راپۆرت
لە جەرگەی هەستیارترین رێڕەوی دەریایی جیهاندا، دوورگەیەکی بچووکی ئێران بووەتە ئامانجی راستەوخۆی هێرشە ئاسمانییەکانی پنتاگۆن، دوورگەی لارک کە بە باڵادەستییە جۆگرافییەکەی بەسەر گەروی هورمزدا وەک "چاوی ئێران" دەبینرێت.
دوورگەی "لارک"ی ئێران لە گەروی هورمز، کە کەوتووەتە نزیک بەندەری ستراتیژیی بەندەر عەباس، ناوەندێکی گرنگی گرژییە سەربازییەکانی نێوان واشنتۆن و تارانە، ئەوەش دوای ئەوەی بووە ئامانجی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا.
دوێنێ یەکشەممە، هێزەکانی ئەمریکا دوو سەکۆی هەڵدانی موشەکیان لە دورگەی لارک بۆردومان کرد، کە ئەوە یەکەم هێرشی ئەمریکایە بۆ سەر ناوخۆی ئێران لە کۆتاییەکانی تەمموزی رابردووەوە. لە بەرانبەردا، ئێران بە ئاڕاستەکردنی هەشت موشەکی بالیستی بۆ سەر ئوردن وەڵامی دایەوە، کە تەواوی موشەکەکان بە لە ئاسماندا تێکشکێنران.
حەشاردگەیەکی سەربازی لە شوێنێکی بەرتەسکدا
لەسەر نەخشە، لارک تەنها دوورگەیەکی بچووکە لە رۆژهەڵاتی دوورگەی قشم و باشوری دوورگەی هورمز لە کەنداو، بەڵام دەکەوێتە هەستیارترین ناوچەی بەرتەسکی گەروی هورمز و زۆر نزیکە لە رێڕەوی کەشتی و نەوتهەڵگرە جیهانییەکان.
ئەم پێگە جۆگرافییە وادەکات لارک ببێتە چاوی چاودێریی ئێران بەسەر گەروەکەدا، چونکە تاران رادار و دامەزراوەی چاودێریی پێشکەوتووی تێدا جێگیرکردووە بۆ بەدواداچوونی جووڵەی کەشتیگەلەکان.
بنکەی سەربازی و تێرمیناڵی نەوت
جگە لە چاودێری، لارک بنکەیەکی سەربازیی گرنگی سوپای پاسدارانی تێدایە و هاوكات بنکەیەکی گواستنەوە و هەناردەکردنی نەوتیشی تێدایە کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییەکانی هەشتاکانی سەدەی رابردوو دەگەڕێتەوە، سوپای پاسداران بەندەرەکانی ئەم دوورگەیە بەکاردێنێت بۆ سه‌پاندنی مەرجەکانی بەسەر کەشتییەکاندا، لەوانەش وەرگرتنی باج و رسوومات لە بەرانبەر تێپەڕبوونیاندا.
بەپێی راپۆرتێکی ماڵپەڕی "ئەکسیۆس"، ئەم گرنگییە سەربازییەی لارک وایکردووە هەمیشە لە ریزی یەکەمی ئەو ئامانجە سەربازییانەدا بێت کە پنتاگۆن بۆ لێدان لە بنکەکانی ئێران و پاراستنی ئازادیی دەریادەوانی لە گەروی هورمز دیارییان دەکات.
رووبەری دوورگەکە نزیکەی 77 کیلومەتری چوارگۆشەیە، ژمارەیەکی کەم دانیشتووانی کە نزیکەی دوو هەزار کەسن و زۆربەیان بە ماسیگری و کەرتی خزمەتگوزاری سەربازییەوە سەرقاڵن.
پانایی گەروی هورمز لە نزیک دوورگەی لارک نزیکەی 39 کیلومەترە، بەڵام رێڕەوی کەشتیوانیی سەلامەت بۆ کەشتییە زەبەلاحەکان تەنها نزیکەی چوار کیلومەتر پانە، ئەمەش وادەکات لارک باڵادەستیی تەواوی بەسەر ئەم رێڕەوە باریکەدا هەبێت.
سەرچاوەکان: ماڵپەڕی ئەکسیۆس، میدیا جیهانییەکان
دوابەدوای جەنگی ئەمریکا و ئێران، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، بەشێوەیەکی چاوەڕواننەکراو، سەحنی جەنگە ئابورییەکانی رووکردە کەنەدا و دەستیکرد بە سەپاندنی رێژەیەکی زۆری باجی گومرگی بەسەر کاڵا هاوردەکراوەکانی ئەو وڵاتەدا.
لە بەرانبەریشدا، لایەنی کەنەدی و بەتایبەتیش مارک کارنی، سەرۆک وەزیرانی کەنەدا، رەتیانکردەوە بچنەژێر هەژموونی داواکارییەکانی ترەمپ و راشیگەیاند: ترەمپ دەیەوێت بە زیادکردنی باجی گومرگی، رێگری لە کۆمپانیا بازرگانییەکانی کەنەدا وڵاتەکەیان بکات و ئاستەنگ لەبەردەمیاندا دروستبکات بۆ هەبوونی پەیوەندییەکی بازرگانی لەگەڵ وڵاتانی جیهاندا.
دوابەدوای گوتارە توند و پڕ لە بەربەرەکانێکانی نێوان ترەمپ و کارنی، کەنەداش لە بەرانبەر بڕیارەکانی ئەمریکا و زیادکردنی باجی گومرگیدا، بڕیاریدا بە سەپاندنی باج بەسەر پۆڵا، شیرەمەنی، ئامێری کشتوکاڵی و ئەلیکترۆنیاتی ئەمریکیدا.
هاوکاتی ئەمانەش، دۆناڵد ترەمپ چەندین جار لە پەڕەی تایبەتی خۆی لە تروس سۆشیاڵ، وێنە و ڤیدیۆی دەریاچەی 'ئۆنتاریۆ'ـی بڵاوکردووەتەوە و بانگەشەی گۆڕینی ناوی ئەو دەریاچەیە بە 'دەریاچەی ئەمریکا' دەکات.
گۆڕینی ناوی دەریاچەیەک لەوانەیە سادە دەرکەوێت، بەڵام لە بنەڕەتدا هەڕەشەتەکی پراگماتیکانەی ترەمپە بۆ داگیرکردنی دەریچاکە، چونکە 'ئۆنتاریۆ' ئاوی شیرین و شیاوی خواردنەوە بۆ نۆ ملیۆن کەنەدی و ئەمریکی دابیندەکات و سەرچاوەیەکی گرنگیشە بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا.
لەلایەکی دیکەشەوە، وەک بڵێی سەپاندنی باجی بەرز و گۆڕینی ناوی دەریاچە سنورییەکان بەس نەبووبێتن، ئەمریکا هەوڵدەدات دەستی بە رێژەیەکی زۆری نەوتی ڤەنزوێلاش بگات و بیکاتە جێگرەوە بۆ ئەو نەوتەی لە کەنەداوە هاوردەی دەکات.
ئەمریکا بۆچی دەیەوێت جێگرەوە بۆ نەوتی کەنەدا پەیدا بکات؟
کەمکردنەوەی پشتبەستنی ئەمریکا بە وزەی کەنەدا، هێزی ئۆتاوا لە دانوستانەکاندا لاواز دەکات، ئەمەش لەگەڵ ئەو سیاسەتە گشتییەدا دەگونجێت کە دەیەوێت مەرجەکانی ئەمریکا بەسەر بازرگانییە سنورییەکاندا بسەپێنێت و سود و قازانجێکی زیاتر بۆ ئەمریکا مسۆگەربکرێت.
یەکێکی دیکە لە قازانجەکانی ئەمریکا بۆ گۆڕنی نەوتی کەنەدی بە نەوتی ڤەنزوێلا ئەوەیە، تێچووی پاڵاوتنی نەوتەکەی ڤەنزوێلا و گواستنەوەشی هەرزانتر لەسەر ئەمریکا دەکەوێت، چونکە لەرێگەی کەشتیی نەوتهەڵگر و لەڕێگەی دەریاوە دەبێت و پێویست ناکات چیتر لەرێگەی بۆریی نەوتەوە و بە تێچوویەکی زۆرتر، نەوت بکڕێت.
سەرباری ئەوەش، تێرکردنی پاڵاوگەکانی ئەمریکا بە کەرەستەی خاوی هەرزان، تێچووی پاڵاوتنی دیزڵ، بەنزین و سووتەمەنی فڕۆکە کەمدەکاتەوە، ئەمەش وەک ئامرازێکی سەرەکی بۆ رێگریکردنە لە هەڵئاوسانی ناوخۆی ئەمریکا و وەشاندنی گورزێکی بەهێزیشە لە ئابوریی کەنەدا، چونکە رێژەی فرۆشی کەنەدا کەمدەکات و ئەوەش کاریگەریی لەسەر ئابوریی ئەو وڵاتە دادەنێت و ئەگەری ملکەچبوونیشی بە داواکارییەکانی ئەمریکا و قبوڵکردنی زیادبوونی باجە گومرگییەکان بەسەر کاڵاکانییەوە هەیە.
