسانی کەشناسی ئێران گەیشتنی سیستەمی بارانبارینیان بۆ وڵاتەکەیان راگەیاند بوو، رەنگە ئەمەش رێگەی خۆشکردبێت بۆ ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەور و هەوڵدان بۆ رزگاربون لە وشکەساڵی.

ئەم هەوڵەی ئێران لە کاتێکدایە، وڵاتەکە و ژمارەیەکی تریش لە وڵاتانی دراوسێی لەوانە عیراق رووبەڕووی وشکەساڵییەکی سەخت بوونەتەوە  بەجۆرێک کە دوایین بارانبارین لە تاران نزیک بە شەش مانگ لەمەوبەر تۆمار کرا.وە

محەممەد مێهدی جەوادیانزادە سەبارەت بە بەردەوامی ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەور ئەوەشیخستوەتەڕوو؛ هەوڵدەدەن ئەم ئۆپەراسیۆنە لەسەر هەموو ئەو سیستەمە هاوردەکراوانە بۆ وڵات ئەنجام بدەن کە لەبارن بۆ تۆوکردن و پیتاندنی هەورەکان.

سەبارەت بە ئەگەری ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەور لە پارێزگای تاران کە روبەروی کەم ئاوییەکی سەخت بوەتەوە و تەنانەت سەرۆک کۆماری رایگەیاند دۆخەکە بەم شێوازە بەردەوام بێت دەبێت تاران چۆڵ بکەن، سەرۆکی رێکخراوی پەرەپێدان و کارپێکردنی تەکنۆلۆژیای نوێی ئاوی بەرگەهەوا دەڵێت؛سیستەمێکی بارانبارینی گونجاو بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنە هێشتا لە تاران نەبینراوە

دەشڵێت؛ پێشبینییەکی لاواز هەیە بۆ چوونە ژوورەوەی سیستەمی بارانبارین بۆ ناو پارێزگای تاران لە رۆژی دووشەممەدا، بەڵام هێشتا دڵنیا نین لەوەی کە ئایا ئەو سیستەمە گونجاوە بۆ تۆوکردن یان نا، ناوبراو ئاماژەی بەوەشکردوە؛ ئەوان پێداچوونەوە بە کارەکەیاندا دەکەن تەواوی هەوڵی خۆیان دەدەن، ئەگەر سەرکەوتوبون رایدەگەیەنن.

لەبارەی ماوەی ئەو هەڵە نوێیەی ئێران بۆ روبەروبونەوەی وشکەساڵی، ئەو بەرپرسە ئێران جەختیشیکردوەتەوە، ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەور لە وڵاتەکەیان تا مانگی ئایاری ساڵی داهاتوو بەردەوام دەبێت.

لە کاتێکدا قەیرانی ئاو لە تاران بەردەوامە لە کۆڵانەکاندا بە تانکەر ئاو دابەش دەکرێت و زۆر جاریش شەوان ئاو نامێنێت تا دابەشی بکەن بەسەر هاووڵاتیاندا و هەموان دەستەوەستانن.

رەنگە ئەم هەوڵەی ئێران بۆ باراندنی بارانی دەستکرد، گەرچی تێچوی زۆرە و نازانرێت تا چەند سەرکەوتوو دەبێت،  کۆتا هەوڵی وڵاتەکەبێت بۆ روبەڕوبونەوەی وشکەساڵی و لە ئەگەری سەرکەوتنی پڕۆسەکەدا، رەنگە کەمێک تینویەتی ئێران بشکێنێت.

بارانی دەستکرد کە پێی دەڵێن؛ "Artificial rain"، تەکنەلۆژیایەکە کە بۆ پرۆسەی پیتاندنی هەورەکان بەکاردێت و مەبەستیشی گۆڕینی بڕی یان جۆری بارانبارینە لە ناوچەیەکی دیاریکراودا،  بە ڕشتنی مادەی وەک یۆدایدی زیو یان بژاردەی هەرزانتر وەک دووەم ئۆکسیدی کاربۆنی رەق (سەهۆڵی وشک) یان تەنانەت کلۆریدی سۆدیۆم بۆ ناو هەورەکان دروست دەبێت و دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە رێگریکردن لە وشکەساڵی لە هەندێک ناوچەدا و پێشتریش سعودییە ئەو کارەی کردووە.

 

لە دوای کۆبوونەوەی ئەحمەد شەرع سەرۆکی سوریا لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە کۆشکی سپی، میدیا جیهانییەکان باس لەوەدەکەن لە کۆبوونەوەکەدا بانگهێشتی ترەمپ کراوە بۆ ئەوەی سەردانی سوریا بکات لە مانگەکانی داهاتوودا.

لێپرسراوانی کۆشکی سپی خۆیان بە دوور دەگرن لە لێدوانی رەسمی سەبارەت بەو زانیارییانەی کە دزەیانکردووە و بڵاوبوونەوەتە سەبارەت بە رێکخستنی سەردانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا بۆ دیمەشقی پایتەختی سوریا، هاوکات لێپرسراوانی کۆشکی سپی، ئەو زانیارییانەیان پشتڕاستکردووەتەوە و رەتیان نەکردووەتەوە.

رۆژنامەی شەرق ئەوسەت ئاشکرایکردووە، کۆبوونەوەکەی کۆشکی سپی، کۆبوونەوەیەکی مێژوویی بووە و سەرنج خراوەتەسەر تاوتوێکردنی پەرەپێدانی هاوکاری ئەمنی و ئابوری و بەشداریکردنی سوریا لە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش، هەروەها لابردنی ناوی شەرع لە لیستی تیرۆر و هەڵگرتنی سزاکانی قەیسەر بۆ ماوەی شەش مانگ.

بازنە سیاسییەکانی ئەمریکا ئەگەری ئەنجامدانی ئەم سەردانەی ترەمپ بۆ دیمەشق بە دوور نازانن، کە یەکەم سەردانی سەرۆکێکی ئەمریکی دەبێت لەدوای سەردانی بیڵ کلینتۆن سەرۆکی پێشوتری ئەمریکا بۆ دیمەشق لە ساڵی 1994، ئاماژەیان بەوەشکردووە، دەکرێت سەردانەکە بەشێک بێت لە ستراتیژیای ئەمریکا بۆ کۆتاییهێنان بە گۆشەگیری سوریا و پشتڕاستکردنەوەی شەرعیەتی حکومەتە نوێی ئەو وڵاتە، لەگەڵ پاڵپشتی بەهێزی ئیدارەی ترەمپ بۆ ئاساییکردنەوەی خێرای پەیوەندییەکان لەگەڵ سوریا لەژێر سەرکردایەتی شەرع، کە چەند جارێک باسی سەرۆکی سوریای کردووە و بە سەرکردەیەکی بەهێز وەسفی کردووە.

جێگەی ئاماژەیە، ئیدارەی ترەمپ هەوڵ دەدات سەرنج بخاتە سەر هاوپەیمانێتییە نوێیەکان، هەروەها ئەمە رەنگدانەوەی شێوازی ترەمپە لە ئەنجامدانی گۆڕانکاری سیاسیی لەناکاو، وەک چۆن لە ماوەی یەکەمی سەرۆکایەتییەکەیدا چاوی بە سەرۆکی کۆریای باکور کەوت، ترەمپ لە کۆبوونەوەکەیدا لەگەڵ شەرع لە نووسینگەی ئۆڤاڵ ئاماژەی بە "کۆبوونەوەیەکی دیکە" دا، کارۆلین لیڤیت وتەبێژی کۆشکی سپی، لەسەر ئەو قسەیەی ترەمپ رایگەیاند، ئیدارەکە بژاردەکانی سەردانی سەرۆکایەتیی دوولایەنە تاوتوێ دەکات بۆ پتەوکردنی هاوبەشی ئەمنی لەگەڵ سوریا، بەبێ ئەوەی هیچ وردەکارییەک ئاشکرا بکات.

لە کاتێکدا سەرچاوەکانی دیکەی ناوخۆی ئەمریکا، ئاماژەیان بە سەختی ئەنجامدانی ئەم سەردانە کردووە لە سایەی گرژییە ناوخۆییەکانی سوریا و دابەشبوونەکانی ئەمریکا سەبارەت بە هەڵگرتنی سزاکان، ئەنجامدانی ئەم سەردانە بە شێوەیەکی بەرچاو پەیوەستە بە رادەی سەرکەوتنی حکومەتی شەرع لە بەدەستهێنانی سەقامگیری ناوخۆیی، هەروەها وەڵامدانەوەی داواکارییەکانی یاسادانەرانی کۆنگرێس بۆ فراوانکردنی حوکمڕانی و پاراستنی کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان.

هەردوولا جەختدەکەنەوە کە سەرەڕای نادیاریی خواستی ئیدارەی ترەمپ بۆ ئەنجامدانی ئەم سەردانە و کاتی ئەنجامدانی و رەوشی دەوروبەری، بەڵام ئەگەر روبدات، هەنگاوێکی گەورەی بێ وێنە دەبێت بەرەو ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی سوریا و ئەمریکا.

جۆناسان باس، ئەو کەسەی لە پشت ئاسایکردنەوەی پەیوەندییەکانی ترەمپ و شەرعە، کێیە ئەو کەسە؟

میدیا جیهانییەکان ئاشکرایانکردووە، "جۆناسان باس، بازرگانی ئەمریکی و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای "ئارگێنت" کە کۆمپانیایەکی پسپۆڕە لە پرۆژەکانی غازی سروشتی شلکراو، کە لایەنگرێکی سەرسەختی ترەمپە، رۆڵێکی بەرچاوی بینیوە لە هەوڵە دیپلۆماسییە ناڕەسمییەکانی نێوان ئەمریکا و سوریا، کەسێکە هەوڵدەدات لێپرسراوانی ئیدارەی ترەمپ و سەرکردە نوێیەکانی سوریا لێک نزیک بکاتەوە".

هاوکات هانی لێپرسراوانی ئیدارەی ترەمپ دەدات بۆ سەردانیکردنی دیمەشق بۆ پتەوکردنی پەیوەندییە ئابوری و سیاسییەکان، بە گرنگیدان بەمە وەک هەنگاوێکی یەکلاکەرەوە بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەڕاندنەوەی سەقامگیری بۆی، کە ئەمەش ئامانجێکە ترەمپ هەوڵی بۆ دەدات.

میدیاکان ئەوەشیان خستوەڕوو، جۆناسان باس، لەگەڵ تۆم باراک نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ سوریا، کار لەسەر رێکخستنی رێوشوێنی ئەمنی سەردانەکە دەکات، کە بۆ کۆشکی سەرۆکایەتی سوریا دەبێت لە دیمەشق، بەپێی زانیارییە بەدەستهاتووەکان، سەردانەکە لە چەند مانگی داهاتوودا رێکدەخرێت، بەڵام هێشتا کاتەکەی پشتڕاست نەکراوەتەوە، دیاریکردنی کاتەکە پەیوەستە بە پێشهاتەکانی ناوچەکە، هەروەها پەیوەندی بە پرۆژەکانی وزە و ئاشتی ناوچەییەوە هەیە.

