بولگاریا لە رۆژی پێنجشەممەی رابردوو، 1-1-2026 ـەوە بە شێوەی رەسمی یۆرۆی وەك دراوی وڵاتەكەی بەكارهێنا و بوو بە 21مین وڵاتی بەكارهێنەری دراوی هاوبەشی ئەوروپا و ئەو رێكارەش هەم بووەتەهۆی دروستبوونی هیوایەك بە گەشەی ئابوری و هەمیش نیگەرانی بەدوای خۆیدا هێناوە دەربارەی بەرزبوونەوەی نرخەكان و ناسەقامگیری سیاسی. 

بە گوێرەی راپۆرتی فرانس پرێس, پەیوەستبوونی بولگاریا بە یۆرۆ لە كاتێكدا چووە بواری جێبەجێكردنەوە كە لە مانگەكانی رابردوودا هەندێك كەمپین بە دروشمی راگرتنی لێڤ, دراوی نیشتمانی بولگاریا رێكخرابوون كە ئەو كەمپین و دروشمانە لە نیگەرانی گشتی دەربارەی گرانی و بێتمتمانەیی بەشێكی زۆری كۆمەڵگا بە یۆرۆ سەرچاوەی گرتووە. 

كابینە یەك لە دوای یەكەكان لە بولگاریا هەوڵیانداوە ئەو رێكارە جێبەجێ بكەن و لایەنگرانی بڕیارەكە دەڵێن، "یۆرۆ دەتوانێت ئابوری وڵات بەهێز بكات, پەیوەندییەكان لەگەڵ رۆژئاوا پتەوتر بكات و كاریگەری و رۆڵی روسیا كەم بكاتەوە". 

بولگاریا لە ساڵی 2007 ـەوە ئەندامی یەكێتی ئەوروپایە, لە ساڵی 2020 ـەوە لەگەڵ كرواتیا چوونە ژووری چاودێری یۆرۆوە. كرواتیا ساڵی 2023 یۆرۆی كرد بە دراوی وڵاتەكەی و ئێستاش سەرەی بولگاریایە.

 بەگوێرەی راپرسیەكی یۆرۆبارۆمەتر, نزیكەی 49%ی هاوڵاتیانی بولگاریا دژی پەیوەست بوونن بە یۆرۆوە و زۆربەیان بە تایبەتی لە گوندەكان و ناوچە هەژار نشینەكان نیگەرانی گرانبوونی نرخەكانن.

لە بەرامبەردا لایەنگرانی یۆرۆ دەڵێن، "سودەكانی ئەو بڕیارە بەرچاون". كریستین لاگارد سەرۆكی بانكی ناوەندی ئەوروپا, مانگی رابردوو لە سۆفیا وتی, پەیوەست بوون بە یۆرۆوە دەتوانێت ببێتە هۆی بازرگانی ئاسانتر و كەمبوونەوەی تێچووەكانی دابینكردنی دارایی و جێگیریی زۆرتری نرخەكان. 

جەختیش لەوە دەكاتەوە كە بەهۆی ئەم رێكارەوە كارگە بچووك و مامناوەندەكان ساڵانە نزیكەی 500 ملیۆن یۆرۆ لە تێچووەكانیان كەمدەبێتەوە بەو هۆیەی چیتر ناچار نین دراو بگۆڕنەوە. هەروەها چاوەڕێ دەكرێ كەرتی گەشتیاریش كە نزیكەی 8%ی كۆی بەرهەمی ناوخۆی بولگاریا پێكدەهێنێت لەم گۆڕانكاریە سودمەند بێت.

لاگارد دڵنیاییشی دا لەوەی كاریگەری یۆرۆ لەسەر نرخی بەكاربەر سنوردار و كورت دەبێت.

بە پێی ئامارە رەسمییەكان نرخی خۆراك لەمانگی تشرینی دووەم بەراورد بە ساڵی رابردوو 5% بەرزبووەتەوە كە دوو هێندە زیاترە لە تێكڕای نرخی خۆراك لە ناوچەی یۆرۆ. 

ئابوریناسان دەڵێن، بۆ ئەوەی بە تەواوەتی سودمەند ببن لە یۆرۆ پێویستیان بە سەقامگیری سیاسییە كە ئەویش لە بارودۆخی ئێستای بولگاریادا بووە بە ئاستەنگێكی گەورە.

دەستگیركردنی مادۆرۆ و هاوسەرەكەی و گواستنەوەیان بۆ دەرەوەی وڵات شۆكێكی سیاسی و دیپلۆماسی بەدوای خۆیدا هێناوە  كە دەتوانێت هاوسەنگی هێز لە سەدەی بیست و یەكدا دوبارە دابڕێژێتەوە، یاخود دەكرێت سەرەتای جێبەجێكردنی ئەو قۆناغە بێت كە دەوترێت دەسەڵات لە سەرو یاساوەیە، ئەوەش ترسی خستۆتە دڵی چەندین وڵات بە وڵاتانی ئەوروپاشەوە سەبارەت بەوەی كە دوور نییە ببنە ئامانجی داهاتوو.

دیپلۆماتكارێكی پلە باڵای ئەوروپی لە برۆكسل لە چاوپێكەوتنێكی تایبەتدا لەگەڵ ئاژانسی "تاسی روسی"، جەختی لەوە كردەوە كە دەستگیركردنی "نیكۆلاس مادۆرۆر" سەرۆكی ڤەنزویلا پەیامێكی روونی ئەمریكا بوو بۆ جیهان، كە واشنتۆن ئامادەیە هێزی سەربازی راستەوخۆ بەكاربهێنێت بۆ گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەكانی، تەنانەت ئەگەر بە مانای پێشێلكردنی سەروەری وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكانیش بێت.

ئەو دیپلۆماتكارە ئاماژەی بەوەكردووە، ئەو پەیامە بە روونیشی گەیشتۆتە سەركردەكانی وڵاتانی ئەوروپا،  بۆ یەكەمجار لە مێژووی 75 ساڵەی ناتۆدا، وڵاتانی ئەوروپا چیتر هەست بە هاوبەشیكردن ناكەن لە سیاسەتەدا لەگەڵ ئەمریكا، بەڵكو رەنگە ببنە ئامانجی داهاتووی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا، بەتایبەتیش بە لەبەرچاوگرتنی پەیامە دوبارەكانی واشنتۆن بۆ كۆنترۆڵكردنی دورگەی گرینلاند لە دانیمارك.

دەشڵێ، ئەم گۆڕانكارییە بۆشایی ئەمنی لە كیشوەری ئەوروپادا خراپتر دەكات و پاڵ بە وڵاتانی یەكێتی ئەوروپاوە دەنێت پلانەكانیان خێراتر بكەن بۆ بەخۆداچوونەوە و خۆپڕچەككردن و خۆ ئامادەكردن بۆ قۆناغی دوای پشتیوانیی بەردەوامیی سەربازی ئەمریكا بۆ ئەوروپا.

ئەو دیبلۆماتكارە باڵایەی یەكێتی ئەوروپا پێی وایە، مەترسیەكانی وڵاتانی ئەوروپا زیاتر لەوەدا دەردەكەوێت، كە یەكێتی ئەوروپا خۆی لە ئیدانەكردنی راشكاوانە بەدوور گرت، بەڵام داوای دانبەخۆدا گرتنی كرد، ئەو هەڵوێستەش ڕەنگدانەوەی دابەشبوونی ناوخۆیی ئەوروپای پیشاندا.

ئەو دیپلۆماتكارە راشیگەیاندوە، ترەمپ پێش ئۆپراسیۆنەكەی ڤەنزویلا، بانگەشەی ئەوەی دەكرد كە ئامانجی رێگریكردنە لە بازرگانیكردن بە ماددەی هۆشبەر و تیرۆر، بەڵام لە ئۆپراسیۆنەكەدا دامەزراوەكانی بازرگانیكردن بە ماددەی هۆشبەر نەكراونەتە ئامانج، بەڵكو كار لەسەر لەكارخستنی بەرگری ئاسمانی و بۆردومانكردنی بنكە سەربازییەكان و فڕۆكەخانەكان كراوە، ئەمەش ئەوە دەردەخات كە ئامانجی ڕاستەقینەی ترەمپ گۆڕینی دەسەڵاتی ڤەنزوێلا بووە نەك بەرەنگاربوونەوەی تاوان.

هاوكات لێپرسراوێكی روسی ئاماژەی بەوەكردوە، ترەمپ بەو ئۆپراسیۆنە سەلماند بۆ جیهان، كە نیوەگۆی رۆژئاوا زەوی بووەتە حەوشەی پشتەوەی ئەمریكا و هەر جۆرە كاریگەرییەكی سەربازی یان ستراتیژیی زلهێزە بیانییەكان لەو ناوچانەدا رەتدەكاتەوە، لە دەرەوەی ئەو نیوەیەش بە هێز چیان بوێت دەستیان دەكەێت.