دیاردەیەكی سروشتیی سنورەكانی نێوان نیپاڵ و هەرێمی تبتی چینی هەژاند و تاوەكو ئێستا گیانلەدەستدانی 165 كەس پشتڕاست كراوەتەوە. ئەم لافاوە بەهێزە كە بەهۆی داڕمانی گەورەی بەستەڵەك و تاشەبەردەوە دروست بووە، لەرینەوەیەكی هاوشێوەی بومەلەرزەی لێ كەوتووەتەوە و بووەتە هۆی بێسەروشوێنبوونی نزیكەی هەزار و 500 كەس. لە ناو قوربانییەكاندا سەدان گەشتیاری بیانی هەن و تیمەكانی رزگاركردن لە ناو دۆخێكی زۆر سەختدا لە هەوڵەكانیان بۆ دۆزینەوەی رزگاربووان بەردەوامن.
لافاوێكی وێرانکەر ناوچە سنورییەكانی نێوان نیپاڵ و هەرێمی تبتی چینی گرتەوەو بەهۆیەوە تا ئێستا گیانلەدەستدانی 165 كەس پشتڕاستكراوەتەوە، ئەمە سەرەڕای بێسەروشوێن بوونی زیاتر لە 1500 كەس كە زۆربەیان گەشتیارن.
ئەم لافاوە بەهێزە وەك تسۆنامی وەسفكراوە، لێپرسراوانی دەسەڵاتدارانی چین و تبت ئاماژە بەوە دەكەن، رەوشەكە زۆر مەترسیدارە و بەهۆی داڕمانی بەفری چیاكان و لافاوی قوڕ و لیتەوە، چەندین گوند و ناوچەی نیشتەجێبوون بەتەواوی لەسەر نەخشە سڕاونەتەوە و هەوڵەكان بۆ دۆزینەوەی رزگاربووان لەناو داروپەردووی خانووەكاندا بەردەوامە.
لە دیوی نیپاڵ، قەبارەی كارەساتەكە زۆر گەورەیە و تیمی فریاگوزاری تەرمی 162 كەسیان دۆزیوەتەوە، لەكاتێكدا لە دیوی چین سێ كەس گیانیان لەدەستداوە.
بەپێی دوایین راپۆرتەكان، ژمارەی بێسەروشوێنبووان لە نیپاڵ گەیشتووەتە زیاتر لە 826 كەس و لە هەرێمی تبتیش 558 كەسی تر بێسەروشوێنن.
ئەوەی نیگەرانییەكانی زیاتر كردووە، هەبوونی زیاتر لە 860 گەشتیاری بیانییە لەناو لیستەكاندا، كە لە وڵاتانی وەك ئوسترالیا، بەریتانیا، كەنەدا و ئەمریكاوە بۆ گەشت سەردانی ئەو ناوچانەیان كردبوو.
لێكۆڵینەوە جیۆلۆجییەكان دەریدەخەن كە هۆكاری ئەم لافاوە وێرانكەرە داڕمانێكی گەورەی بەفر و تاشەبەرد بووە لە ناوچە شاخاوییەكان، كە لەرینەوەیەكی هاوشێوەی بوومەلەرزەیەكی بەهێز بە گوڕی 5.2 پلە دروستكردووەو بەنداوێكی تەقاندووە.
ئەمەش وایكردووە لافاوێكی خێرا و پڕ لە قوڕ و لیتە بەرەو دۆڵەكانی تریشولی و بوتیكۆشی بڕوات و لە چەند سەعاتێكی كەمدا باڵەخانە فرە نهۆمییەكان و پاسی گەشتیاران رابماڵێت.
لێپرسراوانی گەشتوگوزاری نیپاڵ ئاشكرایان كردووە، لەنێو بێسەروشوێنبووەكاندا 142 هاووڵاتی هیندی، 34 ئوسترالی و چەندین هاووڵاتی تر لە وڵاتانی كۆریای باشوور و هۆڵەندا و پورتوگال هەن.
فەرماندەیی سوپای نیپاڵ و تیمەكانی مانگی سور بەردەوامن لە گواستنەوەی خێزانەكان بۆ ناوچە سەلامەتەكان، بەڵام داڕمانی رێگەوبانەكان و بەردەوامی رەوشی نالەباری كەشوهەوا رێگرێكی گەورەیە لە بەردەم خێراكردنی پرۆسەی گەڕان بەدوای ئەو 47 كەسەی تردا كە كۆمپانیا گەشتیارییەكان بە رەسمی بێسەروشوێنبوونیانی راگەیاندووە.
لە وەرچەرخانێكی مێژووییدا لە سوریا وانەی زمانی كوردی بۆ یەكەمجار بە شێوەیەكی رەسمی دێتە ناو پڕۆگرامی خوێندنی خوێندنگەكانی سوریاوە و بۆ ساڵی خوێندنی 2026-2027 وەك بابەتێكی ئارەزوومەندانه دەخوێندرێت.
لە هەنگاوێكی گرنگدا بۆ جێگیركردنی مافە كلتورییەكان و لە ناویشیاندا مافی خوێندن بە زمانی دایك، زمانی كوردی بۆ یەكەمجار بە شێوەیەكی رەسمی و رێكخراو دەچێتە ناو پڕۆگرامی خوێندنی قوتابخانەكانی سوریاوە. بڕیارەكە پشتی بە مەرسومی ژمارە 13ی ساڵی 2026 بەستووە و بەپێی و رێنماییەكانی وەزارەتی پەروەردەی ئەو وڵاتە جێبەجێ دەكرێت، تیاشیدا زمانی كوردی وەك بابەتێكی ئارەزوومەندانه بەڕێژەی دوو وانە لە هەفتەیەكدا بۆ ساڵی خوێندنی 2026-2027 دیاری كراوە. مەرسومەكەش جەخت لەوە دەكاتەوە، كوردانی سوریا بەشێكی رەسەنی گەلی سوریان و ناسنامەی زمانییان بەشێكی دانەبڕاوە لە ناسنامەی نیشتمانیی فرەیی سوریا.
بڕیارەكە دوای زیاتر لە نیو سەدە لە سیاسەتی جیاكاری و پەراوێزخستن دێت، بەتایبەتیش دوای سەرژمێریی ساڵی 1962ی وڵاتەكە لە پارێزگای حەسەكە، كە دەسەڵاتی حزبی بەعس هەزاران هاووڵاتیی كوردی لە رەگەزنامە و مافە بنەڕەتییەكانی تر بێبەش كرد. بەڵام دوای گۆڕانكارییە سیاسییەكان و رووخانی دەسەڵاتی پێشوو لە كۆتاییەكانی 2024دا، پێكهاتەكانی وڵاتەكە رێڕەوێكی نوێیان گرتەبەر بۆ جێگیركردنی هاووڵاتیبوونێكی یەكسان. ئەو هەنگاوەش بە دیاریكراوی لە چوارچێوەی رێككەوتنەكانی 10ی ئاداری 2025 و 29ی كانوونی دووەمی 2026دا هات بۆ تێكەڵكردنی دامەزراوەكان و بنیاتنانی سوریایەكی یەكگرتوو.
بۆ جێبەجێكردنی ئەم ئەركەش، ناوەندی نیشتمانی بۆ پەرەپێدانی پڕۆگرامەكانی پەروەردە راسپێردراوە كە لە ماوەی شەش مانگدا پڕۆگرامی خوێندنی زمانی كوردی بۆ هەموو قۆناغەكان دابنێت. بەپێی بڕیارەكە، زمانی كوردیی بابەتێكی ئارەزوومەندانه دەبێت، نمرەی وانەكەش لە كۆی گشتیدا هەژمار دەكرێت بەبێ ئەوەی كاریگەریی لەسەر دەرچوون یان دەرنەچوونی قوتابی هەبێت.
یەكێكی تر لە تایبەتمەندییەكان هەبوونی مامۆستایانی پسپۆڕە، بۆ ئەو مەبەستەش، وەزارەتی پەروەردەی سوریا دەرگای تۆماركردنی بۆ ئەو مامۆستایانە كردووەتەوە كە بڕوانامەی ئەكادیمی و شارەزاییان لە زمانی كوردیدا هەیە. هاوكات، وانەكەش لە خوێندنگە حكومی و تایبەتەكانی ئەو ناوچانە دەوترێتەوە كە رێژەی دانیشتووانی كوردیان تیایاندا بەرچاوە یان زۆرە، لەوانەش ناوچەكانی باكور و رۆژهەڵاتی سوریا.