ئەوەش ئاشکراکراوە، جۆناسان باس بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای "ئارگێنت"، پلانەکانی دووبارە بنیادنانەوەی کەرتی نەوت و غازی لە سوریا خستووەتەڕوو لەڕێگەی پڕۆژەیەکی هاوبەشی "سوری-ئەمریکی "SyriUS Energyکە بریتییە لە خستنەڕووی کۆمپانیاکە لە بۆرسەی نیویۆرک لەگەڵ پشکێکی 30% بۆ سندوقی وزەی حکومەتی سوریا، بەکارهێنانی وزەی سوریا لەسەر بنەمای دووبارە بنیادنانەوەی کێڵگەکان و بە ئەلیکترۆنیکردنی وەزارەت و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی یەکێکی دیکەیە لە پلانەکانی "باس"، بەڵام لەلایەن چالاکوانان و ئۆپۆزسیۆنی سوریاوە تۆمەتبار دەکرێت بەوەی کە وەبەرهێنەرێکی جوولەکەیە و نێوەندگیرێکە بۆ تاڵانکردنی سامانی سوریا و ئاسانکاری بۆ داگیرکارییەکی نوێی ئیسرائیلی بۆ سوریا.

جۆناسان باس، هاوڕێیەکی نزیکی ترەمپە، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە وەبەرهێنەرانی ئەمریکی بەشداربوو لە گەشتەکەی ترەمپ بۆ ریاز لە مانگی ئایاری رابردوودا، پێشتریش "باس" لە دیمەشق لەگەڵ ئەحمەد شەرع و وەفدێکی ئابوری ئەمریکی کۆبووەوە و پەیامەکانی شەرعی بۆ ترەمپ گواستەوە، لەوانەش پێشنیازی دیمەشق بۆ دروستکردنی تاوەری ترەمپ، ئاسانکاری بۆ دەستڕاگەیشتن بە کێڵگە نەوتی و غازییەکانی سوریا لە بەرانبەر هەڵگرتنی سزاکاندا.

 

وێنەی جۆناسان باس

رەنگە هیتلەر، یەک لە مشتومڕئامێزترین سەرکردە دیکتاتۆر و خوێن رێژەکانی دونیا بێت، ئەو تراژیدیا خوڵقێن و دیکتاتۆرێکی سەیری ناو سەدە خوێناوییەکەی خۆیبوو، تا ئێستاش لێکۆڵەران لێکۆڵینەوە لە تایبەتمەندییە شەڕانگێزییەکەیی هیتلەر سەرۆكی نازییەكانی ئەڵمانیا دەکەن و ئێستاش توێژینەوەیەکی نوێ لە DNAـی هیتلەر جارێکیتر مشتومڕ لە بارەی بنەچەیەوە دروستدەکات.

شیکارییەکی پێشکەوتووی DNA لەسەر خوێنی ئەدۆلف هیتلەر، دەرەنجامی چاوەڕواننەکراوی لەبارەی رەچەڵەک و باری تەندروستیی ئەو دیکتاتۆرە نازییەوە ئاشکرا کردووە. ئەم توێژینەوە زانستییە وردە، نەک هەر دەنگۆی هەبوونی رەچەڵەکی جوی لە بنەخەی هیتلەردا پوچەڵکردەوە، بەڵکو ئەوەشی دەرخستووە کە توشبووی نەخۆشییەکی بۆماوەیی بووە کە کاریگەریی لەسەر گەشەی ئەندامە سێکسییەکانی هەبووە. ئەم دەرەنجامانە مشتومڕێکی فراوانی ئەخلاقی و زانستیی لێکەوتووەتەوە.

سەرچاوەی خوێنەکە: پارچە قوماشێکی 80 ساڵە

نمونەی خوێنەکە لە پارچە قوماشێکی خوێناوی وەرگیراوە کە لەو قەنەفەیە بڕاوە کە هیتلەر لەناو پەناگە ژێرزەمینییەکەیدا خۆی لەسەر کوشت، لە کاتێکدا هێزەکانی هاوپەیمانان بەرلین-یان کۆنترۆڵ دەکرد. کۆلۆنێلێکی سوپای ئەمریکا بە ناوی رۆزوێڵ رۆزەنگرێن، پارچە قوماشەکەی وەک "غەنیمەی جەنگ" هەڵگرتبوو. زانایان دڵنیان کە خوێنەکە هی هیتلەرە، چونکە توانیویانە کرۆمۆسۆمی Yی ناو خوێنەکە بە تەواوی لەگەڵ نمونەی DNAی یەکێک لە خزمە نێرەکانی هیتلەر بگونجێنن کە دەیەیەک پێشتر کۆکرابووەوە.

توێژینەوەکە، کە چوار ساڵی خایاندووە، چەند دەرەنجامێکی گرنگی ئاشکرا کردووە:

• رەچەڵەکی جو: بە دڵنیاییەوە پشتڕاستکرایەوە کە هیتلەر هیچ رەچەڵەکێکی جوی نەبووە، ئەمەش ئەو دەنگۆیە بەتەواوی رەتدەکاتەوە کە لە بیستەکانی سەدەی رابردووەوە بڵاوبووەوە.
  
  
• نەخۆشیی کالمان: دەرکەوتووە کە هیتلەر توشبووی "نەخۆشیی کالمان" (Kallmann syndrome) بووە. ئەم نەخۆشییە بۆماوەییە کاریگەریی لەسەر گەشەی قۆناغی باڵغبوون و ئەندامە سێکسییەکان هەیە و دەکرێت ببێتە هۆی بچوکیی ئەندامی نێرینە و دابەزینی یەک گون. مێژوونوسان پێیانوایە ئەمە رەنگە هۆکاری ئەوە روونبکاتەوە کە بۆچی هیتلەر هیچ جۆرە ژیانێکی تایبەتی نەبووە و بەتەواوی خۆی بۆ سیاسەت تەرخان کردبوو.
  
  

مشتومڕە گەورەکە: ئایا هیتلەر ئۆتیزمی هەبووە؟

خاڵی هەرە هەستیار و مشتومڕاوی لە توێژینەوەکەدا، ئاماژەدانە بە ئەگەری بەرزی توشبوونی هیتلەر بە ئۆتیزم، شیزۆفرینیا و نەخۆشیی دووجەمسەری. شارەزایان جەختدەکەنەوە کە ئەمە بە هیچ شێوەیەک "دەستنیشانکردنی نەخۆشی" نییە، بەڵکو تەنها ئاماژەیەکە بۆ ئەگەری بۆماوەیی.

کاردانەوەی توندی زانایان:

• نیگەرانیی زانستی: پرۆفیسۆر سایمۆن بارۆن-کۆهین، بەڕێوەبەری سەنتەری توێژینەوەی ئۆتیزم لە زانکۆی کامبریج، هۆشداری دەدات لە "مەترسیی لەکەدارکردن" و دەڵێت، "بەستنەوەی بایۆلۆجی بە رەفتارەوە بازدانێکی گەورەیە."
• ناڕەزایەتیی رێکخراوەکان:  رێکخراوی نیشتمانیی ئۆتیزمی بەریتانیا بە توندی رەخنەی لە دۆکیۆمێنتارییەکە گرت و بە "کارێکی هەرزان" و "بێباکییەکی دڵڕەقانە بەرامبەر هەستی کەسانی ئۆتیزم" ناویبرد.
  
  

پرس و نیگەرانییە ئەخلاقییەکان: ئایا دەبوو ئەم توێژینەوەیە ئەنجامبدرێت؟

پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە ئایا لە رووی ئەخلاقییەوە دروست بوو شیکاری بۆ DNAی کەسێک بکرێت بەبێ رەزامەندیی خۆی یان میراتگرەکانی؟

• بەرگریکاران: پرۆفیسۆر توری کینگ، کە سەرپەرشتیی توێژینەوەکەی کردووە، دەڵێت، "ئەمە هیتلەرە، کەسایەتییەکی ئەفسانەیی نییە کە کەس نەتوانێت لێکۆڵینەوەی لەسەر بکات." هەروەها مێژوونوسان دەڵێن هیتلەر بەرپرس بووە لە کارەساتی گەورە و مافی پاراستنی نهێنییەکانی نییە.
• رەخنەگران: چەندین تاقیگەی ئەوروپی رەتیانکردەوە بەشداری لە پڕۆژەکەدا بکەن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ نیگەرانییە ئەخلاقییەکان.

مێژوو یان بۆماوەزانی: کامەیان رونکردنەوەی تاوانەکانە؟

لە کۆتاییدا، مێژوونوسان هۆشداری دەدەن لەوەی کە پشت بەستن بە بۆماوەزانی بۆ شیکردنەوەی تاوانەکانی هیتلەر، مەترسیدارە. ئان ڤان موریک، مێژوونوس، دەڵێت، "ئەمە وانە راستەقینەکەی مێژوو لەبیر ئێمە دەباتەوە، کە بریتییە لەوەی مرۆڤی ئاسایی لە هەلومەرجی دیاریکراودا دەتوانێت توندوتیژیی ترسناک ئەنجام بدات، قبوڵی بکات یان هانی بۆ بدات."

جەختکردنەوە لەسەر ئەگەرە تەندروستییەکانی هیتلەر، هیچ شتێکمان فێرناکات لەبارەی چۆنیەتی کارکردنی توندوتیژیی بەکۆمەڵ و جینۆساید.

11 ساڵ لەمەوبەر لە رۆژی 15ـی11ـی2014، د.كەمال فوئاد سیاسەتمەدار و دبلۆماتکار و رۆژنامەنووس و ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و روناكبیری كورد، لە ئەڵمانیا کۆچی دوایی کرد.

كەمال عەبدولكەریم محمەد فوئاد كە بەد.كەمال فوئاد ناسراوە، ساڵی 1932 لەبنەماڵەكی دیارو ناسراوی شاری سلێمانی لەدایكبووە.

د.كەمال فوئاد كەسایەتییەكی گەورەی سیاسی‌و روناكبیریی كوردستان بوو، هەروەها یەکێک بووە لە ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، زیاتر لە 60ساڵ لەكۆڕی تێكۆشانی سیاسی‌ و رۆشنبیری خزمەتی زۆری بەگەل‌ و نیشتمانەكەی كرد.

لەسلێمانی‌ و بەغدا‌د و ئەڵمانیا خوێندویەتی، لەكۆتایی پەنجاكانی سەدەی رابردوو چوەتە ئەڵمانیا‌، لەو وڵاتە ماستەری لە فۆنیمەكانی زمانی كوردی لە زانكۆی هامبۆرگ ‌و دكتۆرای لەسەر دەستنوسە كوردییەكان وەرگرتووە.

دكتۆر كەمال هەر لەسەرەتای ژیانی لاوی و لەتەمەنی 15 ساڵی تێكەڵاوی جوڵانەوەی سیاسی بووە‌، سەرەتا پەیوەندی بەحزبی شیوعی عیراقەوە كردووە و یەكێك لە كادیرە دیار و چالاك‌ و هەڵسوڕاوەكانی ئەو حزبە بووە لەبەغدا، هەمیشە رابەرو پێشەنگی خۆپیشاندانەكان بووە‌ و هەر بەهۆی ئەوەوە دەستگیركراوە ‌و دوو ساڵ لەزیندان ماوەتەوە.