ئەمەش لە قسەی ماركۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا رەنگدەداتەوە كە رایگەیاند،  رەنگە لەدوای ئەو ئۆپەراسیۆنە سەربازییەی لە ڤەنزوێلا ئەنجامدرا، ئامانجی داهاتووی ئیدارەی ئەمریكا كوبا بێت.

ئەوە جگە لەوەی كە دۆناڵد ترەمپیش هەڕەشەی لە گۆستاڤۆ پێترۆی سەرۆكی كۆڵۆمبیا كرد و  سێ هەفتە بەر لە ئێستا پێی راگەیاند، لەدوای ڤەنزوێلا نۆرەی تۆش دێت.

دوای ساڵێك لە روخانی رژێمی بەشار ئەسەد، حكومەتی سوریا چاپی نوێی دراوی ئەو وڵاتەی بە كەمكردنەوەی دوو سفر دەركرد بە ئامانجی باشكردنی رەوشی ئابوری و بەرزكردنەوەی بەهای دراوەكە، ئەوەش بووەتە مایەی دڵخۆشی و هیوای خەڵكی ئەو وڵاتە.

بانكی ناوەندیی سوریا دوای چەند مانگێك لە ئامادەكاریی، دەستپێكردنی پرۆسەی گۆڕینی دراوی ئەو وڵاتەی راگەیاند و ماوەی 90 رۆژیش بۆ پرۆسەی ئاڵوگۆڕی دراوی كۆن بە دراوی نوێ دیاریكراوە لەگەڵ ئەگەری درێژكردنەوە لە كاتی پێویستدا.

وەكو ئەوەی دەسەڵاتدارانی سوریا دەڵێن، ئامانجی گۆڕینی دراوی سوریا ئەوەیە كە هەڵگرتنی پارەی كاش ئاسان بكرێت لەگەڵ هاندانی هاووڵاتیان بۆ بەكارهێنانی لیرەی سوری لە مامەڵەی رۆژانەدا.

لەدوای ئەو دراوە نوێیەش، سورییەكان چیتر پێویستیان بە جانتای گەورە نییە بۆ هەڵگرتنی پارەی كاش بۆ وەرگرتنی مووچە، یاخود كڕینی خانوو یان هەر مامەڵەیەكی دیكە بە پارەی كاش، ئەمەش بەهۆی ئەوەی كە دراوە نوێكە قەبارەی بچوكە و بەهای زیاترە، بەجۆرێك كە دەتوانرێت بڕێكی زیاتر لەو پارەیە بە كاش بە ئاسانیی هەڵبگیرێت. 

لەگەڵ دەستپێكردنی پرۆسەی گۆڕینەوەی دراوەكەشدا، سورییەكان روویان كردە بانكەكان و  نوسینگەكانی ئاڵوگۆڕ و ناوەندە دیاریكراوەكان بۆ گۆڕینەوەی دراوە كۆنەكانیان بە دراوی نوێ.

پرۆسەی ئاڵوگۆڕكردنەكە سادەیە، پێویستی بە پێشكەشكردنی ناسنامەی كەسی و ئەو بڕە پارەیە هەیە كە دەبێت ئاڵوگۆڕ بكرێت، پاشان وەرگرتنی هەمان بڕە پارە بە دراوی نوێ.

مەیار شامی، بەرپرسی كۆمپانیای ئاڵوگۆڕی دراو لە دیمەشق دەڵێت، ئاڵوگۆڕەكە لە رۆژی شەممەوە بە ئاسانی دەستیپێكردووە، بەهیوای ببێتە سەرەتای خێر و خۆشی بۆ وڵاتەكەیان.

عەبدولقادر حەسریە پارێزگاری بانكی ناوەندیی رایگەیاند، پڕۆسەی گۆڕینەوەی دراو ئاسان دەبێت و كاریگەری لەسەر بەهای راستەقینەی دراو و نرخی ئاڵوگۆڕی دراو نابێت.

وتیشی، دراوە نوێیەكە لە چەند جۆرێك پێكهاتووە كە لە  5 لیرەوە دەستپێدەكات بۆ 500 لیرە، لە دیزاینەكانیشدا گرنگی بە بەرهەمە كشتوكاڵییەكانی وەك توو و پرتەقاڵ و زەیتون و گەنم دراوە، نەك وێنەی تاكە كەسیی و دەسەڵاتدارانی وڵات، هەر ئەوەش بووە جێگای سەرنجی چاودێران كە لە دراوە نوێكەدا هیچ ئاماژەیەك لەسەر دراوەكان وەكو دراوی وڵاتێكی ئیسلامیی نییە، تەنانەت هیچ نیشانە و هێمایەك بۆ مێژوو و شوێنەوارەكانی سوریا یان پێكهاتەكانی ئەو وڵاتە نییە. 

دواجار، لە پاش هەڕەشە بەردەوامەکانی هەردوولا بۆسەر یەک و بە کۆمەڵێک هۆکاری جیاوازی ئابوری و سیاسی و لە ناویشیاندا مادەی هۆشبەر، دۆناڵد ترەمپ بڕیاریدا، بەو ئۆپراسیۆنەی کە پێشتر لە میدیاکانەوە بانگەوازی بۆ دەکرد، هەڵبکوتێتە سەر مادۆرۆی دژبەری و وەک بەشێک لە میدیاکان دەیانوت؛ "لەژووری نوستنەکەی"ەوە، بیهێنێتە دەرەوە و بەرەو ئەمریکا بیبات.

وردەکاری ئەوهۆکارانەی کە وایکرد ئەمریکا سەرۆکی ڤەنزوێلا دەستگیربکات:

یەکەم- نەوت، ئەو مادە خاوەی ئەمریکا چاوی لێیەتی و دەیەوێت لە رێگەیەوە جیهان بنوشتێتەوە لەبەردەمیدا.

ڤەنزوێلا.. خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتە لە جیهاندا و خاوەنی نزیکەی 303 ملیار بەرمیلە. بەهای نەوتەکەی 21 تریلیۆن دۆلار تێدەپەڕێنێت.

بەرهەمهێنانی نەوت لە ڤەنزوێلا لە ساڵانی 2024 و 2025دا گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی، هەروەها بەرهەمهێنانی مانگانەی لە شوباتی 2025ەوە گەیشتە لوتکە و 940 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا، ئەمەش بە بەراورد لەگەڵ هەمان مانگی ساڵی پێشوو نزیکەی 100 هەزار بەرمیل  زیادیکردووە.

ترەمپ بەردەوام ئاماژەی پێداوە، کە ڤەنزوێلا گەورەترین یەدەگی نەوتی هەیە لە جیهاندا و بە دزینی نەوتی ئەمریکاش تۆمەتباری کردووە.

دۆناڵد ترەمپ دوێنێ دوای دەستگیرکردنی مادۆرۆ ئاماژەی بەوەکرد، ژێرخانی نەوتی ڤەنزوێلی دەگەڕێننەوە و قەرەبووی ئەو کۆمپانیا ئەمریکییانە دەکەنەوە کە لە کردەوەکانی دەستبەسەرداگرتندا زیانیان بەرکەوتووە.

دووەم- مادۆرۆ سەرچاوەی زۆربەی کێشەکانە:

ترەمپ مادۆرۆی وەک سەرچاوەی کێشەکان دیاریکردووە و بە بەرپرسیاری دەزانی لە تەشەنە سەندنی کێشە ناوخۆییەکانی وڵاتەکەی خۆیی و تێکدانی پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتەکەی. 

ئیدارەکەی ترەمپ  ڤەنزوێلا و کوبا و نیکاراگوا وەک ئەکتەری سەرەکی لە "تەوەرەی سۆسیالیستی" سەیر دەکات، لەگەڵ ئەوەشدا کۆلۆمبیا خراوەتە ژێر چاودێرییەوە، چونکە ترەمپ مانگی رابردوو هۆشداری دایە گۆستاڤۆ پیترۆ سەرۆکی کۆلۆمبیا کە پێویستە "ئاگادار بێت"، لە ناردنی مادەی هۆشبەر بۆ ئەمریکا. 

سێهەم- قاچاخچێتی مادەی هۆشبەر.

ئەمریکا ئاشکرایکردووە، ڤەنزوێلا تێوەگلاوە لە پشتگیریکردنی باندە قاچاخچییەکانی مادەی هۆشبەر و رەوانەکردنی ئەندامانی ئەو گروپە بۆ ئەمریکا. 

چوارەم کۆچکردن و ئاوارەبوونی ڤەنزوێلییەکان.