توێژەران و شارەزایانی كلتوری ئاماژە بەوە دەكەن، خوێندن بە زمانی دایك مافێكی بنەڕەتییە و رێگە لە فەوتانی زمان و كەلەپوور دەگرێت. بەرەوڕووبوونەوەی ئاستەنگەكانی وەك كەمیی كادری پسپۆڕ و دانانی پڕۆگرامی یەكگرتووش دەتوانرێت لەڕێگەی راهێنانی بەردەوامەوە چارەسەر بكرێت. باسیان لەوەش كردووە، فێربوونی زمانی كوردی لە تەمەنێكی بچووكدا نەك تەنها داهێنانی ئەدەبی بەو زمانە بەهێزتر دەكات، بەڵكو فرەیی كلتوریش دەكاتە سەرچاوەی دەوڵەمەندكردنی ناسنامەی نیشتمانی.
عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق لە هەشتەمین كۆڕبەندی دیالۆگی بەغداد كۆمەڵێك بڕیار و ئاڕاستەی نوێی حكومەتەكەی بۆ ئاییندەی ئابووری و ئەمنیی وڵات خستەڕوو.
زەیدی جەختی كردەوە كە مووچەی فەرمانبەران و خەرجییە حكومیەكان بۆ ساڵانی داهاتوو بە تەواوی زامن كراون، هاوكات ئاماژەی بەوە كرد كە بودجەی ساڵی داهاتوو سەرنجی سەرەكی دەخاتە سەر گەشەپێدانی كەرتی كارەبا و بەكارهێنانی ئامرازەكانی پێشكەوتووی وزەی خۆر.
لە رووی ئابوری و داراییەوە، سەرۆك وەزیران باسی لە جێبەجێكردنی چاكسازی لە بەكارهێنانی سووتەمەنیدا كرد كە ساڵانە 17.8 ترلیۆن دینار گەڕانەوەی دارایی بۆ گەنجینەی دەوڵەت دەبێت.
هاوكات ئاشكرای كرد كاركردن بۆ پەیداكردنی ڕێگەی جێگرەوەی هەناردەكردنی نەوت لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی توركیا، بانیاسی سوریا و عەقەبەی ئوردن بەردەوامە و عیراق هەوڵ دەدات لە ڕێگەی ئۆپێكەوە ئاستی هەناردەكردنی نەوت لە ماوەی شەش ساڵدا بگەیەنێتە هەشت بۆ 10 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا.
لە كەرتی ئەمنی و بازرگانیدا، زەیدی جەختی كردەوە كە هەموو لایەنە سیاسییەكان هاوڕان لەسەر كۆكردنەوەی چەك لە دەستی دەوڵەت و ڕێگە بە هیچ پێكدادانێكی سەربازی نادرێت.
هەروەها زەیدی بڕیاری بەكارهێنانی سیستمی وردبینی پێشوەختە بۆ ڕێگریكردن لە گەندەڵی و كەمكردنەوەی ڕسووماتی گومرگی ڕاگەیاند، لەگەڵ ئەوەشدا دووپاتیكردەوە، خۆی بۆ خولی دووەم كاندید ناكاتەوە.
سەبارەت بە رێكارە ئابووری و داراییە ڕاستەوخۆكانیش بەرامبەر بازرگانان و پرۆسەی هاوردەكردن زەیدی هێمای بۆ ئەوە كرد، ئەم هەنگاوانە ئامانجیان بنبڕكردنی گەندەڵی بووە لە ڕێگەی دەستبەرداربوون لە سیستمی دوای وردبینی و كۆنتڕۆڵكردنی نرخەكان پێش ئیمزاكردنی گرێبەستەكان.
لە ڕووی گەشەپێدانی كەرتی تایبەت و ڕەخساندنی دەرفەتی كاریشەوە، سەرۆك وەزیران دوپاتیكردەوە، حكومەت پلانی دابینكردنی زەویی كشتوكاڵی و پێدانی قەرزی ئاسانكاری بۆ ئەندازیارانی كشتوكاڵی و پزیشكانی ڤێتەرنەری خستووەتەڕوو، هاوكات جەخت لە دروستكردنی میكانیزمی هاندەر كراوەتەوە تا هێزی كار لە كەرتی گشتییەوە بەرەو كەرتی تایبەت ئاڕاستە بكرێت
لە دوایین پەرەسەندندا بنكەیەكی ئاسمانی گرژی خستووەتە نێوان ئیسرائیل و سوریا و توركیاوە، بنكەكە دەكەوێتە ناو خاكی سوریا و ئیسرائیل بە تۆمەتی بوونی سەربازیی توركیا تیایدا، هەشت هێرشی ئاسمانی كردووەتە سەر، هەریەك لە توركیا و سوریاش وتەكانی ئیسرائیل رەتدەكەنەوە و داوای گرتنەبەری رێكاری دیپلۆماسی دەكەن.
ئەمە وێنەی بنكەی ئاسمانی ئەبو زهورە لە باكوری رۆژئاوای سوریا، یەكێكە لە گرنگترین و گەورەترین بنكە ئاسمانییەكان و پێگەیەكی جوگرافی بەهێزی هەیە، كە ئێستا بووەتە هۆكاری گرژی لەنێوان سوریا و ئیسرائیل و توركیا.
رۆژی 18ی ئەم مانگە ئیسرائیل هەشت هێرشی كردە سەر بنكەكە و رێڕەوی فڕین و ژێرخانی فڕۆكەخانەكەی كردە ئامانج، هۆكاری هێرشەكەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە سوریا خەریكە پێگەی ئەمنی و رەوشی باو لە بنكەكە دەبەزێنێت و رێگە بە هێزەكانی توركیا دەدات تیایدا جێگیر ببن.
بۆردومانەكەی ئیسرائیل تەنها چەند سەعاتێك لەدوای سەردانی وەفدێكی توركیا هات بۆ بنكەكە، كە سەرپەرتی چاككردنەوەی فڕۆكەخانەكەیان دەكرد. لەبارەی بۆردومانەكەشەوە بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند، چەندین جار هۆشداریمان داوەتە سوریا لەبارەی بوونی سەربازی توركیا لەو بنكەیە، بەڵام دیمەشق پشتگوێی خستووە، بۆیە پێمان باشبوو باشتر بۆیان روونبكەینەوە كە نابێت ئەو كارە بكەن.
هەر دوابەدوای هێرشەكە هەردوو حكومەتی سوریا و توركیا وتەكانی ئیسرائیلیان بە تۆمەت ناوبرد و بە تەواوی رەتیانكردەوە، توركیا رایگەیاند، وتەكانی ناتانیاهۆ رەتدەكەنەوە و ئیسرائیل لەو رێگەیەوە دەیەوێت شەرعییەت بدات بە هێرشەكانی بۆسەر خاكی سوریا.
ئەسعەد شەیبانی وەزیری دەرەوەی سوریاش ئیدانەی هێرشەكەی كرد و دەڵێت: ئێمە چەندین جار ئەوەمان بۆ ئیسرائیل روونكردووەتەوە، نیازمان نییە هیچ سەربازێكی توركیا لە خاكەكەماندا جێگیر بكەین. رەتیشیكردەوە نۆژەنكردنەوەی بنكەكە پەیوەندی بە جێگیركردنی سەربازانی توركیا هەبێت، بەڵكو دەیانەوێت لە داهاتوودا بیخەنە خزمەتی سوپای سوریاوە.
بنکەی ئەبو زهور
بنكەی ئەبو زهور دەكەوێتە پارێزگای ئیدلیب و بە نزیكەی 70 كیلۆمەتر لە سنوری توركیاوە دوورە، پێگە گرنگەكەشی ئەوەیە دەكەوێتە سەر هێڵی گواستنەوەی نێوان حەلەب و حەما و دەشتی سوریا، بنكەیەكی فراوانە و لە چەندین هێڵی سەرەكی فڕین و فڕینی لاوەكی و كۆگای پاراستنی فڕۆكە و چەكو تەقەمەنی و باڵەخانەی فەرماندەیی و نیشتەجێبوون پێكدێت.
ئیسرائیل هەر جوڵەیەك لەو بنكەیەدا بە مەترسی بۆسەر خاكەكەی خۆی ناودەبات و یسرائیل کاتس وەزیری بەرگریی ئیسرائیل باس لەوەدەكات، رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا بە جوڵەكانی وڵاتەكەی دەخاتە ناو سەرگەرمییەكی مەترسیدارەوە.
هەرچی هەڵوێستی لایەنی ئەمریكییە لەم قۆناغەدا جددی دەرناكەوێت و میدیاكانی ئەمریكا ئاشكرایان كردووە، دۆناڵد ترەمپ ئاگاداری هێرشەكە بووە، تۆم باراك نێردەی تایبەتی ترەمپیش بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڵێت: نیگەرانم لە هێرشەكە و بۆ ئێستادا گرژییەكی ناپێویستە. هاوكات، پشتیوانی خۆی بۆ حكومەتی سوریا و رێكاریی دیپلۆماسی دەربڕی.