دواتر لەناو پارتی دیموكراتی كوردستان‌ و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان درێژەی بەخەبات داوە، هەروەها  ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەكێتی ‌و ساڵانێكی دوورو درێژ ئەندامی مەكتەبی سیاسی بووە.

جگە‌ لەكاری سیاسی، د.كەمال خولیای ئەدەب ‌و رۆژنامەنووسی هەبووە و لەو بوارەدا شوێن پەنجەی دیارە، ساڵی 1968 لەئەڵمانیا ژمارەكانی رۆژنامەی كوردستانی دۆزییەوە‌ و لەساڵی 1972 چاپی كردن، کەئەمەش یەکێک لە دیارترین کارەکانی بووە، هەروەها لەساڵانی 1971-1974 وەك مامۆستای زانكۆ لەبەشی كوردی كۆلێژی ئەدەبیاتی زانكۆی بەغداد خزمەتی كرد.

ئەم سیاسەتمەدارو روناكبیره‌ گه‌وره‌یه‌ی كورد لە رۆژی 15-11-2014 لەوڵاتی ئەڵمانیا بەهۆی نەخۆشییەوە كۆچی دوایی كرد.

دراو لە سەرانسەری جیهاندا لە رووی دیزاین و كوالیتی و ئاستی ئاسایشەوە جیاوازن، هەندێك وڵات دراوەكانیان لە جوانترین دراوەكانن، هەندێك وڵاتیش ناشرینترین دراویان هەیە، لە نێوان ئەو دوو جۆرەشدا هەندێكی تر هەن كە لە پارێزراوترین دراوەكانن و بە هیچ شێوەیەك ساختە ناكرێن.

دۆلاری كەنەدی، بە یەكێك لە جوانترین دراوەكانی جیهان دادەنرێت بەهۆی دیزاینە رونەكەی و رەنگە زیندوەكانی و بەكارهێنانی بەشی شەفاف كە دیمەنێكی مۆدێرنی پێدەبەخشێت.

دۆلاری نیوزلەندیش، كە وێنەی سروشت و ئاژەڵی لەسەرە لە لیستی جوانترین دراوەكانی جیهاندایە، دراوی سویسری و نەرویجیش بە دیزاینە مۆدێرنەكانیان و نیشاندانی هونەری ئاست بەرز ناو دەبرێن.

لە جیهانی عەرەبی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا درهەمی ئیماراتی و مەغریبی لە جوانترینەكان دادەنرێن، ئەوەش بەهۆی تێكەڵكردنی وێنەی مێژوویی و دەستنووسی عەرەبی و دیمەنە كلتوورییەكانیان.

فرانكی سویسریش لە پێشەنگی لیستی پارێزراوترین دراوەكاندایە لەسەر ئاستی جیهان و چەندین تایبەتمەندی ئەمنی لەخۆدەگرێت، وەك هۆلۆگرامی ورد و كەرەستەی تایبەت كە ساختەكردنی ئەستەمە.

هەندێك دراوی تر لە لایەن شارەزایانەوە لە ریزبەندی كەمترین دراوەكان دانراون، دیارترینیان دراوە كۆنەكانی زیمبابۆیە كە بە دیزاینی ئاڵۆز و خراپی كوالیتی كاغەز ناسراوە، هەندێك لە دراوە كۆنەكانیش لە كۆریای باكوور و بێلاڕوس، رەخنەیان لێدەگیرێت بەهۆی رەنگی مات و وردەكارییە سادەكانیانەوە، كە سەرنجڕاكێش نین یان هونەریان لەسەر نە نەخشێندراوە.

لە هەمووی سەیرتر ناشرینترین دراو كە هەموو جیهانی بە خۆیەوە سەرقاڵكردووە دۆلاری ئەمریكییە، بەهۆی نەبوونی رەنگ و نیشان نەدانی هونەر لەسەری، لە ریزبەندی ناشرینترین دراوەكانی جیهاندایە.

شارەزایانیش دەڵێن، جوانی، بەهێزی، یان لاوازی دراوێك نەك تەنها دەركەوتنی كاغەزەكە، بەڵكو ئاستی تەكنەلۆژیا و سەقامگیری ئابووری و گرنگیدان بە ناسنامەی بینراوی نەتەوەیەك دەردەخات.

دراو چ جوان بێت یان ناشرین یان پارێزراو، هەمیشە وەك توخمێكی بنەڕەتی لە وێنەی وڵاتێكدا بۆ جیهان دەمێنێتەوە.

سلێمانی 241 ساڵ لەمەوبەر لە 14ی تشرینی دووەمی 1784 لەسەر دەستی ئیبراهیم پاشای بابان دامەزرا، كە لەو ساڵەدا پایتەختی میرنشینەكەی لە قەڵاچوالانەوە گواستووە بۆ سلێمانی، مێژوناوسان ئاماژە بۆ ئەوەدەكەن ئیبراهیم پاشای بابان شارەكەی بە ناوی باوكییەوە، سلێمان پاشا، ناوناوە.

 سلێمانی بێجگەلەوەی دەبێتە پایتەختی میرنشینی بابان، لەهەمان كاتدا دەبێتە مەڵبەندێكی بازرگانی و ڕۆشنبیری ناوچەكە، شێوەزاری سۆرانی لە ناوچەكەدا پەرە دەستێنێ و دەبێتە زمانی خوێندن و نووسین، لەگەڵ دروستكردنی شارەكەدا میرەكانی بابان جێگەیەكیان تەرخان كردووە بۆ بارەگای بەڕێوەبردنی دەسەلاتەكەیان بە سەرا ناسراوە، دوای ڕووخانی میرنشینی بابان لە ساڵی 1851 و لەناوچوونی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی جیهانیی یەكەم، شاری سلێمانی دەخرێتە سەر كۆماری عێراق، لە ساڵی 1922 تا ساڵی 1924 دەبێتە پایتەختی دەوڵەتەكەی مەلیك مەحموود.

هاوكات شاری سلێمانی لانكەی ڕۆشنبیران و تێكۆشەران بووە، مەڵبەندی هەڵگیرسانی چەندان شۆڕش و ڕاپەڕین بووە لە مێژووی كوردستاندا. 

شاری سلێمانی لەدوای راپەرینی ساڵی 1991 ەوە فراوانبوون و پێشكەوتنێكی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە و ئێستا وەك یەكێك لە شارە هێمن و خاوێنەكان لە عێراق بەناوبانگە، لە بواری رۆشنبیری و هونەر پێشكەوتنی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە و چەندین نووسەر و شاعیر و هونەرمەند و مێژونوسی تێدا هەڵكەوتووە، لە رووی جوگرافیاشەوە شاری سلێمانی 853 مەتر لە ئاستی رووی دەریاوە بەرزە.

لە سەر داوای ئەنجومەنی شارەوانی سلێمانی لە ساڵی 2012 پەرلەمانی كوردستان، بەڕەسمی شاری سلێمانی بە پایتەختی رۆشنبیری ناساند.

دوای سەردانە گرنگەکەی ئەحمەد شەڕع، سەرۆکی حکومەتی سوریا بۆ واشنتۆن و کۆبونەوەی لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، وردەکاریی قۆناغێکی نوێی سیاسی و سەربازی لە سوریا دێتە ئاراوە، کە تێیدا هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) رۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە پێکهاتەی سوپای نوێی ئەو وڵاتەدا  و گومان و پرسیارەکانیش لەسەر ئایندەی سوریا زیاتر دەبن.

بەپێی زانیارییەکانی دەلیل زیلان، رۆژنامەنوسی نیشتەجێی رۆژئاوای کوردستان، پێش سەردانەکەی بۆ ئەمریکا، ئەحمەد شەڕع کۆبونەوەیەکی گرنگی لەگەڵ مەزڵوم کۆبانێ، فەرماندەی گشتیی هەسەدە ئەنجامداوە. لەو کۆبونەوەیەدا کە بە ئامادەبوونی نوێنەرانی ئەمریکا، فەرەنسا و بەریتانیا بەڕێوەچووە، رێککەوتنێکی زارەکی کراوە لەسەر ئەوەی سوپای داهاتووی سوریا لەسەر مۆدێلی سەربازیی هەسەدە دابمەزرێت.

یەکێک لە خاڵە هەرە گرنگەکانی ئەم رێککەوتنە ئەوەیە کە مۆدێلی سەربازیی هەسەدە وەک کاراترین پێکهاتە بۆ چارەسەرکردنی کێشە ئەمنییەکانی سوریا سەیر دەکرێت، بەتایبەت کە هەسەدە خاوەنی نزیکەی 100 هەزار چەکداری راهێنراوە، لە کاتێکدا هێزەکانی سەر بە حکومەتی کاتی ژمارەیان لە 30 هەزار تێپەڕ ناکات و خاوەنی سوپایەکی یەکگرتوو و رێکخراو نین و زۆرینەیان بە چەکداری بەکرێ گیراو ناودەبرێن.

پلانە نوێیەکە تەنها لایەنە کوردی و عەرەبییەکانی ئۆپۆزسیۆن ناگرێتەوە، بەڵکو بووەتە مایەی دڵنیایی بۆ پێکهاتەکانی دیکەی سوریا. بە وتەی زیلان، عەلەوی و دروزییەکانی ناوچەکانی کەناراو و شاری سوەیدا، بەشداریکردنی هەسەدە لە پێکهاتەی ئەمنیی نوێدا وەک "گەرەنتییەک بۆ پاراستنی گیان و ماڵیان" دەبینن، ئەمەش متمانە بەو هێزە فراوانتر دەکات.

لەم نێوەندەدا، تورکیا وەک رێگری سەرەکی لەبەردەم ئەم پرۆسەیەدا دەبینرێت، چونکە نایەوێت کورد لە سوریای داهاتوودا خاوەنی هیچ پێگە و دەستکەوتێکی رەسمی بێت. سەرەڕای هەوڵە دیپلۆماسی و سەربازییەکانی ئەنکەرە، بەڵام پێدەچێت کاریگەرییەکانی لە هاوکێشەی سوریادا بەرەو کەمبونەوە چووبێت و ناچار بێت مامەڵە لەگەڵ ئەم واقیعە نوێیەدا بکات.

ئەم پێشهاتانە ئاماژەن بۆ گۆڕانکارییەکی گەورە لە نەخشەی سیاسی و سەربازیی سوریادا، کە تێیدا هەسەدە لە هێزێکی سەربازیی ناوچەییەوە دەگۆڕێت بۆ بەشێکی سەرەکی و کاریگەر لە پێکهاتەی بەرگریی نیشتمانیی وڵاتەکەدا، ئەمەش دەرگای قۆناغێکی نوێ بەڕووی چارەسەریی سیاسی لە سوریا دەکاتەوە.