روخانی ئابوری و سەرکوتکردن و چەوساندنەوەی بەردەوامی ڤەنزوێلییە ناڕازییەکان لە ژێر دەسەڵاتی مادۆرۆدا بووە هۆی ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ، بەجۆرێک کە هەشت ملیۆن ڤەنزوێلی لە ماوەی چەند ساڵێکدا وڵاتەکەیان جێهێشتووە، ئەمەش گەورەترین شەپۆلی کۆچکردنی بەکۆمەڵە لە مێژووی نوێی ئەم نیوە گۆی زەوییەدا، ئەمەش کێشەیەکی گەورەی بۆ ئەمریکا دروست کردووە، بەتایبەتی کاتێک ترەمپ لە ساڵی 2025 گەڕایەوە سەر دەسەڵات، هەروەها یەکێک لە بەرنامە سەرەکییەکانی رێگریکردن بوو لە کۆچی نایاسایی بۆ وڵاتەکەی.

پێنجەم- کانزا زەردەکە، زێڕ.

ئەمریکا پێی وایە کە ڤەنزوێلا وانیویەتی ئەو یەدەگە زۆرەی زێڕ کە هەیەتی و لە وڵاتەکەیدایە، بەکار بهێنێت بۆ پارێزگاری لە خۆی بۆ مانەوە لە دەسەڵات و بۆ بەرگەگرتنی قەیران و گەمارۆ ئابورییەکان دژ بە ئەمریکا. 

شەشەم- هاوپەیمان و هاوڕێ نزیکەکانی نیکۆڵاس مادۆرۆ.

ڤەنزوێلا هاوپەیمانە لەگەڵ چەندین وڵاتی دژ بە ئەمریکا، هەندێک لە لایەنگرانی ترەمپ دەستگیرکردنی مادۆرۆیان بە هۆشدارییەک بۆ "هێزە دوورەکان" وەسف کرد بۆ ئەوەی لە ئەمریکای لاتین 'باشور' دوور بکەونەوە.

چین گەورەترین کڕیاری نەوتی ڤەنزوێلیایە، دوای دەستگیرکردنی مادۆرۆ، وەزارەتی دەرەوەی چین رایگەیاند، دەبێت ژیانی سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەی پارێزراوبێت.

هەروەها ئێران و حزبوڵای لوبنان، هاوپەیمانن لەگەڵ ڤەنزوێلا، لەلایەکی دیکەوە روسیا هاوپەیمانێکی سەرەکی و درێژخانی ئەو وڵاتەیە.

ئۆپراسیۆنی دەستگیرکردنی مادۆرۆ کە حکومەتی ڤەنزوێلی بە گەورەترین ئۆپەراسیۆن لە مێژوویدا وەسفی کرد، کۆتایی هێنا بە هەڵمەتێکی زۆری فشار کە ئامانج لێی دوورخستنەوەی مادۆرۆ بوو لە پۆستەکەی، کە ئەمریکا خەڵاتێکی 50 ملیۆن دۆلاری دانا بوو بۆ هەر زانیارییەک کە هاوکارییان بێت بۆ دەستگیرکردنی .

ئیدارەکەی ترەمپ دەستگیرکردنی مادۆرۆی لە ناوەڕاستی وڵاتەکەی، یان "رفاندنی"  وەک ئۆپەراسیۆنێکی جێبەجێکردنی یاسا نیشان دا کە پشت دەبەستێت بەو تۆمەتانەی ئەمریکا ئاڕاستەی سەرۆکی ئەو وڵاتەی کردووە و دەڵێن؛ سەرۆکایەتی ڤەنزوێلا بەهۆی دەستکاریکردنی هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2018  شەرعییەتی لەدەستداوە.

جێگەی ئاماژەیە، هەر دوێنێ ترەمپ رایگەیاند، ڤەنزوێلا لەلایەن ئەمریکاوە بەڕێوەدەبرێت تا دیاریکردنی کەسێک کە گونجاو بێت بۆ بەڕێوەبردنی ئەو وڵاتە، هاوکات ترەمپ هۆشدارییەکی توندی داوەتە سەرۆکەکانی دیکەی ئەمریکای لاتین.

دوای ئەوەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند لە ئۆپەراسیۆنێکی تایبەتدا نیکۆلاس مادۆرۆ، سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەی دەستگیرکراون و گواستراونەتەوە بۆ دەرەوەی وڵات، بەرپرسانی واشنتۆن قۆناغێکی نوێیان بۆ ئەو وڵاتە راگەیاند.

دۆناڵد ترەمپ، لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەی (نیویۆرک تایمز) ئاشکرایکردووە، ئەو ئۆپەراسیۆنەی بووە هۆی دەستگیرکردنی مادۆرۆ، دەرەنجامی "پلانێکی زۆر ورد و باش بووە"، بەبێ ئەوەی وردەکاریی زیاتر لەبارەی چۆنێتی دەستگیرکردنەکەوە ئاشکرا بکات.

ئەم دەستوەردانە راستەوخۆیەی ئەمریکا لە ئەمریکای لاتین، بە یەکەمین روداوی لەو شێوەیە دادەنرێت لە دوای داگیرکردنی پەنەما لە ساڵی 1989 بۆ لابردنی مانوێڵ نۆرێگا.

"بەرەبەیانی نوێ" و کۆتایی هێرشەکان:

کریستۆفەر لانداو، جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمریکا روداوەکەی بە "بەرەبەیانی نوێ" بۆ ڤەنزوێلا ناوبرد و لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکس نوسیویەتی: "ستەمکار رۆیشت، دواجار روبەڕوی دادگا دەبێتەوە لەسەر تاوانەکانی".

ڤەنزوێلا؛ وڵاتە دەوڵەمەند، بەڵام هەژارەکە:

ئەم گۆڕانکارییە سیاسییە گەورەیە لە کاتێکدایە، ڤەنزوێلا خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتە لە جیهاندا، بەڵام بەدەست قەیرانێکی قوڵی ئابوری و مرۆییەوە دەناڵێنێت.

جوگرافیا و دانیشتوان:

ڤەنزوێلا دەکەوێتە باکوری ئەمریکای باشور، هاوسنورە لەگەڵ کۆڵۆمبیا، بەڕازیل، گویانا و دەریای کاریبی. پایتەختەکەی کاراکاسە و ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی 28 ملیۆن کەسە، زمانی رەسمی ئیسپانییە و سیستمی حوکمڕانییەکەی کۆماری سەرۆکایەتییە.

لە دۆزینەوەی نەوتەوە بۆ داڕمان:

ئەم وڵاتە کە لە سەدەی 16 لەلایەن ئیسپانیاوە داگیرکراوە و ساڵی 1821 سەربەخۆیی وەرگرتووە، لە سەدەی 20دا بەهۆی دۆزینەوەی نەوتەوە بووە یەکێک لە دەوڵەمەندترین وڵاتانی ئەمریکای لاتین. لە ساڵی 1999 هوگۆ چاوێز چاکسازیی سۆسیالیستیی ئەنجامدا، بەڵام دوای مردنی و هاتنە سەرکاری مادۆرۆ دۆخەکە گۆڕا.

نەوت نزیکەی سەدا 95ی داهاتی هەناردەکردنی ڤەنزوێلا پێکدەهێنێت، بەڵام بەهۆی پشت بەستنی تەواوەتی بە نەوت، گەندەڵی، خراپ بەڕێوەبردن و سزاکان، ئابورییەکەی داڕما. هەڵاوسانی زۆر توانای کڕینی هاووڵاتییانی لاواز کردووە و بازاڕی رەش بەشێوەیەکی فراوان بڵاوبووەتەوە.

خاکێکی بەپیت و خەڵکێکی برسی:

سەرەڕای بوونی زەویی بەپیت، بەرهەمهێنانی کشتوکاڵی لە ڤەنزوێلا زۆر دابەزیوە. بەرهەمە سەرەکییەکان بریتین لە گەنمەشامی، برنج، قاوە و شەکر، بەڵام جوتیاران بەدەست کەمیی سووتەمەنی و پەینەوە دەناڵێنن، ئەمەش وایکردووە وڵات پشت بە هاوردەکردنی خۆراک ببەستێت.

لە ئێستادا وڵاتەکە روبەڕوی کەمبوونی خۆراک، دەرمان، کارەبا و ئاوی پاک بووەتەوە. کەرتی تەندروستی و پەروەردە لە دۆخێکی خراپدان. زیاتر لە 7 ملیۆن ڤەنزوێلی کۆچیان کردووە بۆ دەرەوە، کە ئەمەش یەکێکە لە گەورەترین قەیرانەکانی ئاوارەبوون لە جیهاندا.