ئەگەرچی دیمەشق وەڵامی هێرشەكانی نەدایەوە و تەنها داوای رێگریی لە هێرشەكان كرد، بەڵام شارەزایانی سەربازی و سیاسی پێیان وایە، هێرشەكەی ئیسرائیل دوو پەیامی لەخۆ گرتبوو، یەكەمیان دەیەوێت توركیا ئاگادار بكاتەوە لە هەنگا و و توانا سەربازییەكانی و دووەمیش هۆشدارییەكە بۆ دیمەشق لە داڕشتنەوەی پەیكەری سەربازی سوپای وڵاتەكەی و سنوری دەسەڵاتەكانی، كە ئیسرائیل بەهێزبوونەوەی بە مەترسی بۆسەر خۆی دەبینێت.
عیراق هەوڵدەدات دەرچەیەكی تر بۆ هەناردەكردنی نەوت لە رێگەی سوریاوە بكاتەوە بۆ كەمكردنەوەی پشتبەستن بە گەروی هورمز، هەرچەندە ئەو پرۆژە گەورەیە پشتگیری ئەمریكای هەیە و كۆمپانیای شیڤرۆن بەشداری تێدا دەكات، بەڵام بەپێی زانیاریی سەرچاوە ئاگادارەكان، جێبەجێكردنی قورسە و كات و تێچووی زۆرتری دەوێت بەراورد بەوەی راگەیەندراوە.
بەپێی ئاژانسی رۆیتەرز، كاركردن لە پرۆژەی هێڵی نوێی نەوتی عیراق-بانیاس، نزیكەی چوار ساڵی دەوێت و دوو هێندەی ئەو ماوەیەیە كە پێشتر بانگەشەی بۆ دەكرا، تێچووەكەشی 15 ملیار دۆلارە، پرۆژەكە سیستمێكی نوێیە كە كێڵگەكانی باشور و باكوری عیراق بە یەكەوە دەبەستێتەوە و لە حەدیسەوە دەگاتە بانیاس.
سكۆت بیسێنت وەزیری گەنجینەی ئەمریكاش رایگەیاندبوو، لە ماوەی دوو ساڵی داهاتوودا گرنگی گەروی هورمز كەم دەبێتەوە و زۆربەی هەناردەكان بە هێڵی بۆری دەگوازرێنەوە.
كۆتاییەكانی مانگی تەمموزی رابردوو، سوریا و عیراق یاداشتنامەی لێكتێگەیشتنیان لەگەڵ كۆمپانیای شیڤرۆنی ئەمریكی، تی ئای كاپیتاڵ و یوو سی سی هۆڵدینگی قەتەری ئیمزا كردووە، بۆ ئەنجامدانی لێكۆڵینەوە تەكنیكی و داراییەكان.
كۆمپانیای شیڤرۆن ئاماژەی بەوە كردووە، دەبێت لێكۆڵینەوە تەكنیكییەكان تەواو بكرێن بۆ دیاریكردنی پێویستییەكانی پرۆژەكە و دابینكردنی مافی بەكارهێنانی زەوییەكان لەلایەن حكومەتی نوێی سوریاوە.
سەرەڕای ئەوەی پرۆژەی هێڵی بۆری نەوتی عیراق-سوریا هەلێكی گەورەیە بۆ فرەجۆركردنی رێگاكانی هەناردەكردنی نەوت و كەمكردنەوەی قەیرانەكان، بەڵام رێگەیەكی درێژ و ئاڵۆزە و چەندین بەربەستی وەك تەواوكردنی لێكۆڵینەوەكان، مسۆگەركردنی زەوی و دابینكردنی سەرمایەی گەورەی لەبەردەمدایە.
بەپێی داتاكانی كۆمپانیای سۆمۆش، هەناردەی نەوتی عیراق لە رێگەی گەروی هورمزەوە بۆ 35 ملیۆن و 500 هەزار بەرمیل لە مانگی تەمموزدا دابەزیوە، بۆیە ئەو پرۆژە نوێیە وەك جێگرەوەیەك دەبینرێت بۆ هێڵە كۆنەكەی كەركوك-بانیاس، كە بەهۆی شەڕەكانەوە زیانی زۆری بەركەوتووە و ئێستا لەگەڵ تایبەتمەندییە نوێیەكاندا ناگونجێت.
توێژینەوەیەكی نوێ كە لە گۆڤاری "لانسیت پلانیتەری هیڵس" بڵاوكراوەتەوە، هۆشداری دەدات لەوەی گەرمبوونی كەشوهەوا لە داهاتوودا مەترسییەكی زۆر گەورەتر بۆ سەر ژیانی كەسانی بەتەمەن دروست دەكات بەراورد بەوەی پێشتر خەمڵێنرابوو.
ئەو توێژینەوەیە لەلایەن توێژەرانی ئەمریكی لە زانكۆی ستانفۆرد ئەنجام دراوە و هاوكاتە لەگەڵ گەرمای هاوینی ئەمساڵ، كە ناوچە جیاجیاكانی ئەوروپا و ئەمریكای باكوی گرتووەتەوە.
بەپێی توێژینەوە نوێیەكە دەركەوتووە، لێكۆڵینەوەكانی پێشوو قەبارەی مەترسییەكانی گەرمایان لەسەر كەسانی بەتەمەن بە كەم زانیوە، چونكە پشتیان بە زانیاری كۆن بەستووە، هۆكاری ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی توێژینەوە نوێیەكە تەنها بەرزی پلەی گەرما لەبەرچاو ناگرێت، بەڵكو رێژەی شێی هەواش هەڵدەسەنگێنێت، چونكە كاتێك گەرما لەگەڵ شێی بەرزدا كۆدەبێتەوە، مەترسییەكەی لەسەر تەندروستی مرۆڤ بە شێوەیەكی بەرچاو زیاد دەكات.
بە تێكەڵكردنی ئەو زانیارییە نوێیانە لەگەڵ خەمڵاندنەكانی تایبەت بە پیربوونی دانیشتووانی جیهان لە داهاتوودا، دەركەوتووە، گەرما تاقەتپڕوكێنەكان ژمارەیەكی زۆر لە كەسانی بەتەمەن دەگرێتەوە، بە روبەرێكی فراوانتر و بۆ ماوەی درێژتر بەراورد بە پێشبینییەكانی پێشوو.
بە نمونەش ئەگەر پلەی گەرمای جیهان تا ساڵی 2100 بە رێژەی 1.5 پلە بەراورد بە سەردەمی پێش شۆڕشی پیشەسازیی بەرزببێتەوە، 22%ی ئەو كەسانەی تەمەنیان لە سەروی 60 ساڵە، ساڵانە بۆ ماوەی زیاتر لە مانگێك تووشی گەرمایەكی مەترسیدار دەبن.
توێژەران جەخت دەكەنەوە، ئەو وڵاتانەی زۆرترین مەترسییان لەسەرە، ئەوانەن كە بەشێكی زۆری دانیشتووانەكەیان توانای داراییان نییە بۆ دابینكردنی هۆكارەكانی خۆپاراستن لە گەرما.
داواشیانكردووە، كارئاسانی بكرێت بۆ پەیداكردنی هۆكارەكانی فێنككەرەوە و هەوڵی جددیش بدرێت بۆ كەمكردنەوەی دەردانی گازە زیانبەخشەكان و كاربۆن بۆ كۆنتڕۆڵكردنی گەرمبوونی زەوی.
رێكخراوی تەندروستی جیهانیش بڵاویكردووەتەوە، ساڵانە نزیكەی 500 هەزار كەس لە جیهاندا بەهۆكاری گەرما و گۆڕانكاری كەشوهەواوە گیان لەدەستدەدەن.
لە دیمەنێکی بێوێنەدا زیاتر لە 700 هەزار گوڵ گۆڕەپانی مێژوویی برۆکسلیان کردە تابلۆیەکی رەنگاڵەیی ژاپۆنی و بەلژیکای لە خولقاندنی جەستەیەکی هونەریی زەبەلاحدا لەگەڵ توکیۆ کۆکردەوە.
پلیتی بەردینی گۆڕەپانی مێژوویی "گراند پلەیس" (Grand Place) لە برۆکسلی پایتەختی بەلژیکا، گۆڕدرا بۆ تابلۆیەکی زیندووی گوڵ، ئەمەش لە چوارچێوەی بەڕێوەچوونی 24ەمین خولی چالاکیی "راخەری گوڵ" (Flower Carpet) کە بابەتەکەی ئەمساڵی لە کولتوری ژاپۆنەوە وەرگیراوە.
دیزاینی ئەمساڵ لەلایەن هونەرمەندی ژاپۆنی "هیرۆ سوگییاما"وە ئامادەکراوە، کە ئیلهامی لە تابلۆ دارینە بەناوبانگەکەی "شەپۆلە گەورەکەی کاناگاوا"ی شێوەکار "کاتسوشیکا هۆکوسای" وەرگرتووە، لەم کارە هونەرییەدا زیاتر لە 700 هەزار گوڵ (کە زۆربەیان گوڵی دالیای کلاسیکی بەلژیکیین) بەکارهێنراون و رووبەرەکەی 70 مەتر درێژی و 24 مەتر پانییەکەیەتی.