ئەحمەد شەرع وەک یەکەم سەرۆکی سوریا کە سەردانی کۆشکی سپی دەکات چووە ناو مێژووەوە، بەڵام دیمەنی سوریا لە واشنتن هێشتا تەمومژاویی و کراوەیە بەڕووی چەندین ئەگەردا، ئەمەش رێگە بە لایەنگران و نەیارانی شەرع دەدات کە هەریەکەیان لێکدانەوەی تایبەتی خۆی بۆ ئەو سەردانە مێژووییە بەو شێوەیەی دەیەوێت و ئارەزووی دەکات، دروستبکات. 

پێش سەردانەکە، لە کاتی سەردانەکە و دوای سەردانەکەش، لایەنگرانی سیاسەتی شەرع بە درێژی باسیان لە لێهاتوویی سیاسی ئەو کرد کە بە وتەی ئەوان، بووە هۆی شکاندنی گۆشەگیرییەکی نێودەوڵەتی کە دەیان ساڵ بوو سوریای گرتبووەوە. هەروەها باسیان لە سەرکەوتنی کرد لە هەڵپەساردنی سزاکانی ئابووری و خستنە ژێر چەتری بەهێزترین دەوڵەتی جیهانەوە بۆ پاراستنی لە "ئیسرائیل" کە سەردانەکە رێگەی لە بەردەوامیی دەستدرێژییەکانی بۆ سەر سوریا گرت.

بەڵام ژمارەیەک لە سورییەکان بۆچوونێکی جیاوازیان هەیە و لەو گۆشەنیگایەوە سەیری سەردانەکە دەکەن کە هیچ ئەنجامێکی بەرجەستەی لێ نەکەوتەوە پشتی پێ ببەسترێت، چونکە تەمومژیی هەڵوێستی ئەمریکا سەبارەت بە ئەنجامەکانی سەردانەکە زاڵ بوو، سزاکانیش تەنها هەڵپەسێردراون و هەڵنەوەشێنراونەتەوە، بە پێچەوانەی ئەوەی لایەنگرانی شەرع بانگەشەی بۆ دەکەن.

سەردانێکی مێژووویی:

ئەوەی ئەحمەد شەرع وەک یەکەم سەرۆکی سوریا سەردانی کۆشکی سپی بکات، تەنها وردەکارییەک نییە، بەڵکو هەنگاوێکە دەرئەنجامی گەورەی دەبێت، چونکە قۆناغێکی نوێ لە پەیوەندییەکانی سوریا و ئەمریکا دادەمەزرێنێت کە بۆ ماوەی چەندین ساڵی دوور و درێژ پڕ لە لێدوانی دژ بە یەک و دوژمنکارانەبووە

جەمال رەزوان، شیکاری سیاسی سوری، بە "RT"ی راگەیاند: "سوریا بە هەنگاوی پڕ لە متمانەوە بەرەو ئەوە دەڕوات ببێتە هاوپەیمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە هیچ کەسێکی عاقڵ ناتوانێت ئامادەیی بەردەوامی لە جیهاندا و توانای بۆ چەسپاندنی سەقامگیری لە هەر وڵاتێکدا پشتگوێ بخات."

رەزوان پێیوایە، شەرع بە دیدگایەکی روونەوە چووە واشنتۆن و دەیزانی کە پێکدادان لەگەڵ ئەمریکییەکان، دەرفەتی سەقامگیری لە وڵاتەکەی دەشێوێنێت کە دوای رووخانی رژێمی ئەسەد هاتۆتە ئاراوە. وتیشی: "سورییەکان ئەمڕۆ تامەزرۆی ئەوەن ئاسایش بەرقەرار بێت، کە ئەمەش لەرێگەی بەشداری کارا لەگەڵ واشنتۆن لە شەڕی دژی تیرۆر و پشت پێبەستنی بۆ گەیشتن بە لێکتێگەیشتنی ئەمنی لەگەڵ ئیسرائیل بەدی دێت."

سەبارەت بە پرۆتۆکۆڵی پێشوازییەکە و چوونەژوورەوەی شەرع لە دەرگایەکی لاوەکییەوە بۆ کۆشکی سپی، رەزوان بە وردەکارییەکی ئاسایی ناویبرد و وتی: "ئەو قسانەی تۆم باراک، نێردەی ئەمریکا بۆ سوریا، کردوویەتی ئەو بۆچوونە بەتاڵ دەکاتەوە، کاتێک وتی سەرۆک ترەمپ سەردانەکەی بۆ دوو سەعات درێژکردەوە، دوای ئەوەی بڕیاربوو تەنها بیست خولەک بێت، ئەمەش نیشانەی رێزی بووە بۆ هاوتا سورییەکەی."

هەڵپەساردنی سزاكان; هەنگاوێكی باش بەڵام ناتەواو:

لە بواری ئابوورییدا، ئیلیاس جەبور، شارەزای سوری، رایگەیاند، سەردانەکەی شەرع بۆ واشنتۆن سەرکەوتوو بوو لە رازیکردنی ئەندامانی کۆنگرێس و لایەنە پەیوەندیدارەکان بە سزاکانی قەیسەر، بۆ پێدانی دەرفەتێکی گونجاو بە حکومەتی نوێی سوریا تا توانای خۆی لە جێبەجێکردنی داواکارییەکانی ئەمریکا بسەلمێنێت.

جبور ئاماژەی بەوەشکرد، هەڵپەساردنی سزاکانی قەیسەر بۆ ماوەی شەش مانگ، حکومەتی سوریای خستۆتە ژێر تاقیکردنەوەیەکی راستەقینەوە، ئەگەر بە سەرکەوتوویی لێی دەربچێت، ئەوا شایستەیی خۆی دەسەلمێنێت. وتیشی: "ئەو هەڵمەتانەی هێزە ئەمنییەکانی سوریا پێش سەردانەکەی شەرع بۆ واشنتۆن دژی چەکدارانی داعش و شانەکانی دەستیانپێکرد، یەکەم هەنگاوی جێبەجێکردنی پابەندبوونەکانی سوریا بوو بە خواستی ئەمریکا بۆ شەڕکردن دژی ئەو رێکخراوە."

شەرع خاوەنی چ کارتێکی دانوستانە؟

بەڵام لە بەرامبەردا، بەشێکی دیکە لە سورییەکان پێیانوایە شەرع بەبێ هیچ کارتێکی بەهێز چووەتە کۆشکی سپی تا بتوانێت لەسەر پرسە گرنگەکانی وەک ئاسایش و سەروەری وڵاتەکەی دانوستان بکات.

حەمدان عەبدولحەق، پارێزەر و شیکاری سیاسی، پێیوایە، شێوازی پێشوازییەکە لە کۆشکی سپی پەیامێکی روونی تێدابوو کە "دانپێدانان بە شەرعییەتی تۆ هێشتا نەهاتووە و بەشێک لە پلانی ئەمریکا بۆ سوریا هێشتا لەناو دۆسیە داخراوەکاندایە."

بە بڕوای عەبدولحەق، شەرع هەوڵدەدات هەموو لایەنەکان رازی بکات و بە هەر لایەنێکی هەرێمی یان نێودەوڵەتی ئەوە دەڵێت کە حەز دەکات بیبیستێت، بێ ئەوەی ئاگاداری ناکۆکییە گەورەکانی نێوان ئەو لایەنانە بێت. وتیشی: "کێشە گەورەکە لە رێکخستنەوەی نێوخۆی دەستەی تەحریری شام و گروپە جیهادییەکانی دیکەدایە کە ترسیان لەو بەڵێنانە هەیە شەرع بە واشنتۆنی داوە."

شەرع: باشترین چارەسەر تێکەڵکردنی هەسەدەیە بە سەرپەرشتی ئەمریکا:

لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ رۆژنامەی "واشنتۆن پۆست"ی ئەمریکی، ئەحمەد شەرع، سەرۆکی سوریا رایگەیاند: "باشترین چارەسەر ئەوەیە کە هێزەکانی ئەمریکا لە سوریا سەرپەرشتی تێکەڵکردنی هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) بکەن بە هێزە ئەمنییەکانی حکومەتی ناوەندییەوە." وتیشی: "پاراستنی خاکی سوریا بەرپرسیارێتی دەوڵەت دەبێت."

سەبارەت بە دانوستان لەگەڵ ئیسرائیل، شەرع وتی: "ئێمە لە دانوستانی راستەوخۆداین لەگەڵ ئیسرائیل و هەنگاوێکی باشمان بڕیوە، بەڵام بۆ گەیشتن بە رێککەوتنی کۆتایی، پێویستە ئیسرائیل بکشێتەوە بۆ سنوورەکانی پێش ٨ی کانوونی یەکەم."

شەرع ئامانجی سەرەکی سەردانەکەشی بۆ "دەستپێکردنی بنیادنانی پەیوەندی نێوان سوریا و ویلایەتە یەکگرتووەکان" گەڕاندەوە و رایگەیاند، "سەقامگیری سوریا کاریگەری لەسەر هەموو ناوچەکە دەبێت، هەروەک چۆن ناسەقامگیرییەکەشی کاریگەری دەبێت."

ئەوەی ماوەتەوە، هەوڵەکانی شەرع و حکومەتەکەیەتی بە ئاراستەیەکدا کە بتوانێت ببێتە دەنگی تەواوی سوریا و ئەو گەلەی کە تینوی ئازادی و ژیانێکی ئازادە، بەتایبەت دروزییەکان و کوردەکان و عەلەوییەکان، گرەوێکن کە ڕەنگە شەرع و حکومەتەکەی نەتوانن بیبەنەوە. 

 

دەنگدان وەک مافێکی بنەڕەتی و بەردی بناغەی حوکمڕانیی دیموکراسی، گەشتێکی دوورودرێژی بەناو مێژوودا بڕیوە. ئەم چەمکە، کە لە بنەڕەتدا لە وشەی یۆنانی "دیمۆس" (گەل) و "کراتۆس" (دەسەڵات)ـەوە وەرگیراوە، لە فۆرمێکی سەرەتایی و سنووردارەوە پەرەی سەندووە بۆ مافێکی گشتگیر کە ئەمڕۆ زۆرینەی گەلانی جیهان پەیڕەوی دەکەن. ئەم راپۆرتە تیشک دەخاتە سەر ڕەگ و ریشەی دەنگدان لە جیهاندا و دواتر بە وردی مێژووی ئەم پرۆسەیە لە عیراق و ئەزموونی تایبەتی هەرێمی کوردستان دەخاتەڕوو.

گەشتی دەنگدان لە جیهاندا؛ لە مافێکی تایبەتەوە بۆ مافێکی گشتی:

سەرەتاییترین شێوازی رێکخراوی دەنگدان لە جیهاندا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی پێنجەمی پێش زایین و ئەسینای کۆن. لەوێ، "دیموکراسیی راستەوخۆ" رێگەی بە هاووڵاتیان دەدا بەشداری لە بڕیارداندا بکەن. بەڵام ئەم مافە تەنها بۆ ئەو پیاوانەبوو، کە ئازادبوون و خاوەنی موڵک بوون. لەکاتێکدا ژنان، کۆیلەکان و بیانییەکان نەیاندەتوانی و لێی بێبەشبوون.