ژینگەیەکی دەگمەن:

لەڕوی ژینگەییەوە، ڤەنزوێلا یەکێکە لەو وڵاتانەی زۆرترین جۆراوجۆریی ژینگەیی هەیە. تاڤگەی ئەنجێڵ (بەرزترین تاڤگەی جیهان)، روباری ئۆرینۆکۆ، زنجیرە چیاکانی ئەندێز و دارستانەکانی ئەمازۆنی تێدایە، بەڵام ململانێ سیاسییەکان و داڕمانی ئابوری، کاریگەریی نەرێنییان لەسەر هەموو کایەکانی ژیان دروستکردووە.

دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی دەستگیرکردن و گواستنەوەی نیکۆلاس مادۆرۆ بۆ دەرەوەی ڤەنزوێلا، پرسیار ئەوەیە ئەم سەرۆکە کێیە کە زۆربەی کات بە جلوبەرگی وەرزشییەوە دەردەکەوت و چۆن وڵاتەکەی گەیاندە ئەم دۆخە؟

کورتەیەک لە ژیانی: 

مادۆرۆ لە ساڵی 2013وە و دوای کۆچی دوایی هوگۆ چاوێز، سەرۆکی پێشووی چەپڕەو و مامۆستای رۆحیی خۆی، دەسەڵاتی ڤەنزوێلای گرتەدەست.
ئەو سەرەتای ژیانی پیشەیی وەک شۆفێری پاس دەستپێکردووە، دواتر بووەتە سەرکردەی سەندیکای کرێکاران، پاشان لە سەردەمی چاوێزدا پۆستەکانی وەزیری دەرەوە و جێگری سەرۆکی وەرگرتووە.

بۆچی نەیتوانی ببێتە سەرۆکێکی پەسەند کراو لای هاووڵاتیانی وڵاتەکەی؟

مادۆرۆ هەرگیز نەیتوانی ئەو جەماوەرە فراوانە و کەسایەتییە کاریزماییە دروست بکات کە چاوێز(سەرۆکی پێشو) هەیبوو. لە سەردەمی ئەودا ئابوریی ڤەنزوێلا داڕما، کە بەهۆی خراپ بەڕێوەبردن و پشت بەستن بە داهاتی نەوتەوە بوو.

کاتێک لە ساڵانی 2010 نرخی نەوت دابەزی، هاووڵاتییان توانای کڕینی خۆراک و دەرمانیان نەما. بەهۆی چاپکردنی پارەی زۆرەوە، دراوی وڵات بەهاکەی لەدەستدا و گەندەڵی و سزاکانیش دۆخەکەیان سەختتر کرد.

مادۆرۆ بە زەبری هێز وەڵامی ناڕەزایەتییەکانی دایەوە و لەبری خۆی، هاوڵاتیانی بە تاوانبار ناودەبرد و تۆمەتبار کرا بە ساختەکاری لە هەڵبژاردنەکانی 2018 و 2024، بەوهۆیەوە نزیکەی 8 ملیۆن کەس (چارەکێکی دانیشتوانی وڵات) کۆچیان کرد.

ململانێ لەگەڵ ئەمریکا:
مادۆرۆ پەیڕەوی لە ئایدۆلۆژیای "شۆڕشی بۆلیڤاری" دەکرد کە دژی سەرمایەداریی ئەمریکا بوو و واشنتۆنی بە "هێزی ئیمپریالیست" ناودەبرد.

لە بەرامبەردا، ئەمریکا دانی بە شەرعییەتی مادۆرۆدا نەدەنا و بەردەوام رەخنەی لە سەرکوتکارییە سیاسییەکانی دەگرت و کاندیدانی ئۆپۆزسیۆنی بە براوەی هەڵبژاردن دەزانی.

ترەمپ هەڵوێستی توندتری هەبوو؛ مادۆرۆی بە هۆکاری کۆچی بەلێشاوی خەڵک بۆ ئەمریکا و دزینی نەوتی وڵاتەکە تۆمەتبار دەکرد و تەنانەت بە "سەرکردەی کارتێلی مادەی هۆشبەر" ناوی دەبرد، هەرچەندە مادۆرۆ هەمیشە ئەم تۆمەتانەی رەتدەکردەوە.

ئەمڕۆ لە پاش زنجیرەیەک هێرشی یەک بە دوای یەک، کە سەرەتا میدیاکان بە حەوت تەقینەوەکە ناویانبرد و دواتر دەرکەوت ئۆپراسیۆنێکی ئەمریکا بووە. 

پاشتر دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە تروس سۆشیاڵ رایگەیاند: ئێمە سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەیمان گواستەوە بۆ دەرەوەی وڵات و دەستگیرکران.

ئەمشەو جیهان ماڵئاوایی لە ساڵێکی دیکە دەکات و ئامادەکاری بۆ پێشوازیکردن لە ساڵێکی نوێ دەکات، بەڵام هەمووان تەنها بە تەقاندنی یارییە ئاگرینەکان و ژماردنی چرکەکان ئاهەنگ ناگێڕن. لەکاتێکدا زۆرینەی خەڵک چاوەڕێی سەعات ١٢ی شەو دەکەن، گەلانی جیهان چەندین نەریتی سەیر و سەمەرەیان هەیە کە پێیان وایە بەختی باشیان بۆ دەهێنێت.

ئەمانە بەشێکن لە سەیرترین نەریتەکانی سەری ساڵ لە جیهاندا:

ئیسپانیا؛ 12 دەنک ترێ بۆ 12 مانگ:


لە ئیسپانیا نەریتەکە وایە لەگەڵ لێدانی هەر زەنگێکی سەعات ١٢ی شەو، دەنکێک ترێ بخۆن. واتە دەبێت لەو چەند چرکەیەدا ١٢ دەنک ترێ بخۆیت کە هێمایە بۆ ١٢ مانگی ساڵی داهاتوو. ئەم نەریتە مێژووەکەی بۆ زیاتر لە سەدەیەک دەگەڕێتەوە و ئیسپانییەکان پێیان وایە بەختی باش دەهێنێت.

دانیمارک؛ بازدان لەسەر کورسی:

دانیمارکییەکان بە شێوازێکی "بەرز" دەچنە ناو ساڵی نوێوە. نەریتەکە بەو جۆرەیە کە دەچنە سەر کورسییەک و کاتێک سەعات دەبێتە ١٢، باز دەدەنە خوارەوە. ئەوان پێیان وایە ئەگەر باز نەدەیت یان لەبیرت بچێت، ئەوا ساڵی داهاتوو توشی بەختی خراپ دەبیت.

ئەڵمانیا؛ سەیرکردنی کۆمیدیایەکی بەریتانی:

ئەڵمانییەکان نەریتێکی سەریان هەیە، ئەویش سەیرکردنی شانۆگەرییەکی کۆمیدی رەش و سپی بەریتانییە بەناوی "Dinner for One" کە لە ساڵی ١٩٦٢ تۆمار کراوە. چیرۆکەکە باسی پیرەژنێکی ئینگلیز دەکات بەناوی سۆفی کە یادی ٩٠ ساڵەی لەدایکبوونی دەکاتەوە، بەڵام هەموو میوانەکانی مردوون، بۆیە خزمەتکارەکەی ناچارە رۆڵی هەر چوار میوانەکە ببینێت تا پیرەژنەکە هەست بە تەنیایی نەکات.

کۆڵۆمبیا؛ راکردن بە جانتای بەتاڵەوە:

ئەگەر خەونی ئەوەت هەیە لە ساڵی ٢٠٢٦دا زۆر گەشت بکەیت، رەنگە حەز بکەیت ئەم نەریتەی کۆڵۆمبیا تاقی بکەیتەوە. لەو وڵاتە خەڵک جانتایەکی سەفەری بەتاڵ دەگرن بە دەستەوە و بە خێرایی بە دەوری گەڕەک یان کۆڵانەکەدا دەسوڕێنەوە، ئەوان بڕوایان وایە ئەمە دەرگای گەشتکردنیان بۆ دەکاتەوە.

فلیپین؛ هەموو شتێک دەبێت بازنەیی بێت:


لە کەلتوری فلیپیندا، شێوەی "بازنەیی" هێمایە بۆ سکە و پارە. بۆیە خێزانەکان ١٢ جۆر میوەی بازنەیی ئامادە دەکەن و دەیخۆن تاوەکو ساڵێکی پڕ لە خۆشگوزەرانی و پارەیان هەبێت. تەنانەت جلەکانیشیان دەبێت نەخشی خاڵخاڵ (بازنەیی)ی تێدابێت.

بەرازیل؛ بازدان بەسەر ٧ شەپۆلدا:


لە بەرازیل زۆربەی خەڵک بە جلی سپییەوە دەچنە کەنار دەریاکان. نەریتەکە ئەوەیە باز بەسەر حەوت شەپۆلدا بدەن وەک سوپاسگوزارییەک بۆ خوداوەندی دەریا. گرنگترین مەرجیش ئەوەیە دوای تەواوبوون نابێت پشت لە دەریا بکەن تاوەکو قاچەکانیان بە تەواوی لە ئاوەکە دەچێتە دەرەوە، ئەگەرنا بەختی خراپیان دەبێت.