هونەرمەندە ژاپۆنییەکە هەشت مانگی بۆ ئامادەکردنی دیزاینەکە تەرخانکردووە. سەرەڕای ئەوەی لە سەرەتادا دەیوست رەنگی زیاتر بەکاربهێنێت، بەڵام بەهۆی کەمیی کاتەوە تەنها 16 رەنگی بەکارهێناوە، سوگییاما ئاماژەی بەوەکرد، دوای دانانی گوڵەکان لە شوێنی خۆیان، دڵگران بوونی بەهۆی سنوورداربوونی رەنگەکانەوە بە تەواوی رەواوەتەوە و ئەنجامەکە زۆر سەرنجڕاکێش بووە.
ئەم هاوکارییە هونەرییە وەک رێزلێنانێکە بۆ 160یەمین ساڵیادی دامەزراندنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان بەلژیکا و ژاپۆن، هەروەها دە ساڵ دوای یەکەم راخەری گوڵی هاوبەشی نێوانیان لە ساڵی 2016دا دێت.
لەلای خۆشیەوە، ریچارد بۆنسێنت، ئەندامی لیژنەی ڕێکخستنی چالاکییەکە جەختی کردەوە، راخەرەکە تەنها کارێکی هونەری نییە، بەڵکو هێمایەک بۆ کۆکردنەوەی گەلان و کولتورە جیاوازەکان لە یەک شوێندا.
پێش راخستنی گوڵەکان، دیزاینەکە بە قەبارەی واقعی لەسەر قوماشێکی گەورەی لۆکە کێشرا، رۆژی پێنجشەممەی رابردوو زیاتر لە 100 خۆبەخش (لە نێوانیاندا تاكێشی ئۆسوگا، باڵیۆزی ژاپۆن لە بەلژیکا) بۆ ماوەی شەش سەعات کاریان کرد بۆ رێکخستن و چاندنی گوڵ و گژوگیاکان لەسەر قوماشەکە.
سەرچاوە بەلژیکییەکان بڵاویانکردووەتەوە، سەرەتای دروستبوونی بیرۆکەی "راخەری گوڵ" لە گۆڕەپانی ناوەندیی برۆکسل بۆ ساڵی 1971 دەگەڕێتەوە و دوو ساڵ جارێک رێکدەخرێت، بۆ دروستکردنی لەگەڵ گوڵی دالیا و بێگۆنیا، چیمەن و توێکڵی درەختیش بەکاردەهێنرێت.
چالاکییەکەی ئەمساڵ (2026) لە رۆژی 13 تا 16ـی ئاب بەڕێوەدەچێت، و سەردانیکەران دەتوانن لەنزیکەوە یان لە شانشینی کۆشکی شارەوانییەوە تەماشای تابلۆ زەبەلاحەکە بکەن.
15ـی 8، ساڵیادی سەربەخۆیی هیندستانە، ئەو وڵاتەی زۆرترین دانیشووانی لەسەر زەوی هەیە و بە وڵاتی فرە ئایین ناسراوە.
ساڵی 1947 هیندستان سەربەخۆیی وەرگرت و هەموو ساڵێک لە رۆژی 15ـی 8 لە نیودلهی پایتەختی ئەو وڵاتە و شوێنەکانی دیکەی هیندستان یادی سەربەخۆیی دەکرێتەوە و ئاهەنگ دەگێڕن.
ژمارەی دانیشتووانی هیندستان نزیکەی یەک ملیار و 450 ملیۆن کەسە، بەمەش بووەتە ئەو وڵاتەی کە زۆرترین دانیشتووانی هەیە لە جیهاندا، دوای ئەویش وڵاتی چین دێت کە ژمارەی دانیشووانەکەی نزیکەی یەک ملیار و 400 ملیۆن کەسە.
هیندستان یەکێکە لە کۆنترین شارستانێتییەکانی زەوی، گەورەترین شاری 'مۆمبای'ـە و زمانی رەسمی وڵاتەکە هیندی و ئینگلیزییە؛ تاج محەلیش یەکێکە لە بەناوبانگترین شوێنی وڵاتەکە.
لە رۆژی 15ـی 8ـی 1947، واتە 79 ساڵ پێش ئێستا، هیندستان سەربەخۆیی لە بەریتانیا وەرگرت و مهاتما گاندیش یەکێک بوو لەو کەسانەی کە رۆڵێکی گرنگی لە بەدەستهێنانی ئەو سەربەخۆییەدا هەبوو.
هیندستان یەکێکە لەو وڵاتانەی کە زۆرترین ئایینی تێدایە و بە وڵاتی فرە ئایین ناسراوە؛ هەروەها هیندستان وڵاتی بۆڵیودە کە هەوادارێکی زۆری لە جیهاندا هەیە.
لە ئێستا 'نارێندرا مودی' سەرۆک وەزیرانی هیندستانە و تەمەنی 75 ساڵە.
هیندستان یەکێکە لەو وڵاتانەی کە زۆرترین فێستیڤاڵی تێدا ئەنجام دەدرێت ، Diwali و Holi دیارترینیانن.
هیندستان لە ساڵی 1947، پاکستانی لێ جیابووەوە و لەوکاتەوە تا ئێستا ناکۆکی زۆریان لە نێواندا هەیە.
چەند زانیارییەکی هەڵە سەبارەت بە دیاردە گەردونییەکان هاووڵاتیانی نیگەران کردووە
هەندێكجار بۆشایی ئاسمان دەبێتە مەیدانی نمایشێكی گەورەی دیاردەی سروشتی گەردوونی، كە تێیدا چەندین دیاردەی سەرنجڕاكێش پێكەوە كۆدەبنەوە، بەڵام زنجیرەیەك پڕوپاگەندە و زانیاریی هەڵە كە بەتایبەتی لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا بڵاوبوونەتەوە، بوونەتە هۆی دروستكردنی دڵەڕاوكێ لای بەشێك لە هاووڵاتییان.
دیارترینی ئەو دەنگۆیانە، باسكردنە لە "نەمانی هێزی كێشكردنی زەوییە بۆ ماوەی 7 چركە". لەكاتێكدایە ئەم دەنگۆیە هیچ بنەمایەكی زانستی نییە و تەنها پڕوپاگەندەیەكی تۆركۆمەڵایەتییەكانە، ئاژانسی ناسا لەوبارەیەوە رایگەیاندووە كە هیچ روداوێكی لەو شێوەیە روونادات و هێزی كێشكردن پەیوەستە بە كێش و بارستایی زەوییەوە، هەر بۆیە مەحاڵە بوەستێت یان تێكبچێت.
بڵاوكردنەوەی دەنگۆی نەمانی هێزی كێشكردنی زەوی هاوكاتە لەگەڵ روودانی دیاردەی خۆرگیرانی تەواوەتی ئەمە دیاردەیەكە كە تێیدا مانگ بە تەواوەتی دەكەوێتە نێوان زەوی و خۆر و بۆ ماوەیەكی كورت ئەوبەشەی زەوی تاریك دەبێت كەسێبەری مانگی دەكەوێتەسەر، ئەو كاتەش دەرفەتێكی زێڕینە بۆ زانایان تاوەكو لێكۆڵینەوە لە سەر تیشكەكانی خۆر و بەرهەگەوای زەوی بكەن.
لەگەڵ روودانی دیاردەی خۆرگیرا وبڵاوبنەوەی دەنگۆی نەمانی هێزی كێشكردنی زەوی، بارانی نەیزەكی روودەدات كە بە "ئەستێرەی كشاو" ئەمە تەنها بریتییە لە تەپوتۆز و وردەبەردی گەردوونی كە بەر بەرگەهەوای زەوی دەكەون و دەسوتێن، دیمەنێكی درەوشاوە بە ئاسمان دەبەخشن. هاوكات، 6 هەسارەی كۆمەڵەی خۆر (موشتەری، عەتارد، مەریخ، ئۆرانۆس، زوحەل و نەپتون) لە سەر یەك هێڵی خەیاڵی لە ئاسماندا ریز دەبن، كە پێی دەوترێت "رێپێوانی هەسارەكان".
ئەم دیاردانەش هیچ مەترسییەكیان بۆسەر ژیانی مرۆڤ نییە و تەنها گۆڕانكاریی سروشتین لە گەردووندا، شارەزایانی گەردوونناسی داوا لە خەڵك دەكەن چێژ لەم دیمەنە دەگمەنانە وەربگرن و بڕوا بەو دەنگۆیانە نەكەن كە باس لە كارەساتی گەورە یان نەمانی كێشكردن دەكەن، چونكە زەوی وەك خۆی دەمێنێتەوە و گەردوون تەنها جوانییەكانی خۆیمان نیشان دەدات.
پێشکەوتنە خێراکانی تەکنەلۆژیا و ژیریی دەستکرد کێشەیەکی نوێیان بۆ بازاڕی کاری جیهانی دروست کردووە، بەپێی نوێترین راپۆرتی رێکخراوی کاری نێودەوڵەتی (ILO)، رێژەی بێکاری لە نێو گەنجاندا بە تایبەتی لەو وڵاتانەی خاوەنی ئابوورییەکی بەهێزن، رووی لە بەرزبوونەوە کردووە.