لەگەڵ شۆڕشەکانی سەدەی 18 و سەرهەڵدانی دەوڵەتی مۆدێرن، بەتایبەتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، چەمکی دیموکراسیی نوێنەرایەتی گەشەی کرد. سەرەڕای بانگەشەکردن بۆ باوەڕبوون بە دیموکراسی، دامەزرێنەرانی ئەمریکا مافی دەنگدانیان تەنها بۆ پیاوە سپی پێستە خاوەن موڵکەکان قۆرخ کردبوو. ئەمەش بووە سەرەتای خەباتێکی درێژخایەن بۆ فراوانکردنی مافی دەنگدان:

قۆناغ و هەنگاوەکان:

• خەبات دژی جیاکاریی رەگەزی: لە دوای جەنگی ناوخۆیی ئەمریکا، هەموارکردنەوەی پازدەهەمی دەستوور لە ساڵی 1870دا مافی دەنگدانی بە پیاوانی رەشپێست بەخشی، بەڵام ویلایەتەکانی باشوور بە دانانی کۆسپی وەک "باجی دەنگدان"و "تاقیکردنەوەی خوێندەواری" بۆ دەیان ساڵ رێگرییان لە بەشداریکردنیان کرد و نەیان هێشت ئەو مافە بدرێت بە ڕەشپێستەکان.
• مافی دەنگدانی ژنان: دوای دەیان ساڵ لە تێکۆشان، ژنان لە ئەمریکا لە ساڵی 1920دا بەپێی هەموارکردنەوەی نۆزدەهەمی دەستوور مافی دەنگدانیان بەدەستهێنا. لەکاتێکدا نیوزلەندا لە ساڵی 1893 وەک یەکەم وڵات لە جیهاندا ئەم مافەی بە ژنان بەخشیبوو.
• یاسای مافی دەنگدان (1965):  ئەم یاسا مێژووییە لە ئەمریکا کۆتایی بە زۆربەی ئەو رێگرییە یاساییانە هێنا کە دژی کەمینەکان بەکاردەهێنران و بووە وەرچەرخانێکی گەورە لە مسۆگەرکردنی مافی دەنگداندا.
• کەمکردنەوەی تەمەنی دەنگدان:  لە ساڵی 1971 و لە ئەنجامی ناڕەزایەتییەکان دژی جەنگی ڤێتنام، تەمەنی دەنگدان لە ئەمریکا لە 21 ساڵەوە بۆ 18 ساڵ کەمکرایەوە.

سەرەڕای ئەم پێشکەوتنانە، خەبات بۆ پاراستنی مافی دەنگدان بەردەوامە و لەم ساڵانەی دواییدا لە زۆر وڵاتدا، بەبیانووی جیاواز، هەوڵ بۆ سنووردارکردنەوەی ئەم مافە دراوە.


عیراق شانۆی خەون بینین بە ئاشتی و مەیدانی خوێنڕشتن:

عیراق، کە هەمیشە وڵاتێک بووە دژ بە خەونی هاووڵاتییەکانی کە بەردەوام خەونیان بە ئاشتیەوە بینیوە، بە هۆکارە سیاسی و تائیفی و ئاینییەکان، مەیدانی خوێن و جەنگ و یەکتر کوشتن و ڕەتکردنەوە بووە، بە کۆمەڵێک وێستگە و هەنگاوی دژ بە یەکدا ڕۆشتووە.



یەکەم ئەزموونی هەڵبژاردن لە مێژووی عیراقدا (1925)

دوای دامەزراندنی دەوڵەتی پاشایەتیی عیراق، یەکەمین هەڵبژاردنی پەرلەمانی لە ساڵی 1925 بەڕێوەچوو. ئەم پرۆسەیە لەسەر بنەمای دەستووری بنەڕەتیی عیراق و یاسای هەڵبژاردنی نوێنەرانی ساڵی 1924 رێکخرا، بەڵام لەگەڵ دیموکراسیی مۆدێرندا جیاوازییەکی زۆری هەبوو.

شێوازی هەڵبژاردن: هەڵبژاردنەکە ناڕاستەوخۆ و دوو قۆناغی بوو. لە قۆناغی یەکەمدا (کە لە مانگەکانی 3 بۆ 5ی 1925 بەڕێوەچوو)، دەنگدەرانی ئاسایی (هەڵبژێرەری یەکەم) کۆمەڵێک کەسیان هەڵدەبژارد کە پێیان دەوترا "هەڵبژێرەری دووەم". لە قۆناغی دووەمدا (مانگی 6ی 1925)، ئەم "هەڵبژێرەرە دووەمانە" ئەندامانی پەرلەمانیان هەڵدەبژارد.

مەرجە سنووردارەکان :مافی بەشداریکردن زۆر سنووردار بوو:

• مەرجەکانی دەنگدەر (هەڵبژێرەری یەکەم):
• دەبوو رەگەزی نێر بێت (ژنان بە تەواوی بێبەش بوون).
• تەمەنی لە21 ساڵ کەمتر نەبێت.
• دەبوو باجدەر بێت، واتە بڕە باجێکی دیاریکراوی بە حکومەت دابێت، کە ئەمەش راستەوخۆ دەبووە هۆی بێبەشکردنی هەژارترین توێژەکانی کۆمەڵگە و دەسەڵاتی دەدایە دەست خاوەن سامان و موڵکدارەکان.
• سەربازان و ئەفسەرانی سوپا و پۆلیس مافی دەنگدانیان نەبوو.
• مەرجەکانی خۆپاڵاوتن بۆ ئەندامێتیی پەرلەمان:
• دەبوو پیاوێکی عیراقی بێت و تەمەنی لە ٣٠ ساڵ کەمتر نەبێت.
• دەبوو خوێندەوار بێت.
• هیچ تۆمارێکی تاوانی نەبێت کە شکۆی لەکەدار بکات.
• نابێت ئیفلاسی کردبێت یان فەرمانبەری حکومەت بێت.
• نابێت خزمایەتیی نزیکی لەگەڵ بنەماڵەی پاشا هەبێت.

یەکەمین پەرلەمانی عیراق لە 88کورسی پێکهاتبوو و یەکەم دانیشتنی لە 16ی تەمموزی 1925 ئەنجامدرا. ئەم ئەزموونە سەرەتاییە، سەرەڕای کەموکوڕییەکانی، وەک یەکەم هەنگاوی عیراق بەرەو ژیانی پەرلەمانی لە مێژوودا تۆمار کراوە و تا ئەمڕۆش بەردەوامە.

سبەی، 2025/11/11کە عیراق و کوردستان لە ناو ئاڵنگاری و بایکۆتی سەدر و ئاڵۆزییەکانی ناوچەکەدا، بە بەشداریی زیاتر لە 20 ملیۆن دەنگدەر پێدەنێتە خولی شەشەمی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران و هەر لایەنەی گرەو لەسەر بەدەستهێنانی زۆرینەی دەنگی دەنگدەران دەکات، کۆمەڵێک بەربەستی دیار هەن کە ڕەنگە نەتوانین نادیدەی بگرین:

_1بانگەوازی فراوانی سەدر بۆ بایکۆت.

2_گەڕانەوەی تیرۆر و تیرۆرکردنی کاندیدێکی سەر بە هاوپه‌یمانى سیاده‌ بەناوی سەفا حسین مەشھەدانی و هەوڵدان بۆ تیرۆرکردنی کاندیدێکی تر و چەندین هۆکاریتر.

سێیەم: ئەزموونی دیموکراسی لە هەرێمی کوردستان:

دوای دەیان ساڵ لە حوکمی تاکڕەوانە لە عیراق، راپەڕینی گەلی کوردستان لە ساڵی 1991 وەرچەرخانێکی مێژوویی دروست کرد. کشانەوەی دامەزراوەکانی حکومەتی ناوەندی، بۆشاییەکی کارگێڕی و یاسایی دروست کرد. بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، بەرەی کوردستانی بڕیاریدا پەنا بۆهەڵبژاردنێکی گشتی ئەنجام بدات.

لە 19ی ئایاری 1992، یەکەمین هەڵبژاردنی ئازاد و دیموکراسی لە مێژووی کوردستاندا بەڕێوەچوو. ئەم هەڵبژاردنە نەک تەنها بۆ هەڵبژاردنی نوێنەران بوو، بەڵکو دامەزراندنی شەرعییەتی سیاسیی هەرێمی کوردستانی لێکەوتەوە  و پاش چەندین شۆڕش و چەندین ساڵ لە وەستانەوە و خەبات دژ بە بەعس، توانرا جۆرێک سەربەخۆیی و دانپێدانانی گشتی بەدەستبهێنێت و زۆر دەرئەنجامی گرنگی لێبکەوێتەوە.

گرنگترین دەرئەنجامەکانی بریتی بوون لە:

• دامەزراندنی پەرلەمانی کوردستان: وەک یەکەم دەسەڵاتی یاسادانان لە مێژووی کورددا.
• پێکهێنانی حکومەتی هەرێمی کوردستان: لەسەر بنەمای ئەنجامی هەڵبژاردنەکان و بە بەشداریی هێزە سەرەکییەکان (یەکێتی و پارتی) بە شێوەی 50 بە 50

ئەم ئەزموونە، سەرەڕای ئەو ئاڵنگاری و قەیرانانەی روبەڕووی بووەتەوە، بناغەی سیستمێکی سیاسیی فرەحیزبی لە هەرێمی کوردستان دانا و وایکرد دەنگدان ببێتە بەشێکی سەرەکی لە ژیانی سیاسی و مەدەنیی هاووڵاتیانی کوردستاندا.

دەرەنجام:

مێژووی دەنگدان بەگشتی، چیرۆکی خەباتی بەردەوامی مرۆڤایەتییە بۆ بەدەستهێنانی مافی چارەی خۆنووسین. لە ئەسینای کۆنەوە کە مافێک بوو بۆ ژمارەیەکی کەمی هەڵبژاردە، تا دەگاتە ئەمڕۆ کە بووەتە مافێکی گشتگیر بۆ هەمووان بێ جیاوازی ئاینی و سیاسی و ڕەگەزی.
هەرێمی کوردستان و عیراقیش بێدابڕان لە هەڵبژاردنێکی سنوورداری ساڵی 1925 لە عیراق، تا دەگاتە هەڵبژاردنە فرەحیزبییەکانی دوای 2003 و ئەزموونی تایبەتی هەرێمی کوردستان کە لە ئەنجامی ڕاپەڕین و ئیرادەی گەلەوە لەدایک بوو، نموونەیەکی بەرچاوی ئەم گەشتە مێژووییەن.

 

سبەینێ دەنگدانی گشتی لە هەریمی کوردستان و عیراق بۆ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بەڕێوەدەچێت، بەپێی ئامارەکانی کۆمیسیۆن، بۆ پرۆسەی دەنگدانی گشتی 20 ملیۆن و 63 هەزار و 773 کەس مافی دەنگدانیان هەیە.

ژمارەی دەنگدەران، بەسەر هەشت هەزار و 703 بنکە و 39 هەزار و 285 وێستگەدا دابەشبوون.