سکۆتلەندا؛ یەکەم هەنگاو:


سکۆتلەندییەکان بایەخێکی زۆر بەو کەسە دەدەن کە دوای سەعات ١٢ی شەو یەکەمجار دەچێتە ماڵەکەیانەوە. بەپێی ئەفسانەکان، باشترە ئەو کەسە پیاوێکی باڵابەرزی ئەسمەر بێت (بۆ ئەوەی لە ڤایکینگەکان نەچێت). پێویستە دیارییەکیشی پێبێت وەک خوێ، خەڵوز یان ویسکی، کە هێمان بۆ گەرمی و خۆراک.

یۆنان؛ هەڵواسینی پیاز:


یۆنانییەکان پیاز بە دەرگاکانیانەوە هەڵدەواسن وەک هێمایەک بۆ لەدایکبوونەوە. کاتێک رۆژی ساڵی نوێ دێت، هەندێک دایک و باوک پیازەکە بە هێواشی لە سەری منداڵەکانیان دەدەن بۆ ئەوەی بەختیان باش بێت.

ئەمریکا؛ تۆپەکەی تایمز سکوێر:



لە ئەمریکا ملیۆنان کەس لە گۆڕەپانی تایمز سکوێری نیویۆرک یان لە رێگەی تەلەفزیۆنەوە چاوەڕێی دابەزینی تۆپە کریستاڵییە بەناوبانگەکە دەکەن، کە بەهۆیەوە هاتنی ساڵی نوێ رادەگەیەنرێت.

پلانی ساڵی نوێ:

لەکۆتاییدا، باوترین نەریت لە هەموو جیهاندا دانانی "پلانی ساڵی نوێ"یە. هیواخوازین ساڵی ٢٠٢٦ بۆ هەمووان ساڵی هاتنەدی ئاواتەکان و دەستپێکێکی نوێ بێت.

شەڕ هەمیشە نەهامەتی و ناخۆشی بەدوای خۆیدا دەهێنێت، بەڵام جارجارە روناکییەکی بچووک لە تاریکیدا دەدرەوشێتەوە،  ئاگربەستی کریسمس لە ساڵی 1914 یەکێک بوو لەو ساتانەی سەرەڕای ئەوەی بە رواڵەت باوەڕپێنەکراو بوو، بەڵام رویدا.

با پێکەوە بگەڕێینەوە بۆ 111ساڵ پێش ئێستا، کانوونی دووەمی 1914جەنگی یەکەمی جیهانی  پێنج مانگ بوو دەستی پێکردبوو. لە نێوان کێڵگەکانی مین و سیاجەکان، کە بە  تەلی دڕکاوی دەوردرابوون، ملیۆنان سەرباز لە خەندەقەکاندا بەدرێژایی بەرەی رۆژئاوا روبەڕووی یەکتر بووبونەوە، هەندێکجار تەنها نزیکەی 30 مەتر لەیەکترەوە دوربوون، ناوچەی شەڕ لە کەناڵی ئینگلیزەوە بە بەلجیکا و فەرەنسا تا سنووری سویسرا درێژ بووەوە.

لەگەڵ درێژبوونەوەی شەڕەکەدا،لەودیو خەندەقەکانەوە، لە نێوان هێڵەکانی دوژمندا، دۆزەخی قوڕاوی  هەبوو، کە چەندین تەرم لە هەردولا کەوتبوو، نەشیان دەتوانی بیانگەرێننەوە.

بێ هیوایی لەدڵی هەموواندا

بەهۆی شەڕەکەوە، سەدان هەزار کەس گیانیان لەدەستدابوو،  ئینگلیز، فەرەنسی، بەلجیکی و ئەڵمانی دژی یەک چەکیان هەڵگرتبوو، بە نارنجۆک و تەقەی دۆشکە پڕکرابوون،  زۆرێک لە سەربازە ئەڵمانییەکان هێرشیان کردبووە سەر خەندەقەکانی بەرانبەر پێیان وابوو سەرکەوتن هێندەی چاویان لێیان نزیکە و جەژنی کریسمس لەگەڵ خێزانەکانیان دەبن، بۆ سەری ساڵ دەگەنەوە ماڵەوە، ئەمە ئەو بەڵێنەبوو،  کە ئیمپراتۆری ئەڵمانیا ویلهێلمی دووەم  پێدابوون.

 سەربازە  فەرەنسی و ئینگلیزەکانیش باوەڕیان بە سەرکردەکانیان کردبوو کاتێک دەیانوت، شەڕ زوو کۆتایی دێت و سەربازەکان بە خێرایی دەگەڕێنەوە ماڵەوە، بەڵام زۆری نەخایاند بێهیوایی باڵی بەسەر هەمواندا کێشا، کاتێک هەموو رۆژێک سەربازەکان شایدی کوژرانی هاوڕێکانیان دەبون و مردنیش لە خۆیانەوە هێندە دور نەبوو؛ هیچ هیوایەکیش بۆ کۆتایی جەنگەکە بەدی نەدەکرا.

"ئێمە تەقەناکەین، ئێوەش تەقە مەکەن"

لە گەرمەی شەڕدا،  شتێکی چاوەڕواننەکراو رویدا، لە ناوەڕاستی شەوێکی ساردی  مانگی کانوونی دووەمدا، تاکە سەربازێکی ئەڵمانی لە خەندەقەکانی نزیک شارۆچکەیەکی بەلجیکا دەستی کرد بە گۆرانی وتن بەسەر "شەوی بێدەنگ" ، دواتر سەربازی زیاتر بەشدارییان کرد، بەجۆرێک دەنگیان دەگەیشتە سەنگەری بەرانبەر، ئینگلیزەکان گوێبیست دەنگەکە بوون، بەڵام  بەزەحمەت باوەڕیان بە گوێچکەکانیان دەکرد، چونکە گۆرانی بۆ "شەوی بێدەنگ" لە ئینگلتەراشدا بەناوبانگ بوو.

سەرەتا ئینگلیزەکان متمانەیان بەئەڵمانییەکان نەبوو پێیان وابوو ئەوە تەڵەیە و بۆیان دانراوە،  بەڵام دواتر چەپڵەیان لێدا و دەستیان کرد بە گۆرانی وتن لەگەڵیاندا، ئەڵمانییەکان بە بانگەوازی "کریسمس پیرۆز" وەڵامیان دایەوە و هاواریان کرد "ئێمە تەقە ناکەین، ئێوەش تەقە مەکەن!" دواتر  سەربازەکانی هەردوولا خەندەقەکەیان جێهێشت و لە نێو تەرمی هاوڕێکانیاندا  وەستان و تەوقەیان لەگەڵ یەکتری کرد، بۆ کاتێکی کەم لە دوژمنەوە بوون بە دۆست.

دارەکانی کریسمس لە سەنگەرەکانی جەنگدا

فەرماندە باڵاکانی ئەڵمانیا هەزاران درەختیان گەیاندبووە هێڵی پێشەوە بۆ بەرزکردنەوەی ورەی سەربازەکانیان،  سەرکردەکان دەیانزانی، کە بۆ سەربازەکان چەندە قورسە لە شەوانی سەریساڵدا لە ئازیزانیان دوور بن.

جۆزێف وێنزل لە فەوجی 16ی پیادەی یەدەگی باڤاریا لە 28ی کانوونی دووەمی 1914نامەیەکی بۆ دایک و باوکی بەمشێوەیە نووسی: "ئەوەی خەریکە پێتان دەڵێم، دەنگێکی باوەڕپێنەکراوە، بەڵام راستییەکە. لە نێوان خەندەقەکاندا، دوژمنەکان لە دەوری دارەکەی کریسمس وەستابوون و گۆرانی کریسمسیان دەوتەوە. تا ئەو کاتەی من دەژیم هەرگیز ئەو دیمەنە لەبیر ناکەم."

هەزاران سەرباز ئەو شەوە دیاری بچووکیان گۆڕیەوە و شەرابیان پێکەوەدەخواردەوە، جگەرەیان دەکێشا، وێنەی  ژن و منداڵەکانیان پیشانی یەکتری دەدا، زۆربەی سەربازەکان بەریتانی و ئەڵمانی بوون، بەڵام ژمارەیەک سەربازی فەرەنسیش بەشداری ئاگربەستەکە بوون و یەدەگی شامپاینیان بۆ جەژنی کریسمس هێنابوە دەرەوەی خەندەقەکان و وێنەی یادگاریان دەگرت.