لە راپۆرتە ساڵانەکەیدا کە بەبۆنەی رۆژی جیهانیی گەنجانەوە بڵاوکراوەتەوە، رێکخراوی کاری نێودەوڵەتی رایگەیاندووە کە رێژەی بێکاری بۆ تەمەننی نێوان 15 بۆ 24 ساڵ لە ساڵی 2025دا گەیشتووەتە 12.4٪، لە کاتێکدا لە ساڵی 2024دا 12.3٪ بووە. بەپێی ئەم ئامارە، لە ئێستادا زیاتر لە 67 ملیۆن گەنج لەسەر ئاستی جیهاندا بێکارن.
دەستدەستکەوتەکانی ڕاپۆرتەکە ئاماژە بەوەش دەکەن کە رێژەی ئەو گەنجانەی کە نە کار دەکەن، نە دەخوێنن و نە بەشداری هیچ خولێکی مەشق و راهێنان دەکەن، بەرزبووەتەوە بۆ 20٪، کە زیاتر لە 257 ملیۆن گەنج دەگرێتەوە. شارەزایانی رێکخراوەکەش پێشبینی دەکەن رێژەی بێکاریی گەنجان لە ساڵانی 2026 و 2027 لە دەوروبەری 12.3٪ جێگیر بێت.
کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر هەلی کار
فراوانبوونی رۆڵی ژیریی دەستکرد ئاسۆی داهاتووی کاری گەنجانی گۆڕیوە. ئەو پیشانەی پێشتر دەروازەی سەرەکی بوون بۆ چوونە ناو بازاڕی کار — وەک بوارەکانی کارگێڕی، خزمەتگوزاری، فرۆشتن، پیشەسازی و هەندێک پیشەی تەکنیکی —روویان لە کەمی کردووە.
لەبارەی مەترسییەکانی ئەم دیاردەیەوە، (سوکتی داسگوپتا)، بەڕێوەبەری بەشی دامەزراندن و مەشق لە رێکخراوی کاری نێودەوڵەتی ڕایگەیاند: "6.1٪ی ئەو کۆمپانیا و پیشانەی کە کەسانی تەمەن 15 بۆ 29 ساڵ کاری تێدا دەکەن، ئێستا بەشێکی زۆری ئەرکەکانیان راستەوخۆ لە رێگەی ژیریی دەستکردەوە رایی دەکەن، ئەمەش مەترسیی بێکاربوونی گەنجانی زیاتر کردووە."
داسگوپتا ئاماژەی بەوەش کرد، ئەگەر تەنها 10٪ی ئەو کارانە بە تەواوی رادەستی ژیریی دەستکرد بپێردرێن و پێویستیان بە دەستی کاری مرۆیی نەمێنێت، ئەوا زیاتر لە 5 ملیۆن و 600 هەزار گەنج (بەتایبەت لە وڵاتە دەوڵەمەند و پێشکەوتووەکان) رووبەڕووی مەترسیی بێکاری، ناچاربوون بە گۆڕینی پیشەکەیان، یان دوورکەوتنەوە لە بازاڕی کار دەبنەوە.
لە شاری ریۆ دی جانیرۆی بەڕازیل، گۆڕستانێک هەیە کە لە ساڵی 1770 تا ساڵی 1830، نزیکەی 40 هەزار کۆیلەی ئەفریقی تێدا بەخاکسپێردراون.
ویستی چاکسازی بکات، بەڵام مێژوویەکی رەشی بینی
چیرۆکەکە ساڵی 1996 دەستپێدەکات، کاتێک ژنێک بەناوی 'مێرسێد گێماراس دۆس ئەنجۆس'، لە شاری ریۆ دی جانیرۆی بەڕازیل بڕیار دەدات چاکسازی لە ماڵەکەیدا بکات، کاتێک دەست بە کارەکانی دەکات، هەندێک ئێست دەدۆزێتەوە، سەرەتا وادەزانێت هی ئاژەڵە، دواتر هەندێک ددان دەدۆزێتەوە کە هی مرۆڤی پێگەشتووە، دواتریش ددانی منداڵ دەدۆزێتەوە.
مێرسێد گێماراس کە خاوەنی ماڵەکەیە دەڵێت، سەرەتا زۆر ترسام، کە ددانی منداڵەکانیشم بینی دەستم بە گریان کرد، بیری خراپ بە مێشکمدا هات و پێم وابوو کە خاوەنی پێشتری ماڵەکە کەسێکی کوشتووە، بەڵام زوو وەڵامەکەم پەیدا کرد، دراوسێیەکمان کە شارەزای مێژووی ناوچەکە بوو، هات و بە نەخشەیەک بۆی روونکردمەوە کە ماڵەکەی ئێمە و سێ ماڵی دیکەش لەسەر گۆڕستانێک دروستکراون کە لە پێشتردا بۆ بەخاکسپاردنی کۆیلە نوێیە ئەفریقییەکان بەکارهاتووە.
"هۆڵۆکۆستی رەش پێستەکان"
گۆڕستانەکە ناوی ' Pretos Novos'ـە، واتە کۆیلە نوێیەکان، ساڵی 1770 تا 1830 ئەو کۆیلانەی تێدا بەخاکسپێردراوە کە لە ئەفریقاوە گوازراونەتەوە بۆ بەڕازیل، بەڵام ماوەیەکی کەم دوای گەیشتنیان بە هۆکاری نەخۆشی یاخود هەر هۆکارێکی تر بێت گیانیان لەدەستداوە.
خاوەنی ماڵەکە ئاماژە بەوەشدەدات، من هۆڵۆکۆستی رەشپێستەکانم بینی، کەس بە منی نەوتبوو کە لەم ناوچەیە شتێکی وا بوونی هەیە.
ماڵەکە کراوە بە مۆزەخانە
ماڵەکە لە ساڵی 1866ـەوە دروستکراوە، لە ئێستادا کراوە بە مۆزەخانە و هاووڵتیان رۆژانە سەردانی دەکەن.
پێنج ملیۆن کۆیلە گوازراونەتەوە بۆ بەڕازیل
بەپێی زانیارییەکانی زانکۆی هارڤارد، لە ماوەی 300 ساڵی رابردوودا، نزیکەی پێنج ملیۆن کەس لە ئەفریقاوە وەک کۆیلە گوازراونەتەوە بۆ بەڕازیل، 300 هەزار کەسیان پێش گەیشتنیان گیانیان لەدەستداوە و فڕێدراونەتە دەریا، بەشێکی زۆری ئەوانەشی دوای گەیشتنیان گیانیان لەدەستداوە لە گۆڕستانی 'کۆیلە نوێیەکان'ـی ریۆ دی جانیرۆ بەخاک سپێردراون.
قەدەغەکردنی کۆیلایەتی لە بەڕازیل
ساڵی 1888، بەڕازیل بە یاسا کۆیلایەتی قەدەغەکرد و ماڵەکەی مێرسێد گێماراسیش وەک بەشێک لە مێژووی رەشی بازرگانیی بە مرۆڤەوە ماوەتەوە.
دوای زیاتر لە 80 ساڵ، بەهۆی دابەزینی بەرچاوی ئاستی ئاوی روباری دانوب لە شاری بودابێستی پایتەختی هەنگاریا، روفاتی دوو سەربازی سوپای ئاڵمانیای نازی و موتۆڕسکیلێک و بڕێک ئامێری سەربازیی سەردەمی جەنگی دوەمی جیهانی لە قوڵایی روبارەکە دەرهێنران.
بەپێی راگەیەندراوێکی ئەنجومەنی جەماوەریی ئاڵمانیا بۆ چاودێریکردنی گۆڕەکانی جەنگ، پڕۆسەی دەرهێنانی روفاتەکان لەلایەن شارەزایانی ئەنجومەنەکە و بە هاوکاری تیمەکانی هەنگاریا ئەنجامدراوە.
بەهۆی تێکەڵبوونی لیتاوی بنی روبارەکە لەگەڵ گازوایل لە ناوچەی مەیدانی باتیانی، کەشێکی گونجاو لە ژێر ئاودا دروست بووە، کە رێگری لە شیبوونەوەی تەواوەتی جەستەکان کردوە لەو ماوە دورودرێژەدا؛ بە شێوەیەک، کە ناسنامەی سەربازەکان بە تەواوی و بەبێ کێشە ناسراونەتەوە.
دۆزینەوەی هەردوو بەشی ئەو پارچە پلێتانەی ناوی سەربازەکانیان لەسەر بووە، نیشانەی ئەوەیە لە کاتی جەنگەکەدا زانیاری کوژرانیان هەرگیز نەگەیشتووەتە فەرمانگەی زانیارییەکان لە بەرلین تا خێزانەکانیان ئاگادار بكرێنەوە.