بەپێی ئامارەکانی کۆمیسیۆن، کۆی ژمارەی کورسییەکانی پەرلەمانی عێراق 329 کورسییە و لەو ژمارەیە 46 کورسیان بۆ پارێزگاکانی هەرێمە، ئەوەش جگە لە کورسییەکانی ناوچە دەرەوەی ئیدارەی هەرێم.

هەر بەپێی ئامارەکە، ئەو کەسانەی مافی دەنگدانیان هەیە لە عیراق 21 ملیۆن و 404 هەزار 291 کەسن و لەو ژمارەیەش یەك ملیۆن و 313 هەزار و 980 دەنگدەری تایبەتن، کە دوێنێ بە رێژەی گشتی ٪82 لە سەرانسەری عیراق بەشدارییان لە هەڵبژاردن کردووە.

جێگەی ئاماژەیە، ژمارەی ئەو کەسانەی لە هەرێمی کوردستان مافی دەنگدانیان هەیە سێ ملیۆن و 68 هەزار و 411 کەسە، دەنگدەرانی هەرێمی کوردستانیش رێژەی ٪14ـی کۆی دەنگدەرانی عێراق پێکدەهێنن.

 

دەنگدەران بەم شێوەیە بەسەر پارێزگاکانی هەرێم دابەشبوون:

لە سلێمانی، بە هەڵەبجە و گەرمیان و راپەرینەوە، ملیۆنێک و 210 هەزار و 658 کەس مافی دەنگدانیان هەیە.

لە هەولێر ملیۆنێک و 87 هەزار و 880 کەس مافی دەنگدانی هەیە.

لە دهۆک 778 هەزار و 846 کەس مافی دەنگدانیان هەیە.

 

هاوکات دوێنێ، دەنگدانی تایبەت بۆ هەڵبژاردنی خولی شەشەمی ئەنجومەنی نوێنەران لە عیراق و هەرێمی كوردستان بەڕێوەچوو، کە رێژەی بەشداری لە دەنگدانی تایبەت 82.48% بووە.

لەلای خۆشیەوە دادوەر عومەر ئەحمەد سەرۆكی كۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانی عیراق لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، دەنگدانی تایبەت لە كەشێكی ئارامدا بەڕێوەچووە و كۆمیسیۆنیش بە یەك دووری لەسەرجەم كاندیدەكان وەستاوە.

وتیشی، لە دەنگدانی تایبەتدا زیاتر لە یەك ملیۆن و 100 هەزار كەس دەنگیان داوە.

سبەینێ 11ـی11ـی2025 دەنگدانی گشتی لە سەرانسەری عیراق بەرێوەدەچێت و کە زیاتر لە 20 ملیۆن کەس مافی دەنگدانیان هەیە.

 

کلیک لێرە بکە و لەم شیکارییەی کوردسات نیوزدا بینەری سەرجەم وردەکارییەکان و ئامار و داتاکانی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق ببە....

ئەمڕۆ، 8ی 11 /2025، 36 ساڵ بەسەر ئەو شەوە مێژووییەدا تێدەپەڕێت تێیدا دیواری بەرلین، کە وەک هێمای دابەشبوونی جیهان لە سەردەمی شەڕی سارددا دەبینرا، روخێنرا. ئەم دیوارە بۆ ماوەی 28 ساڵ نەک تەنها شارێکی دابەشکرد، بەڵکو بووە سنورێکی بەرجەستە لەنێوان دوو ئایدۆلۆژیای دژ بەیەک: سەرمایەداریی رۆژئاوا و کۆمۆنیزمی رۆژهەڵات. چیرۆکی ئەم دیوارە، چیرۆکی دابڕان، هیوا و دواجار سەرکەوتنی ئیرادەی مرۆڤە بەسەر بەربەستەکاندا.

دیواری بەرلین تەنها کۆمەڵێک بلۆکی کۆنکرێتی نەبوو، بەڵکو برینێکی قووڵ بوو کە بۆ ماوەی28 ساڵ جەستەی نەتەوەیەک و دڵی هەزاران خێزانی لەت کردبوو. لە 13ی ئابی 1961، حکومەتی ئەڵمانیای رۆژهەڵاتی ژێر هەژموونی سۆڤیەت، بە شەوێک قەڵایەکی دروست کرد کە هاوڕێی لە هاوڕێ، برای لە برا و دایکی لە رۆڵەکانی جیاکردەوە. ئەم دیوارە بووە زیندانێکی گەورە بۆ ملیۆنان کەس کە خەونیان بە ئازادییەوە دەبینی و بووە سیمبولی بەرجەستەی "پەردەی ئاسنین" و جەنگی سارد.

هۆکاری دروستکردنی دیوارەکە:

دوای کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەم لە ساڵی 1945، ئەڵمانیای دۆڕاو لە کۆنفرانسەکانی یاڵتا و پۆتسدامدا کرایە دوو ناوچە و بەسەر چوار هێزدا دابەشکرا: رۆژهەڵات بۆ یەکێتیی سۆڤیەت، و رۆژئاوا بۆ ئەمریکا، بەریتانیا و فەرەنسا. شاری بەرلین، هەرچەندە بە تەواوی دەکەوتە ناو بەشەکەی سۆڤیەتەوە، بەڵام ئەویش بەهەمان شێوە دابەشکرا.

ئەم دۆخە بووە هۆی دروستبوونی دوو دەوڵەتی ئەڵمانی: کۆماری ئەڵمانیای فیدراڵی (ئەڵمانیای رۆژئاوا) و کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا (ئەڵمانیای رۆژهەڵات). بەرلینی رۆژئاوا وەک دوورگەیەکی سەرمایەداری لەناو دەریایەکی کۆمۆنیستیدا مایەوە، خاڵێک کە نیکیتا خرۆشۆڤ، سەرکردەی سۆڤیەت، بە "ئێسکێک لە قوڕگی سۆڤیەتدا" وەسفی کرد.

بۆشایی گەورەی ئابووری و سیاسی لەنێوان هەردوو بەشەکەدا بووە هۆی شەپۆلێکی گەورەی کۆچکردن لە رۆژهەڵاتەوە بۆ رۆژئاوا. تا ساڵی 1961، نزیکەی 3 ملیۆن ئەڵمانیی رۆژهەڵات، کە زۆربەیان کرێکاری شارەزا، پزیشک و مامۆستا بوون، بەرەو رۆژئاوا هەڵهاتبوون. تەنها لە 11 رۆژی یەکەمی مانگی ئابی 1961دا، 16هەزار کەس سنووریان بەزاند.

لە بەرەبەیانی 13ی ئابی 1961، خەڵکی بەرلین بەدیمەنێکی چاوەڕواننەکراو خەبەریان بووەوە؛ حکومەتی کۆمۆنیستیی ئەڵمانیای رۆژهەڵات دەستیکردبوو بە دروستکردنی دیوارێکی تەلبەند و کۆنکرێتی، کە بە رەسمی ناوی "قەڵغانی دژە فاشیزم"ی لێنرابوو. بەڵام ئامانجی سەرەکی، رێگرتن بوو لەو لێشاوی کۆچکردنە.

لەناکاو، خێزانەکان دابڕان، کرێکاران لە کارەکانیان دوورکەوتنەوە و دەرگای نێوان رۆژهەڵاتی سۆسیالیستی و رۆژئاوای ئازاد بۆ ماوەی 28 ساڵ داخران. ژیان بە تەواوی گۆڕا.

ژیان لە پشتی دیوارەوە: ٢٨ ساڵ دابڕان:

ژیان لە ئەڵمانیای رۆژهەڵات کەوتە ژێر چاودێریی توندی پۆلیسی نهێنی "ستازی". وەک خانمێک کە دوای رووخانی دیوارەکە سەردانی رۆژئاوای کردبوو دەیگێڕێتەوە، "بۆ ماوەی 28 ساڵ بوو خەیارێکی تازەم نەبینیبوو" و سەرسام بوو بە بینینی فرۆشگاکانی پڕ لە سەوزە و میوەی فرێش. خێزانەکان خەونیان بە بینینی پاریسەوە دەبینی و بە ئۆتۆمبێلە بچوکەکانی جۆری "ترابانت" و بە ساندویچی ماڵەوە گەشتێکی دوو رۆژەیان بۆ ئەوێ دەکرد.

سەرەڕای مەترسییەکان، زیاتر لە پێنج هەزار کەس، لەنێویاندا 600 پاسەوانی سنوور، توانییان لە رێگەی سەرسوڕهێنەرەوە هەڵبێن: بازدان لە پەنجەرەوە، خۆهەڵواسین بەسەر تەلبەندەکاندا، فڕین بە باڵۆنی گەرم، خشین بەناو ئاوەڕۆکاندا و لێخوڕینی خێرا بەناو بەشە لاوازەکانی دیوارەکەدا. بەڵام ئەم هەوڵانە بێ قوربانی نەبوون؛ بەلایەنی کەمەوە 171 کەس لە هەوڵی پەڕینەوەدا کوژران.

ڕووخانە چاوەڕواننەکراوەکە: هەڵەیەکی بیرۆکراسی کە مێژووی گۆڕی

لە ساڵی 1989دا، شەپۆلی شۆڕش و گۆڕانکاری بەسەر بلۆکی رۆژهەڵاتدا هاتبوو. ریفۆرمەکانی میخائیل گۆرباچۆڤ ("گلاسنۆست" و "پەرەسترۆیکا") و سەرکەوتنی بزوتنەوەی "یەکبگرن" لە پۆڵەندا و کردنەوەی سنووری نەمسا لەلایەن هەنگاریاوە، کۆڵەکەکانی سیستمی کۆمۆنیستییان لەرزاندبوو.

شەوی 9ی تشرینی دووەمی 1989، لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا، گونتەر شابۆڤسکی، وتەبێژی حزبی کۆمۆنیستی ئەڵمانیای رۆژهەڵات، بەبێ ئەوەی بە وردی ئەو یاداشتەی بەدەستییەوە بوو بیخوێنێتەوە، رایگەیاند؛ رێوشوێنی نوێ بۆ گەشتکردن گیراوەتەبەر و هاووڵاتیان دەتوانن گەشت بکەن. کاتێک رۆژنامەنووسێک پرسی "کەی؟"، ئەو بە شڵەژانەوە وتی: "تا ئەو شوێنەی من بزانم... دەستبەجێ، بێ دواکەوتن."

ئەم هەواڵە وەک بۆمبێک لە تەلەفزیۆنەکاندا تەقییەوە. هەزاران هاووڵاتیی رۆژهەڵات روویان لە خاڵە سنوورییەکان کرد و هاواریان دەکرد "دەرگاکە بکەنەوە!". پاسەوانەکان کە هیچ فەرمانێکی روونیان پێنەگەیشتبوو، دواجار ناچاربوون دەروازەکان بکەنەوە. دیمەنی باوەشپیاکردنی ئەڵمانییەکانی رۆژهەڵات و رۆژئاوا، پێشکەشکردنی گوڵ و شامپانیا و سەماکردن لەسەر دیوارەکە، بووە یەکێک لە زیندووترین دیمەنەکانی مێژووی هاوچەرخ.