ئاگربەستێکی کورتخایەن، بەڵام مێژووی

شتێکی تر لە دڵی سەربازەکانی هەردوولادا ئازیز بوو کە لەو شەوەدا رویدا؛ چانسی ناشتنی ئەو هاوڕێیانەیان، کە لە خاکی نێوان خەندەقەکاندا تەرمەکانیان کەوتبوو، ئەمانە چەند ساتێکی مرۆڤایەتی بوون لە شەڕێکی دڕندانەی دور لە مرۆڤایەتیدا.

ئەوکات،ئەفسەری گەنج ئەلفرێد دۆگان چاتەر، لە نامەیەکدا کە بۆ دایکی دەنوسێت "نازانم ئەم راگرتنی شەڕە تا چەند بەردەوام دەبێت، بە هەر حاڵ لە رۆژی سەری ساڵدا ئاگربەستێکی دیکەمان هەیە، چونکە ئەڵمانییەکان دەیانەوێت بزانن وێنەکان چۆن دەرچوون!"

ئەم روداوە؛ لە دوژمنەوە بۆ دۆست بە درێژایی سەنگەرەکان روینەدا، هەموو کەسێک بە درێژایی بەرەی رۆژئاوا لە مەزاجێکدا وادانەبوو، کە برایەتی لەگەڵ دوژمندا بکات. لە هەندێک ناوچەدا شەڕەکە هەرگیز نەوەستا.

 ئەوەش رێک ئەوە بوو، کە ئەفسەرە باڵاکانی هەردوولا دەیانویست. ئەوان بە قووڵی دژی ئاگربەستی جەژنی کریسمس بوون و پێیانوابوو هەرگیز نابێت ئەم جۆرە نمایشانەی هاوڕێیەتی دووبارە بکرێتەوە، تەنانەت وەک خیانەت سەیریان دەکرد.

لە نامەیەکی دیکەی سەربازکی ئەڵمانی لەبارەی ئەو روداوەوە کە بۆ خێزانەکەی نوسیبوو، تێیدا هاتووە؛  "ئەوە ترسناکە، کە رۆژێک دەتوانن لە ئاشتیدا لەگەڵ یەکتردا کەیف و سەفا بکەن، رۆژی دواتر دەبێت یەکتر بکوژن".

جیهانی بێ جەنگ!

لە کۆتاییدا جەنگی یەکەمی جیهانی  بووە هۆی گیان لەدەستدانی نزیکەی نۆ ملیۆن سەرباز، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر خەڵکی مەدەنی. جۆزێف وێنزل لە 6ی ئایاری 1917لە شەڕدا کوژرا - دوو ساڵ و نیو دوای ئەوەی بۆ دایک و باوکی نووسیبوو؛ "کریسمس ساڵی 1914 ساڵێکە. کە هەرگیز لەبیرم ناچێتەوە".

دوای زیاتر لە 111 ساڵ بەسەر شەڕی جەنگی یەکەمی جیهانیدا، هێشتا شەڕ بەردەوامی هەیە لە سەرانسەری جیهاندا؛ لە ئۆکراین و روسیا، سودان و کۆنگ، غەززە و ئیسرائیل، بەڵام سەربازەکانی ساڵی 1914 نیشانیان دا، کە ئاشتی چەندە دەتوانێت سادە بێت؛ چەکەکانت دابنێ و دەست بۆ دوژمنەکەت درێژ بکە.

پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە؛ سەرەڕای هەموو هەوڵەکان بۆ جیهان ناتوانێت بێ جەنگ بێت؟ دەکرێت  شایدی جیهانێکی بێ جەنگ بین؟

ژمارەكان لەبارەی بە بیابانبوون لە عیراق لە راپۆرتی دامەزراوە عیراقییەكاندا تەنها پێنوێنێكی تەكنیكی نەماوە، بەڵكو بووەتە واقیعێك كە روبەرێكی فراوانی زەوییە كشتوكاڵییەكانی وڵاتەكەی گرتووەتەوە، بەشێوەیەك بەبیابانبوون هەڕەشەی لەسەر زیاتر لە 96 ملیۆن دۆنم زەوی كشتوكاڵیی عیراق دروستكردووە.

دەزگای سەرژمێری سەر بە وەزارەتی پلاندانانی عیراق لە دوایین راپۆرتیدا بڵاویكردووەتەوە، ئەو روبەرە زەوییەی هەڕەشەی بە بیابانبوونی لەسەرە، گەیشتووەتە 96.5 ملیۆن دۆنم، كە هەر دۆنمێك 2500 مەتر چوارگۆشەیە.

هەر بەپێی ئەو ئامارە، كۆی گشتی ئەو زەوییە كشتوكاڵییانەی بە بیابانبوون گرتوونیەتییەوە گەیشتووەتە 40.4 دۆنم، كە بەراورد بە ساڵی 2021 زۆر زیادیكردووە، لە بەرامبەردا ئەو روبەرە زەوییەی پیتێنراوە لە عیراق لە ساڵی 2024دا تەنها 11.9 ملیۆن دۆنم بووە.

شارەزایانی كشتوكاڵیش دەڵێن، هۆكاری زۆر لە پشت بە بیابانبوونی زەوییە كشتوكاڵییەكانی عیراقەوەن، یەكەمیان سیاسەتی ئاو لەلایەن ئەو وڵاتانەی ئاو بۆ عیراق بەردەدەنەوە، چونكە عیراق بەشێوەیەكی بەرچاو پشت بە روباری دیجلە و فورات دەبەستێت كە سەرچاوەكەیان لە توركیاوەیە، لەگەڵ روبارە بچوكەكان لە ئێرانەوە، ئەو دوو وڵاتەش بەهۆی دروستكردنی بەنداوی گەورەو گۆڕینی سیاسەتی بەردانەوەی ئاو، كاریگەری گەورەیان لەسەر عیراق دروستكردووە.
هۆكاری دووەمیش بۆ گۆڕانكاری كەشوهەوا دەگەڕێنرێتەوە، بەوپێیەی عیراق لەو وڵاتانەیە كە زۆرترین زیانی بەهۆی قەتیسبوونی گەرماوە بەركەوتووە، ئەوەش بە بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما و كەمبوونەوەی بارانبارین و دووبارەبوونەوەی وشكەساڵی دەركەوتووە.

سێیەم هۆكاریش دەگەڕێنرێتەوە بۆ خراپی ئیدارەدانی سەرچاوەكانی ئاو لە عیراق، چونكە هێشتا پشتبەستن بە میكانیزمی نوێی ئاودان كەمە، چوارەم هۆكاریش، سوێربوونی خاك و بەكارهێنانی ئاوی ژێر زەوی و زیادبوونی بیرهەڵكەندنە.

وشكەساڵی و بەبیابانبوون و بێئاوی كاریگەری راستەوخۆ و زۆری لەسەر ژیانی ئەو كەسانە دروستكردووە، كە بژێوییان لەسەر زەوییە كشتوكاڵییەكانیان بووە، بەشێوەیەك زۆرێك لە خێزانەكان مانەوە لە زەوییە كشتوكاڵییەكانیان بەبێ سوود دەزانن و كۆچیان بۆ شارەكان كردووە، ئەوەش كاریگەری لەسەر بەرهەمی دانەوێڵە و سەوزەی ناوخۆ دەبێت، فشاریش لەسەر شارەكان زیاتر دەبێت، بەهۆی ئەو شەپۆلی ئاوارەبوونەی لە گوندەكانەوە بەرەو شارەكان دروست دەبێت.

ئەمریکا لە رێگەی پرۆژەیەکی 112 ملیار دۆلاری کار بۆ ئاوەدانکردنەوەی غەززە دەکات، رۆژنامەیەکی ئەمریکیش ئاشکرایدەکات بەپێی پلانەکەی ئەمریکا ئاوەدانکردنەوەکە ماوەی 10 ساڵ دەخایەنێت.

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ لە راپۆرتێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، دەستپێشخەرییەکی ئەمریکی هەیە بە ناوی "پڕۆژەی خۆرهەڵاتن" بۆ دووبارە ئاوەدانکردنەوەی کەرتی غەززە، کە تێچووەکەی زیاتر لە 112 ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت کە لە ماوەی 10 ساڵدا جێبەجێ دەکرێت.

رۆژنامەکە ئەوەشی خستوەتەڕوو، پلانەکە لەلایەن گروپێکەوە ئامادە کراوە کە نزیک لە سەرۆکی ئەمریکان، لەنێویاندا ستیڤ ویتکۆف و جارید کوشنەر، ئامانج لێشی ئەوەیە کەرتی غەززە بنیادبنرێتەوە بکرێتەوە و ژێرخانی گواستنەوە و وزە و تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو پەرەی پێ بدرێت.

پلانەکە پێشنیاز دەکات کە ئەمریکا رۆڵی "کۆڵەکە" بگێڕێت لە دابینکردنی پارەی پڕۆژەکەدا،بە بەشداریکردن بە ٪20ـی تێچووی دووبارە ئاوەدانکردنەوەکە لە رێگەی هاوکاری و زەمانەتی قەرزەوە کە دەگاتە نزیکەی 60 ملیار دۆلار.