بڕیاریشە دوای تەواوبوونی پشکنینەکان، روفاتی ئەو دوو سەربازە لە گۆڕستانی سەربازیی بودائورش لە دەروازەی شاری بودابێست بە خاك بسپێردرێن.
جگە لە رووفاتەکان، موتۆڕسکیلێک لە جۆری (DKW NZ 350-1) کە لە سەردەمی جەنگدا بە بەهێزی و بەرگەگرتن دەناسرایەوە، لەلایەن پەیمانگا و مۆزەخانەی مێژوی سەربازییەوە لە ئاوەکە دەرهێنراوە.
هەروەها ژمارەیەک مینی دژەتانکی ئاڵمانی لە جۆری (Tellermine 35)، نیشانەیەکی رێزلێنانی سەربازی و گالۆنێک سوتەمەنی دۆزراونەتەوە.
پێشبینیش دەکرێت لەگەڵ بەردەوامی دابەزینی ئاستی ئاوی روباری دانوب، پاشماوەی کەشتیی نوقمبوو و روفاتی زیاتری قوربانیانی جەنگی دوەمی جیهانی بدۆزرێنەوە.
جەنگی دوەمی جیهانی، کە لە ساڵی 1939 تا 1945 بەردەوام بوو، زۆربەی وڵاتانی جیهانی لە خۆگرت، بەتایبەت وڵاتە زلهێزەکانی جیهانی لەخۆگرتبوو .
لە جەنگەکەدا زیاتر لە 100 ملیۆن کەس لە 30 وڵاتی جیاواز بەشدارییان تێدا کرد و لە ئەنجامی جەنگەکە 70 بۆ 85 ملیۆن کەس کوژران، کە زۆرینەیان خەڵکی مەدەنی بوون، هەروەها دەیان ملیۆن کەس بەهۆی کۆمەڵکوژی و برسێتی و نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستدا.
لە قوڵایی دڵگیرییەکانی پارێزگای سیستان و بەلوچستان و لە شارۆچکەی خاش چیرۆکی پیاوێک، کە بە بێدەنگی ژیانێکی پڕ لە ئازار و شکۆ بەڕێدەکات بوتە خەمی هەموان.
عەبدولنەسیر نەتوزەیی شاد، گەنجێکی 35 ساڵەیە کە روبەڕووی نەخۆشییەکی دەگمەن و سەخت بووەتەوە بە ناوی "ئەپیدێرمۆدیسپلازی وێرموسیفۆرم" – هەمان ئەو نەخۆشیەی لەناو خەڵکدا بە "نەخۆشیی پیاوی دار" ناسراوە، چونکە زیپکە و ئاوساوی و شێوەی پێستی، وەک توێکڵی دارێکی دێرین دەردەکەون.
عەبدولنەسیر، تەنانەت روخسار و جەستەی، کە ساڵانێکە لەژێر قورسیی ئەم ئازارەدا دەناڵێنن، نەبوونەتە رێگر لە بەردەم کەرامەت و سەربەرزیییەکەیدا.
عەبدولنەسیر، زیاتر لە 20 ساڵە توشبوی ئەم نەخۆشییەوە و پێوەی دەناڵێنێت، بەڵام خۆیپیشان نەداوە و لە گرتە ڤیدیۆییەکدا، کە لە هەژماری ئینستاگرامی گەشتیارێک بڵاوبوەتەوە، بە دەنگێکی پڕ لە حەسرەت و لە هەمان کاتدا سەربەرزانە دەڵێت؛ سوپای خودادەکەم لەسەر ئەم حاڵەتەم.
چیرۆکی تاڵی عەبدولنەسیر لەوەوە دەستی پێکرد، کە ساڵانێک لەمەوبەر، زیپکەی بچوک لەسەر قاچەکانی دروست بون و سەرەڕای سەردانیکردنی پزیشکەکان و ئەنجامدانی نەشتەرگەری لە ساڵی 2015دا، نەخۆشییەکەی نەک هەر چاک نەبووەوە، بەڵکو رۆژ بە رۆژ زیادی کرد و جەستەی بە تەواوی داگیر کرد.
کاتێک ساڵی رابردوو چیرۆکی ژیانی بەشێوەیەکی بەربڵاو دەنگیدایەوە، تروسکایەکی هیوا روی تێکرد؛ بەخشەرێک بە ناوی برایان ئیعتماد ئامادەیی خۆی دەربڕی بۆ لەئەستۆگرتنی تەواوی خەرجییەکانی چارەسەری عەبدولنەسیر لە ئەمریکا، بەڵام ئەم هیوایە لە پشت دەرگا داخراوەکانی کێشەی پێدانی ڤیزە گیری خوارد وتا ئێستا وەک خۆی ماوەتەوە.
عەبدولنەسیر بە دڵێکی پڕ لە ئومێد و خەمەوە رایگەیاند کە بەهۆی "کێشەی ڤیزا"وە ناتوانێت گەشت بکات و داوای لە خەڵک کرد تەنها نزای خێریان بۆ بکەن تا دەرگای ئەم دەرفەتەی لەسەر بکرێتەوە.
عەبدولنەسیر شوێنی تەمەن و ئازار بە جەستەیەوە دیارە، بەڵام رۆحی ئەوەندە گەورەیە، کە رێگەی نەداوە دەستەکانی، کە وەک چڵە داریان لێهاتووە، ببنە هۆی شکانی سنوری سەربەرزیی خێزانەکەی.
ئەو هێشتا بە هەناسەیەکی پڕ لە هیواوە هەوڵدەدات بۆ ژیان دەکات، لە نێوان ئەو جەستەیەی رۆژ بە رۆژ دەبێتە دار و تروسکایی هیوای کەمتردەکاتەوە لەگەڵ ئەو دڵە میهرەبانەی کە هەوڵدەدات بەردەوامبێت، بەبێ ئەوەی موحتاجی کەس بێت.
جێ باسە، نەخۆشی Epidermodysplasia Verruciformis - EV))، کە لە زمانی گشتییدا بە (نەخۆشیی پیاوی دار) یان (بوون بە دار) ناسراوە، نەخۆشییەکی زۆر دەگمەنی و لە تەواوی جیهاندا لە ساڵی 1922 تا ئێستا نزیکە 500 توشبوی ئەو نەخۆشییە تۆمار کراون.
شارەزایان و دامەزراوە جیهانییەکان ساڵی 2028 وەک خاڵێکی وەرچەرخانی مێژوویی ناو دەبەن؛ کاتێک کە باڵادەستبوونی ژیریی دەستکرد لە ئابوریی راستەقینەدا، گۆڕانکاریی لە میدیا و یەکەمین هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئەمریکا بە ئامرازە زیرەکەکان هاوکات دەبن، هەروەها شێوازی کارکردن، دەنگدان و دەستگەیشتن بە زانیارییەکان لە سەرانسەری جیهاندا سەروبن دەکەن.
سەرکردە سیاسییەکان، وەبەرهێنەران و بەڕێوەبەرانی کۆمپانیا گەورەکانی تەکنەلۆژیا لە چاوەڕوانی ساڵی 2028دان؛ نەک تەنیا بۆ روداوێکی دیاریکراو، بەڵکو بەهۆی ئەگەری هاوکاتبوونی چەندین گۆڕانکاریی جەوهەری لە بواری ژیریی دەستکرد، ئابوری، سیاست و راگەیاندن، بە شێوازێک کە دەکرێت تەواوی شێوازی کارکردن، دەنگدان و دەستگەیشتن بە زانیارییەکان لە جیهاندا بگوڕێت.
ماڵپەڕی ئەکسیۆس لە شیکارییەکی زانستیدا لەژێر ناونیشانی "هەموو شتێک لە 2028دا بە یەک دەگەن"، ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەو ساڵە دەبێتە خاڵی بەیەکگەیشتنی ئەو رەوتە جیاوازانەی ئێستا بە جیا گەشە دەکەن، بەڵام لە ساڵانی داهاتوودا کاریگەرییەکانیان رونتر و بەهێزتر دەبن.
راپۆرتەکە ساڵی 2028 وەک وادەیەکی پێشوەختە بۆ تەقینەوەی گۆڕانکارییەکان ناناسێنێت، بەڵکو وەک وێستگەیەکی گونجاو سەیر دەکرێت کە تێیدا گۆڕانکارییە سیاسی، تەکنەلۆژی و ئابورییە خێراکان یەکدەگرن، ئەمەش وا لە حکومەتەکان و کۆمپانیاکان دەکات لە ئێستاوە خۆیانی بۆ ئامادە بکەن.
ژیریی دەستکرد لە شاشەکانەوە دەچێتە ناو واقیع
تەوەرەی یەکەم پەیوەندیدارە بە بەکارهێنانی بەربڵاوی ژیریی دەستکرد لە کەرتی کار، پیشەسازی و خزمەتگوزارییەکاندا، لە بڕی ئەوەی تەنیا وەک ئامرازێک بۆ نووسینی دەق و شیکردنەوەی زانیاری بمێنێتەوە، وەبەرهێنەران و کۆمپانیاکان پێشبینی دەکەن بە شێوەیەکی پلەبەند بەرەو بەڕێوەبردنی کارگەکان، تۆڕەکانی وزە، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، کانزاکان و کەرتە جیاوازەکانی بەرهەمهێنان هەنگاو بنێت.