رووخانی دیواری بەرلین تەنها کۆتاییهاتنی شەڕی سارد و یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا نەبوو، بەڵکو سەلماندی کە هیچ دیوارێک، هەرچەندە بەرز و پتەو بێت، ناتوانێت بۆ هەتاهەتایە ئیرادەی مرۆڤەکان بۆ ئازادی زەوت بکات.

دوای 36 ساڵ چاوەڕوانی و گەڕانێکی بێوچان، دایکێک توانی چارەنووسی کچەکەی ئاشکرا بکات کە لە تەمەنی ساواییدا بۆ هەڵگرتنەوە دابووی بە کەسێک، بەڵام دەرکەوت لەلایەن ئەو باوکەیەوە کە هەڵیگرتبووەو کوژراوە و لە حەوشەی ماڵەکەیدا نێژراوە. چیرۆکی کاتی تەرکانیان، چیرۆکی دایکێکە کە هەرگیز کۆڵی نەدا تا راستیی مەرگی کچەکەی، ئەلێکسیس، ئاشکرا بکات.

لە ساڵی 2010دا، "کاتی تەرکانیان"، کە پەرستارێکی خانەنشین بوو، نامەیەکی لە فەرمانگەی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکانی ویلایەتی ڤێرجینیا پێگەیشت. تێیدا داوای نمونەی DNAی لێکرابوو بۆ بەراوردکردن لەگەڵ تەرمێکی نەناسراودا کە رەنگە هی کچە ونبووەکەی بێت. هەرچەندە ئەنجامی پشکنینەکە نەرێنی دەرچوو و هیوابەخش بوو، بەڵام ئەمە سەرەتای گەشتێکی درێژی "کاتی" بوو بۆ دۆزینەوەی راستییەکان.

"کاتی" خودی خۆی، لە تەمەنی14 ساڵیدا لە ماڵەوە هەڵهاتبوو بەهۆی ژیانی سەختی خێزانەکەیەوە. لە نیو ئۆرلیانز، لەگەڵ راندی بێجەر ئاشنا بوو و پێکەوە لە سێرکێکدا کاریان دەکرد، کە کاتی رۆڵی "کچە گۆرێلا"کەی دەبینی. لە تەمەنی 15 ساڵیدا دووگیان بوو و کچەکەی ناونا ئەلێکسیس. بەڵام بەهۆی فشاری دایکییەوە کە توشی شێرپەنجە ببوو، ناچاربوو کچەکەی بداتە خێزانێک بۆ هەڵگرتنەوە.

دوای وەرگرتنی نامەکە، "کاتی" دەستیکرد بە لێکۆڵینەوەی خۆی و زانیارییەکانی کۆکردەوە. بۆی دەرکەوت کە کچەکەی، کە ناوی گۆڕدرابوو بۆ ئاندریا بۆومان، لەلایەن دێنیس و برێندا بۆومانەوە هەڵگیرابووەوە. هەروەها زانی کە باوکە هەڵگرەوەکەی، دێنیس بۆومان، خاوەنی رابردوویەکی تاوانکارییە و پێشتر بە تۆمەتی هەوڵدان بۆ دەستدرێژیی سێکسی زیندانی کرابوو.

کاتێک پۆلیس هاوکاریی پێویستی نەکرد، "کاتی" بڕیاریدا خۆی بجوڵێت. بیلبۆردێکی گەورەی لە نزیک ماڵی بنەماڵەی بۆومان بە کرێ گرت، خەڵاتێکی 11 هەزار دۆلاری بۆ هەر زانیارییەک دانا و بە ئاشکرا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دێنیس بۆومانی بە کوشتنی کچەکەی تۆمەتبار کرد. ئەو دڵنیابوو کە تەرمی کچەکەی لە حەوشەی پشتەوەی ماڵەکەیاندا لەژێر پارچە زەوییەکی کۆنکرێتکراودا شاردراوەتەوە.

وەرچەرخان لە کەیسەکەدا لە ساڵی 2019دا روویدا، کاتێک دێنیس بۆومان بە تۆمەتی کوشتن و دەستدرێژیکردنە سەر ژنێکی دیکە بەناوی کاتلین دۆیڵ لە ساڵی 1980دا، دەستگیرکرا. پۆلیس ئەم دەرفەتەی قۆستەوە و بە بۆومانیان وت ئەگەر دان بەوەدا بنێت چی بەسەر ئەلێکسیسدا هێناوە، رێگەی پێدەدەن لە زیندانێکی نزیک لە هاوسەرەکەی بمێنێتەوە.

ئەم تاکتیکە سەرکەوتوو بوو. بۆومان دانی بەوەدانا کە دوای ئەوەی زلەیەکی لە ئەلێکسیس داوە، کچەکە کەوتووە و ملی شکاوە. دواتر بۆ شاردنەوەی تاوانەکەی، تەرمەکەی پارچە پارچە کردووە و لە حەوشەی ماڵەکەیدا ناشتوویەتی.

لە ساڵی 2020دا، پۆلیس حەوشەی ماڵی بۆومانی هەڵکۆڵی و پاشماوەی مرۆڤیان دۆزییەوە. دوای پشکنینی DNA، دەرکەوت کە پاشماوەکە هی ئەلێکسیسە.

دێنیس بۆومان بە دوو زیندانیی هەتاهەتایی بۆ کوشتنی کاتلین دۆیڵ و 35بۆ 50 ساڵی دیکەش بۆ کوشتنی ئەلێکسیس سزادرا.

ئەلێکسیس بۆ ئەوەی لەبیربکرێت، لە داهاتوو بێبەشکرا، بەڵام دایکە راستەقینەکەی هەرگیز لەبیری نەکرد و دواجار، سەرەڕای هەموو ئاستەنگەکان، دۆزییەوە.

دوای گەمارۆیەکی 18 مانگی و پێکدادانێکی خوێناوی، شاری فاشر، دواین پێگەی سوپای سودان لە هەرێمی دارفور، بەتەواوەتی کەوتە دەست هێزەکانی پشتیوانیی خێرا. کەوتنی شارەکە دەرگای بەڕووی کارەساتێکی مرۆیی گەورەتردا کردەوە و راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان باس لە "کۆمەڵکوژی" و "پاکتاوی رەگەزی" دەکەن، لە کاتێکدا چارەنووسی ملیۆنان هاووڵاتی لەوپەڕی مەترسیدایە.

کەوتنی فاشر و کرانەوەی دەرگای دۆزەخ:

لە ماوەی چەند رۆژی رابردوودا، هێزەکانی پشتیوانیی خێرا هێرشەکانیان بۆ سەر فاشر چڕکردەوە و بەپێی راپۆرتە سەرەتاییەکان، لە ماوەی تەنها دوو رۆژدا نزیکەی 2000 کەس کوژراون. سەندیکای پزیشکانی سودان جەخت دەکاتەوە کە ژمارەی قوربانییەکان "زۆر لەوە زیاترە"، بەڵام بەهۆی پچڕانی پەیوەندییەکان و ئەو ترس و تۆقاندنەی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا بڵاویان کردووەتەوە، بەدواچوونی ورد بۆ ژمارەی قوربانییەکان ئەستەم بووە.

باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە خەرتوم "نیگەرانیی قووڵی" خۆی لەمبارەیەوە دەربڕیوە و ئەو توندوتیژییەی بە "پەرەسەندنێکی ترسناک" وەسف کردووە. هاوکات، نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداریی داوە کە "نیشانەی رونی پاڵنەری رەگەزی لەپشت کوشتنەکانەوە هەیە."

بەڵگەکان تەنها قسەی شایەتحاڵەکان نین. تاقیگەی توێژینەوەی مرۆیی لە زانکۆی یەیڵ (Yale) لە ئەمریکا، لە رێگەی وێنەی مانگە دەستکردەکانەوە "بەڵگەی ڕوونی" لەسەر کۆمەڵکوژییەکە ئاشکرا کردووە. وێنەکان پەڵەی گەورەی خوێن و کۆمەڵێک تەرم لە شەقامەکانی فاشردا نیشان دەدەن کە پێشتر بوونیان نەبووە، ئەمەش پشتڕاستی ئەو تاوانانە دەکاتەوە کە باس دەکرێن.

راپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە چەکدارانی پشتیوانیی خێرا ماڵ بە ماڵ گەڕاون و خەڵکیان لەسەر بنەمای ناسنامەی رەگەزییان گولـلەباران کردووە. هاوکات، کردەوەی قێزەونی وەک لاقەکردن، رفاندنی ژنان و منداڵان وەک بارمتە، و هێرشکردنە سەر نەخۆشخانەکان بە شێوەیەکی بەربڵاو ئەنجامدراون. لە لایەکی ترەوە رێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) رایگەیاندووە کە "شۆک بووە" بە بیستنی هەواڵی کوژرانی زیاتر لە 460 نەخۆش و کارمەندی تەندروستی لە نەخۆشخانەی سعودی لە فاشر کە هیچ بەشدارییەکییان لە ململانێکاندا نەبووە.

ڕەهەندێکی رونی رەگەزی لە شەڕی فاشردا هەیە، چونکە گروپە چەکدارە ناوخۆییەکانی هۆزی زاغاوە، کە بە "هێزی هاوبەش" ناسراون، شانبەشانی سوپا شەڕیان کردووە. بۆیە چەکدارانی RSF هاووڵاتیانی مەدەنیی زاغاوە وەک ئامانجی رەوا دەبینن.

سوپاش بەوە تۆمەتبار کراوە کە ئەو گروپە رەگەزییانە دەکاتە ئامانج کە وەک بنکەی پشتیوانیی RSF دەیانبینێت، بەتایبەت لە ناوچەکانی وەک سەنار و جەزیرە کە دەکرێت ئەوانیان حەشاردابێت.

ئیمی مەحمود، بەڕێوەبەری ستراتیژیی تۆڕی مرۆیی ئاوارەکان، دەڵێت: "ئیتر گرنگ نییە تۆ هاووڵاتیی مەدەنی بیت یان لە کوێ بیت، تەنانەت لە خەرتومیش، سەلامەت نیت. چونکە لە چاوتروکانێکدا، ئەوانەی چەکیان بەدەستەوەیە، دەتوانن و بەردەوام دەبن لە زیندانیکردنی ناڕەوا، بێسەروشوێنکردن، کوشتن و ئەشکەنجەدانی هەمووان."

قەیرانێکی مرۆیی بێوێنە:

کەوتنی فاشر شەپۆلێکی نوێ و گەورەی ئاوارەیی دروست کردووە. بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، تەنها لە ماوەی دوو رۆژدا زیاتر لە 36 هەزار کەس لە شارەکە هەڵاتوون، کە زۆربەیان بە پێ بەرەو شاری "تویلە" رۆیشتوون کە 70 کیلۆمەتر لێیەوە دوورە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە شەڕی ناوخۆی سودان لە ماوەی دوو ساڵ و نیوی رابردوودا بووەتە هۆی ئاوارەبوونی 12 ملیۆن کەس لە ناوخۆی وڵات و پەنابردنی 1.5 ملیۆن کەسی دیکە بۆ وڵاتانی دراوسێ وەک میسر، لیبیا و چاد.