وۆڵ ستریت جۆرناڵ راشیگەیاندووە، ئەم دەستپێشخەرییە خراوەتە بەردەم ئەو وڵاتانەی بە دەیانەوێت بەشداربن لە ئاوەدانکردنەوەی کەرتەکە، بەبێ دیاریکردنی سەرچاوەکانی پارەدانی بڕی بەشداریکردن لە ئاوەدانکردنەوەکە.

هاوکات باس لە قۆناغ بە قۆناغی ئاوەدانەکردنەوەکە کراوە، بە لابردنی داروپەردو و پێشکەشکردنی یارمەتی مرۆیی دەست پێدەکات، پاشان دەچێتە سەر دروستکردنی نیشتەجێبوونی هەمیشەیی و دامەزراوەکانی پەروەردەیی و تەندروستی و ئاینی، لەگەڵ کردنەوەی رێگاوبان و بەستنەوەی ژێرخان.

رۆژنامە ئەمریکیەکە ئاماژەی بەوە دەکات، لە قۆناغەکانی داهاتوودا، پلانەکە پڕۆژەی درێژخایەن لەخۆدەگرێت وەک پەرەپێدانی رووبەری کەناراوی، دروستکردنی هۆکارەکانی گواستنەوەی مۆدێرن، و پڕۆژەی خانووبەرە.

لە زاری لێپرسراوانی ئیدارەی ئەمریکاوە راگەیەنراوە، نەبوونی سەقامگیریی ئەمنی وادەکات دابینکردنی پارەی نێودەوڵەتی سەخت بێت، هەندێکیان گومانیان دەربڕیوە لەبارەی ئەگەری جێبەجێکردنی پلانەکە وەک خۆی، ئەوەش باسکراوە، جێبەجێکردنی دەستپێشخەرییەکە بەستراوەتەوە بە چەکدانانی بزووتنەوەی حەماس و هەڵوەشاندنەوەی تۆڕی تونێلەکان لە کەرتی غەززە.

لەکۆتایی راپۆرتەکە ئەوە خراوەتەڕوو، ناکۆکی هەیە لەناو ئیدارەی ئەمریکادا سەبارەت بە سوودبەخشی دەستپێشخەرییەکە، هەندێک لە لێپرسراوان گومانیان هەبووە لە ئەگەری چەکدانانی حەماس، کە مەرجێکی سەرەکییە بۆ پێشڕەوی، هەروەها لە ئامادەیی وڵاتان بۆ وەبەرهێنانێکی زۆر لە ناوچەیەکدا کە دەناڵێنێت بە دەست ناجێگیرییەوە.

جێگەی ئاماژەیە، لەدوای 7ـی ئۆکتۆبەر ساڵی 2023وە و دەستپێکردنی شەڕ لە نێوان ئیسرائیل و حەماس، کەرتی غەززە بەهۆی بۆردومانەکانەوە رووبەڕووی وێرانکارییەکی گەورە بووتەوە و ئاوەدانکردنەوەی ئەو کەرتە بە دەیان ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت، هاوکات تائێستاش دیار نییە کە ئاگەربەست لە نێوان ئیسرائیل و حەماس بەردەوام دەبێت یاخود شەڕ دەستپێدەکاتەوە.

ئەمڕۆ چوارشەممە، رێکەوتی 17-12-2025 لە هەرێمی کوردستان  رۆژی ئاڵایە، کە بۆنەیەکی نیشتمانییە و  ساڵانە چەندین چالاکیی جۆراوجۆر بەو هۆیەوە رێکدەخرێت.

لە هەرێمی کوردستان، بە بڕیاری پەرلەمان، 17ی كانونی یەكەمی هه‌موو ساڵێك، به‌ رۆژی ئاڵا  دیاریكراوه‌‌ ، کە لەو رۆژەدا، جگە لەوەی  لە سەرجەم دام و دەگاکانی حکومەت کاتێک تەرخان دەکرێت بۆ بەرز راگرتنی ئاڵای کوردستان، چەندین چالاکی چۆراوجۆری تریش  ئەنجامدەدرێت.

مێژوی ئاڵای کوردستان

ئاڵای کوردستان مێژووەکەی زیاتر لە سەد ساڵە، بۆ یەکەمجار ئاڵاى کوردستان  لە ساڵى 1920 و لە کۆنفرانسى ئاشتى لە پاریس ناسێنرا، لەلایەن سەرکردەکانى جوڵانەوەى ناسیۆنالیزمى ئەوکاتە (خۆیبون)، لەوکاتەوە ئاڵاى کوردستان بوەتە رەمز بۆ نەتەوەی کورد و بە درێژایی ئەو ماوەیەش چەندین گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە، ئەم ئاڵایەی ئێستای حکومەتی هەرێمی کوردستان،  هەمان ئەو ئاڵایەیە کە 79ساڵ پێش ئێستا و کەمێک گۆرانکاری تێدا کراوە، کە لە ڕۆژی 22-1-1946 لە رێوڕەسمی راگەیاندنی کۆماری کوردستان لە گۆڕەپانی چوارچرای مەهاباد بۆ یەکەمجار و بە رەسمی ئاڵای کوردستان بەرزکرایەوە و بوو بە رەمزی کۆماری کوردستانی ئەو کات.لە هەرێمی کوردستانیش بە بڕیاری پەرلەمان و 26 ساڵ پێش ئێستا، لە ساڵی 1999 دا بە بڕیارێکی تایبەت، ئەم ئاڵایەی ئێستای بە ئاڵای رەسمی هەرێمی کوردستان دیاری کرد.

پەیامی ئاڵای کوردستان و ماناکەی

هەموو ئاڵایەک لە جیهاندا، جگە لەوەی بۆ ناسینەوەی وڵات یان هەرێمێک یاخود نەتەوەیەکە، چەند پەیامێکیشی لەپشتەوەیە و ئاڵای کوردستانیش جگە لە جوانییەکەی چەندین پەیامی مرۆڤانە و ژیاندۆستی لەپشتەوەیە.

ئاڵای کوردستان لە چوار رەنگی سەرەکی پێکدێت، کە سور، سپی، سەوز و خۆرێکیش لە ناوەڕاستیدایە، رەنگە سورەکە مانای خوێنی شەهیدانە و سپییەکەش بە مانای ئاشی دێت، رەنگە سەوزەکەش هێمایە بۆ سروشتی جوانی کوردستان.

خۆرەکەش، کە لە ناوەراستیی ئاڵاکەدایە، لە 21 تیشک پێکدێت و قەبارەی هەموویان وەک یەکە و ئەو 21 تیشکەش ئاماژەیە بۆ ڕۆژی 21ی ئازار، کە نەورۆزە و سەرەتای ساڵی کوردییە.

بۆچی ئەمڕۆ کراوە بە رۆژی ئاڵا؟

لە هەرێمی کوردستان، لە ساڵی 2004وە، پەرلەمانی کوردستان بە بڕیاری ژمارە 48 رۆژی 17 کانونی یەکەمی هەموو ساڵێکی وەک رۆژی بەرز راگرتن و هەڵکردنی ئاڵا دیاری کردوە.

دیاریکردنى ئەم رۆژەش هاوکاتە لەگەڵ روخانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد، کە ئەمڕۆ 79 ساڵی بەسەردا تێدەپەڕێت و لەو رۆژەدا  ئاڵای کۆمارەکە داگیرا.

ئاڵای کوردستان؛ شکۆی نەتەوەیەک

ئاڵای کوردستان، کە شکۆی نەتەوەیەکە، هەموو ساڵێک لەم رۆژەدا، کە رۆژی ئاڵای کوردستانە، لە سەرجەم دامودەزگا حکومییەکان کاتێک دیاری دەکرێت بۆ بەرز رگرتنی ئاڵای کوردستان.

هەروەها بە لەبەرکردنی جلی کوردی و ئەنجامدانی چەندین چالاکی هونەری و کلتوری و جۆراوجۆر تر، کە تایبەتن بە ئێستا و مێژویی دێرینی کورد، جارێکی تر میلەتی کورد دووبارە خۆشەویستیی و پەیمانی نەتەوەیی و  ئاشتی و ژیانی هاوبەش دەگەیەننە تەواوی جیهان.

گرنگترین ئەو روداوانەی لە ساڵی 2025 رویانداوە و گەورەترین کاردانەوەیان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیی هەبووە، لەوانە گەڕانەوەی ترەمپ بۆ کۆشکی سپی و شەڕی 12 رۆژەی نێوان ئیسرائیل و ئێران.