ماڵپەڕی ئەکسیۆس لە راپۆرتێکی گۆڵدمان ساکسەوە گواستوویەتییەوە کە وەبەرهێنانی جیهانی لە ژێرخانی ژیریی دەستکرددا کە ناوەندەکانی زانیاری، وزە و توانای کۆمپیوتەری دەگرێتەوە لە نێوان ساڵانی 2026 بۆ 2031 دەگاتە نزیکەی 7.6 تریلیۆن دۆلار، ئەمەش بەپێی راپۆرتەکە بەو مانایەیە کە سنوری چاولێکەری نێوان کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان و دامەزراوە پیشەسازییەکان کاڵتر دەبێتەوە.
کاریگەرییەکانی ئەم خەرجییە گەورانە گەیشتووەتە ئەو کۆمپانیایانەی بەرهەمهێنەری کەیبڵ، بۆیە و کەرەستەکانی ساختوومان و پێداویستی ناوەندەکانی زانیارین، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی بازدانی ژیریی دەستکرد تەنیا لە روی چیپ و بەرنامەسازییەوە نەماوەتەوە، بەڵکو بووەتە هۆکارێک کە کاریگەریی لەسەر ناوچە بەربڵاوەکانی "ئابوریی راستەقینە" هەیە.
بەڵام ئەم گۆڕانکارییە مەترسیی هاوتەریبیشی لەگەڵدایە، کە دیارترینیان ئەگەری فراوانبوونی جیاوازییەکانە لە نێوان کۆمپانیا و ئەو کارمەندانەی توانای سوودوەرگرتنیان لە تەکنەلۆژیا هەیە لەگەڵ ئەوانەی کە بەهۆی سیستمە ئۆتۆماتیکییەکانەوە مێژووی کار و لێهاتووییەکانیان پاشەکشە دەکات.
یەکەمین هەڵبژاردن کە ژیریی دەستکرد رۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت
تەوەرەی دووەم سیاسییە، لە ئەمریکا، ساڵی 2028 وادەی هەڵبژاردنی داهاتووی سەرۆکایەتی دەبێت، بەڵام هەڵمەتەکانی هەڵبژاردن دەکرێت بە تەواوی جیاواز بن لەوەی دەنگدەران لە خولەکانی رابردوودا بینیویانە.
ئەکسیۆس پێی وایە ژیریی دەستکرد بووەتە ئامرازێکی سیاسیی دووجەمسەر؛ لەلایەک یارمەتی هەڵمەتەکان دەدات بۆ شیکردنەوەی ئاڕاستەی دەنگدەران، دارشتنی پەیامەکان و گەیشتن بە توێژە وردەکان، لەلایەکی تریشەوە رێگە خۆش دەکات بۆ بەرهەمهێنانی ناوەڕۆکی چەواشەکار، ڤیدیۆی ساختە (دیپ فەیک) و هەڵمەتی قەناعەتپێکردنی ئۆتۆماتیکی بە رووبەرێکی بەربڵاو.
ئاماژەکانی ئەم گۆڕانکارییە لە هەڵبژاردنەکانی نیوەی خولی ساڵی 2026دا دەرکەوتن، لە رێگەی بەکارهێنانی وێنە و ڤیدیۆی دروستکراو بە ژیریی دەستکرد لە رێکلامە سیاسییەکاندا، جگه لە هەوڵەکان بۆ کاریگەرییدانان لەسەر ئەو وەڵامانەی کە مۆدێلە زمانەوانییەکان دەربارەی کاندیدەکان و پرسە گشتییەکان پێشکەشی دەکەن.
بەمەش، دەکرێت هەڵبژاردنی 2028 ببێتە یەکەمین هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئەمریکا کە کێبڕکێ تێیدا تەنیا لەسەر شاشەی تەلەڤیزیۆن و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان نەبێت، بەڵکو درێژببێتەوە بۆ ناو ئەو وەڵامانەی کە یاریدەدەرە زیرەکەکان' AI Assistants' بە دەنگدەرانی دەدەن کاتێک پرسیاریان لێ دەکەن.
پلاتفۆرمە تەقلیدییەکان لەبەردەم گۆڕانکارییەکی نوێدا
تەوەرەی سێیەم پەیوەندیدارە بە داهاتووی راگەیاندن و ئینتەرنێت، دوای گواستنەوەی جەماوەر لە رۆژنامە چاپکراوەکانەوە بۆ ماڵپەڕەکان و دواتریش بۆ تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ڤیدیۆ، ئامرازەکانی ژیریی دەستکرد وەک دەروازەیەکی نوێ بۆ دەستگەیشتن بە هەواڵ و زانیارییەکان دەرکەوتوون.
راپۆرتی هەواڵە دیجیتاڵییەکانی ساڵی 2026 کە لەلایەن پەیمانگای رۆیتەرز بۆ توێژینەوەی رۆژنامەنووسی دەركراوە، ئاماژە بە بەردەوامیی گواستنەوەی بەکارهێنانی هەواڵ بەرەو پلاتفۆرمەکانی پەیوەندی و ڤیدیۆ دەکات، هاوكات لەگەڵ گەشەکردنی بەکارهێنانی چاتبۆتە زیرەکەکان، لەگەڵ بەرزبوونەوەی نیگەرانییەکان دەربارەی زانیاریی چەواشەکار، ئاستی متمانە و سەرچاوەی زانیارییەکان.
ئەم گۆڕانکارییە دامەزراوە هەواڵییەکان دەخاتە بەرانبەری ئاڵۆزییەکی دوولایەنە: چۆنیەتی گەیشتن بە جەماوەر کاتێک وەڵامی یاریدەدەرێکی زیرەک دەبێتە جێگرەوەی سەردانیکردنی ماڵپەڕەکە، لەگەڵ چۆنیەتی دەستەبەرکردنی ئەوەی هەواڵەکان کورتبڕ نەکرێن یان بە شێوازێکی هەڵە و ئاڕاستەکراو دووبارە دانەڕێژرێنەوە.
ئابوری، قەرزەکان و نادادپەروەری
شیکارییەکەی ئەکسێۆس پەیوەندی لە نێوان پێشکەوتنی تەکنەلۆژی و ئابوورییەکاندا دروست دەکات، سودەکانی ژیریی دەستکرد دەکرێت بە شێوازێکی ناهاوسەنگ بڕوات بۆ خاوەن سەرمایەکان، کۆمپانیا گەورەکان و کارمەندە لێهاتووەکان، لە کاتێکدا توێژەکانی تر رووبەڕووی فشاری موچە، بەرزبوونەوەی تێچووی ژیان و مەترسیی لەدەستدانی کارەکانیان دەبنەوە.
هاوکات پێشبینی دەکرێت قەرزی گشتی و خەرجییەکانی سودەکانیان وەک کۆسپێکی سەرەکی لەسەر توانای حکومەتەکان بمێننەوە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانەکانی داهاتوودا، بەتایبەت ئەگەر گۆڕانکارییە تەکنەلۆژییەکان هاوکات بێت لەگەڵ سستبوونی ئابوری، قەیرانی وزە یان ئاڵۆزییە نێودەوڵەتییەکان.
بۆچی ساڵی ٢٠٢٨ بە دیاریکراوی؟
هیچ سەعاتێکی زانستی نییە کە ژمێرەیی پێچەوانە بۆ ساڵی 2028 بکات، و هیچ کۆدەنگییەکیش نییە کە گۆڕانکارییە گەورەکان بە تەواوی لەو ساڵەدا رودەدەن. بەڵام گرنگیی ئەو ساڵە، بەپێی خوێندنەوەی ئەکسێۆس، لە هاوکاتبوونی خولێکی هەڵبژاردنی یەکلاکەرەوەی ئەمریکاوە دێت لەگەڵ قۆناغێکی پێشکەوتووی بڵاوبوونەوەی ژیریی دەستکرد، فراوانبوونی وەبەرهێنانەکانی لە ئابوریدا، و گۆڕانکاریی چاوەڕوانکراو لە شێوازی وەرگرتنی هەواڵ و زانیاری لەلایەن جەماوەرەوە.
لەبەر ئەوە، دەکرێت ساڵی 2028 ئەو ساڵە نەبێت کە جیهان تێیدا "لە یەک کاتدا بگۆڕێت"، بەڵام دەکرێت ببێتە ئەو ساڵەی کە گۆڕانکارییە بەردەوامەکانی ئێستا تێیدا رونتر دەبنەوە، و کاریگەرییە سیاسی، ئابوری و کۆمەڵایەتییەکانی بە شێوازێک دەردەکەون کە پشتگوێخستنیان ئەستەم دەبێت.