قەیرانەکە تەنها ئاوارەیی نییە، بەڵکو برسێتییەکی کوشندەشە. بەرنامەی خۆراکی جیهانی (WFP) هۆشداری دەدات کە زیاتر لە 24 ملیۆن سودانی روبەروی "نەبوونی ئاسایشی خۆراک" بوونەتەوە. لەم دۆخە ناهەموارەدا، حکومەتی سودان دوو بەرپرسی باڵای لە وڵات دەرکردووە، کە ئەمەش هەوڵەکانی گەیاندنی یارمەتییەکان ئاڵۆزتر دەکات.

خۆبەخشانی ناوخۆیی و رێکخراوە مرۆییەکان، وەک تۆڕی "ژوورەکانی فریاکەوتن" و خاچی سوور، داوای یارمەتیی بەپەلە دەکەن و رایانگەیاندووە کە توانایان بۆ بەهاناوەچوونی ئەم ژمارە زۆرەی ئاوارەکان زۆر سنووردارە.

هاوکات ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئەمڕۆ پێنجشەممە، بە توندی ئیدانەی هێرشی هێزەکانی پشتیوانیی خێرای بۆ سەر شاری فاشر لە باکوری دارفور کرد و نیگەرانیی قووڵی خۆی لە "مەترسیی ئەنجامدانی تاوانی بەرفراوان، بەتایبەت تاوانی لەسەر بنەمای رەگەزی" دەربڕی.

لەکۆبوونەوەی تایبەتی ئەنجومەنی ئاسایشدا سەبارەت بە سودان، دوو بەرپرسی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان رایانگەیاند کە کەوتنی فاشر "گۆڕانکارییەکی گەورەیە" لە قەیرانی سوداندا و هەواڵەکانی باکوری دارفوریان بە "سامناک" وەسف کرد.

رەگ و ریشەی ململانێکە: هێزەکانی پشتیوانی خێرا کێن و شەڕەکە چۆن دەستیپێکرد؟

هێزەکانی پشتیوانیی خێرا (RSF) لە بنەڕەتدا لە میلیشیای "جەنجەوید"ەوە سەریان هەڵدا، کە لە کاتی شەڕی دارفور لە ساڵی 2003 لەلایەن عومەر بەشیری سەرۆکی ئەوکاتەوە بۆ سەرکوتکردنی هۆزە عەرەبەکان بەکارهێنران و بە دڕندەیی ناسرابوون. لە ساڵی 2013، ئەم میلیشیایانە بە رەسمی کرانە هێزێک بە ناوی "پشتیوانیی خێرا".

ئەم هێزە رۆڵێکی سەرەکیی هەبوو لە روخاندنی حکومەتی بەشیر لە ساڵی 2019، پاشان لە ساڵی 2021 شانبەشانی سوپا بە سەرکردایەتیی عەبدولفەتاح بورهان، کودەتایان بەسەر حکومەتی مەدەنیدا کرد.

بەڵام ناکۆکییەکانی نێوان ژەنەراڵ بورهان و محەمەد حەمدان دۆگلۆ (حمێدتی)، فەرماندەی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا، لەسەر چۆنیەتیی تێکەڵکردنی ئەم هێزانە بە سوپاوە و دیاریکردنی سەرکردایەتیی گشتیی هێزە چەکدارەکان، قوڵ بووەوە. ئەم ناکۆکییە لە 15ی نیسانی 2023دا تەقییەوە و بووە شەڕێکی ناوخۆیی وێرانکەر.

دابەشبوونی کردەیی و ئاییندەیەکی نادیار:

بە کۆنترۆڵکردنی فاشر، هێزەکانی پشتیوانیی خێرا ئێستا بە کردەیی تەواوی هەرێمی دارفوریان لەژێر دەستدایە، کە هەرێمێکی ستراتیژی و فراوانە و لەڕووی سامانە سروشتییەکانی وەک زێڕەوە گرنگیی زۆری هەیە. ئەمەش وایکردووە سودان بە کردەیی دابەش بێت بەسەر رۆژهەڵاتێکی ژێر کۆنترۆڵی سوپا و رۆژئاوایەکی ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا.

هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ ئاگربەست و دانوستان، بە نێوەندگیریی سعودیە، ئەمریکا و یەکێتیی ئەفریقا، تا ئێستا شکستیان هێناوە. کەوتنی فاشر و ئەنجامدانی ئەم تاوانە بەرفراوانانە، هەموو هەوڵێکی دیپلۆماسیی ئاڵۆزتر کردووە. لە کاتێکدا جیهان ئیدانەی تاوانەکان دەکات، چارەنووسی سودان و ژیانی ملیۆنان مرۆڤ لەبەردەم داهاتوویەکی نادیار و مەترسیداردایە.

خێرایی روداوەکانی سودان وایکردووە پێشبینیکردنی ئەوەی چی رودەدات قورس بێت، بەڵام هەمووان هاوڕان لەگەڵ ئەوەدا، کە کارەساتێکی مرۆیی گەورە بەرۆکی هاووڵاتیانی سودانی گرتووە و سودان وەک کەشتییەکی بێ کاپتن لەناو زەریایەک لە خوێندا دەخولێتەوە.

پاولۆ بیا، سەرۆک کۆماری کامێرون کە تەمەنی 92 ساڵە، لە خولی هەشتەمی سەرۆکایەتیدا لە هەڵبژاردنێکی توند و پڕ لەململانێ و  مشتومڕدا لەسەر ئەنجامەکان سەرکەوتنی بەدەستهێنا.

ئەنجوومەنی دەستووری کامیرۆن رایگەیاند، پۆڵ بیا کە بەتەمەنترین سەرۆکی دەوڵەتی جیهانە، 53.7%ی دەنگەکانی بەدەستهێناوە، لەکاتێکدا عیسا چیرۆما رکابەری سەرەکی و سەرۆکی ئۆپۆزسیۆنی وڵاتەکە  35.2%ی دەنگەکانی بەدەستهێناوە.

پاوڵ بیای سەرۆک کۆمار تەمەنی 92 ساڵ و بەتەمەنترین سەرۆکی دەوڵەتی جیهان کە جارکیتر وەک سەرۆکی وڵاتەکەی هەڵبژێردرایەوە و   ئەمە هەشتەمین خولی سەرۆکایەتییەکەیەتی لەسەریەکە کە بیا دەسەڵاتی بەدەستهێناوە.

 دوای راگەیاندنی ئەنجامەکانیش، بیا سوپاسی دەنگدەرانی کرد کە "جارێکی دیکە" متمانەیان پێی هەبووە و لە راگەیەندراوێکدا رایگەیاند؛ لە دڵەوە هیوادارە کە پێکەوە، بە ئیرادەیەکی بەهێزەوە دەست بە بنیاتنانی کامیرۆنێکی ئارام و یەکگرتوو و ئاوەدان بکەن.

ئەنجامەکە بۆ زۆرێک لە کامێرونییەکان نائومێدکەر بوو، چونکە سەرەڕای دەنگۆی پێشبڕکێیەکی نزیک و بانگەشەی سەرکەوتن لەلایەن رکابەرە سەرەکییەکەیەوە، عیسا چیرۆما باکاری، بەڵام هیوایەکی کورت بۆ گۆڕانکارییەکی چاوەڕواننەکراو هەبوو، بەپێی ئەنجامە رەسمییەکان، بیای سەرۆک بە رێژەی 53.7%ی دەنگەکان سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، دوای ئەویش چیرۆمای رکابەری بە 35.2%ی دەنگەکان دێت.

بیا کە زیاتر لە 43 ساڵە لە دەسەڵاتدایە، شێوازی سەرکردایەتییەکەی کە بە دەگمەن کۆبوونەوەی رەسمی کابینەی حکومەت ئەنجام دەدات یان هەڵوێست لەسەر پرسە هەستیارەکان وەردەگرێت، کەشێکی ناڕوونی لەبارەی ئامانجەکانی حکومەت و داڕشتنی سیاسەتی نیشتمانی دروستکردووە. لەسەر ئاستی جێبەجێکردن، وەزیر و بەرپرسان پلانی جۆراوجۆر پەیڕەو دەکەن، بەڵام هیچ ئاراستەیەکی سیاسی روون نییە لە حکومەتەکەیدا.

لە ژێر دەسەڵاتی بیادا، حکومەت ناوبەناو ناڕەزایەتییەکانی سەرکوت کردووە و رەخنەگرانی دەستگیر کردووە، بەڵام مانەوەی بیا تەنیا پەیوەست نەبووە بە پاوانخوازی، توانیویەتی هاوسەنگییەکی تاڕادەیەک باش لە نێوان ناوچە جۆراوجۆرەکانی وڵات و نەتەوەکاندا دروست بکات.

سەرەڕای فشارەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، حکومەتی بیا لە قەیرانی قەرزەکان رزگاری بوو و سەقامگیرییەکی رێژەیی دارایی دامەزراند. لەم ساڵانەی دواییدا بیا لە هەموو کاتێک زیاتر لە پاشایەکی دەستووری دەچێت، هێمایەک کە هەندێک بڕیاری سەرەکی دەدات و ئەوەی دیکە بۆ ئەوانی دیکە جێدەهێڵێت.

لە کاتێکدا کامیرۆن رووبەڕووی ئاستەنگی ئابووری و قەیرانێکی خوێناوی دەبێتەوە لە ناوچە ئینگلیزی زمانەکاندا، زۆر کەس ئەدای بیا بە هۆکارێک بۆ پەرەسەندنی گرژییەکان دەزانن، بەڵام ئەو هیچ کاتێک شکستی نەهێناوە، لە هەڵبژاردنی ساڵی 2018دا توانی بەسەر رکابەرەکەی ماوریس کامتۆ سەربکەوێت و کامتۆش دوای ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر ئەنجامەکان بۆ ماوەی زیاتر لە هەشت مانگ زیندانی کرا.

ئەمجارەیان کاندیدکردنی چیروما بەکاری، وەزیری پێشوو و زیندانی سیاسی کەشێکی جیاوازی دروستکرد وەک موسڵمانێک پشتیوانییەکی بەربڵاوی لە ناوچە جۆراوجۆرەکانەوە بۆ خۆی راکێشا، تەنانەت ناوچە ئینگلیزی زمانەکانیش. کە بوو بوە هیوایەک بۆ کامیرۆنییەکان، ئیدی سەرۆکەکەیان بگۆڕن، بەڵام دوای راگەیاندنی ئەنجامەکان، سەرکەوتنەوەی سەرۆکە پیرەکەی جیهان،  توڕەیی و ناڕەزایەتییەکان لە شارەکانی دووالا و گاروا پەرەی سەند و هەواڵی تەقەکردنی هێزە ئەمنییەکان بڵاوکرایەوە و چەندین کەس بریندار بوون و ژمارەیەکیش کوژراون و تا ئێستاش نارەزایەتییەکان کۆتاییان نەهاتووە.