یەکەم روداو گەڕانەوەیەکی بەهێز بۆ کۆشکی سپی، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە مانگی یەکی 2025 گەرایەوە کۆشکی سپی و بە سەرۆکی ئەو وڵاتە هەڵبژێردرایەوە، ژمارەیەکی زۆر رێکار و فەرمانی جێبەجێکاری دەرکرد، سەرەڕای ئەوەی دادگاکان ژمارەیەک لە بڕیارەکانیان هەڵپەسارد.

هەندێک لەو بڕیار و رێکارانە بوونە هۆی جەنگی بازرگانی، لەکاتێکدا هەندێکی تر بوونە هۆی دیپۆرتکردنەوەی بەکۆمەڵی کۆچەرانی نایاسایی و هەڵوەشاندنەوەی کەرتە تەواوەتییەکان لە حکومەتی فیدراڵی.

بە وتەی ئەو کەسانەی دژی ترەمپن، رەفتارەکانی سەرۆکی ئەمریکا بوونە هەڕەشە بۆ سەر مافە بنەڕەتییەکان و خاڵە بەهێزەکانی تری ویلایەتە یەکگرتووەکان لەو رێکارەکانی کە گرتبوونیەبەر، لەلایەکی دیکەوە ناردنی هێزەکانی پاسەوانی نیشتمانی بۆ چەند شارێکی سەرەکی کە لەلایەن دیموکراتەکانەوە بەڕێوەدەبرێن، و شەڕکردن بوو دژی بەرنامەکانی هەمەچەشنی و فراوانخوازی.

ترەمپ چەندین جار وەسفی خۆی کردووە و رایگەیاندبوو تەنها لەماوەی هەشت مانگدا توانیویەتی هەشت جەنگ رابگرێت، خۆشی بە شایەنی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی دەزانی و دەیوت، پێویستە ئەو خەڵاتەی پێبدرێت چونکە ئەو کارەی ئەو کردویەتی لەمێژووی ئەمریکادا وێنەی نەبووە، بەڵام خەڵاتەکەی پێنەدرا.

دووەم ئاگربەستی غەززە دوای زیاتر لە دوو ساڵ لە جەنگ، بەهۆی فشارەکانی ئەمریکا رێککەوتن لەسەر راگرتنی شەڕ لە نێوان بزووتنەوەی حەماس و ئیسرائیل ئەنجامدرا کە لە رۆژی 10ـی 10ـی ئەمساڵ چووە بواری جێبەجێکردنەوە، ئەمەش دوای دوو ساڵ لە جەنگێکی وێرانکەر کە بەهۆی هێرشێکی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل لە 7ـی ئۆکتۆبەری 2023 سەریهەڵدا.

جێگەی ئاماژەیە، ئەم رێککەوتنە پشتدەبەستێت بە پلانێکی ئاشتی کە لەلایەن سەرۆکی ئەمریکی پێشنیاز کرابوو، کەبەپێی رێککەوتنەکە حەماس ئەو بارمتانەی ئازادکرد کە لەلایەن ئەوانەوە لە کەرتی غەززە دەستبەسەربوون، بە زیندوو و مردووەکانیشەوە، لە بەرانبەر تەلئەبیب دەستبەسەرکراوانی فەلەستینی لە زیندانەکانی ئیسرائیل ئازادکرد، هەروەها رێگەیدا بە چوونەژوورەوەی یارمەتییە مرۆییەکانی بۆ غەززە.

لە ئێستادا وا دەردەکەوێت کە گفتوگۆکان لەسەر قۆناغی داهاتووی رێککەوتنەکە، بە تایبەتی چەکدانانی حەماس زۆر هەستیار دەبن، لەکاتێکدا هەردوولا تۆمەتی پێشێلکردنی رێککەوتنی ئاگربەست دەدەنە پاڵ یەکتری. ئیسرائیل زنجیرەیەک هێرشی توندی ئەنجامداوەتە سەر کەرتی غەززە لە هەفتەکانی رابردوودا، و جەختی لەوە کردووەتەوە کە وەڵامی هێرشەکانی حەماس دەداتەوە.

لە هەمان کاتدا، گرژییە هەرێمییەکان بەردەوامن لە زیادبوون لەگەڵ بەردەوامی هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر مۆڵگەکانی حیزبوڵڵا لە لوبنان.

سێهەم هێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران و وەڵامدانەوەی تاران بە موشەکەکانی، لە چوارچێوەی ململانێی نێوان ئیسرائیل و حەماس لە لایەک، و نێوان ئیسرائیل و حیزبوڵڵا لە لایەکی تر، ئیسرائیل هێرشێکی چاوەڕوان نەکراوی کردە سەر ئێران لەرۆژی 13ـی شەشی ئەمساڵ، کە بووە هۆی سەرهەڵدانی جەنگێک کە 12 رۆژی خایاند، دواتر ئەمریکا بە فرۆکەی B-2 تارمایی ئاسمان هەر سێ دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێرانی بۆردومانکرد و کۆتایی بەشەڕەکە هێنا.

دواتریش لە مانگی نۆی ئەمساڵ ئیسرائیل زنجیرەیەک هێرشی ئاسمانی کردە سەر دەوحەی پایتەختی قەتەر و کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێبوونی بە ئامانج گرت کە لێپرسراوانی حەماسی تێدا بوون.

چوارەم شەڕە بەردەوامەکانی سودان و هێرشە هەڵگەڕاوەکانی هێزەکانی پشتیوانی خێرا و کۆمەڵکوژییەکان، ئەو شەڕە زیاتر لە دوو ساڵە بەردەوامە لە نێوان سوپای سودان و هێزەکانی پشتیوانی خێرا چووە قۆناغێکی نوێوە، لەگەڵ کۆنترۆڵکردنی شاری فاشر لەلایەن پشتیوانی خێرا لە 26ـی ئۆکتۆبەر، دوای گەمارۆدانی بۆ ماوەی 18 مانگ.

هاوکات نەتەوە یەکگرتووەکان باسی لە کوشتار و دەستدرێژی سێکسی و تاڵانکردن و ئاوارەبوونی بەکۆمەڵی دانیشتووان کرد لە کاتی کەوتنی شارەکەدا، بەپێی ئەو گرتە ڤیدیۆیەی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاوکراونەتەوە، هەموو ئەو کوشتارانە پیشاندەدات کە لە لە هەرێمی دارفۆر لە رۆژئاوای وڵاتە رویدا.

رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ ئەو کوشتارانە بە خراپترین دڕندەییەکانی لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا وەسف دەکەن.

پێنجەم گفتوگۆکان لەبارەی راگرتنی جەنگی نێوان روسیا و ئۆکراین، کە وڵاتانی رۆژئاوا و ئەمریکا ئاماژەیان بەوەکردووە لە ئێستادا دەرفەتێکی راستەقینە لەپێشە بۆ راگرتنی ئەو جەنگە.

گەڕانەوەی دۆناڵد ترەمپ بۆ دەسەڵات لە ئەمریکا، سەرەتای ھەوڵێکی جدی بوو بە ئامانجی کۆتاییھێنان بە جەنگ لە ئۆکراین کە دوای هێرشەکان روسیا بۆ سەر ئەو وڵاتە لە شوباتی 2022 دەستی پێکرد.

سەرەڕای لە ئالاسکا کۆبوونەوەی نێوان ترەمپ و پوتن لە بارەی راگرتنی جەنگی ئۆکراین بەڕێوەچوو، هاوکات لە ئیستەنبوڵیش چەند خولێکی دانوستانی نێوان مۆسکۆ و کیێڤ ئەنجامدارا بەڵام هیچ کام لەمانە نەبووە هۆی پێکشکەوتنێک بەرەو ئاشتی.

شەشەم کۆچی دوایی پاپای ڤاتیکان و هەڵبژاردنی پاپایەکی نوێ.

 لە رۆژی 21ـی4ـی2025 پاپا فرانسیس، پاپای ڤاتیکان بەهۆی نەخۆشییەوە لە تەمەنی 88 ساڵیدا کۆچی داوایی کرد.

دواتر لە سەرانسەری جیهانەوە لە کەنیسەی سانت پیتەرس لە ڤاتیکان، پرۆسەی دەنگداندانیان بۆ هەڵبژاردنی پاپایەکی نوێ دەستیپێکرد و لە یەکەم رۆژی هەڵبژاردندا، نەیانتوانی پاپای نوێ دەستنیشان بکەن و دوکەڵی رەش لە کەنیسەکە بەرزبووەوە وەک ئاماژەیەک کە نەتوانراوە پاپای نوێ هەڵبژێردرێت.

لە رۆژی 8ـی ئایاری 2025، دوو خولی دەنگدانی نهێنی بۆ هەڵبژاردنی پاپای ڤاتیکان بەڕێوەچوو، دواتر دوکەلی سپی لە کەنیسەکە بەرزبووە و رۆبێرت فرانسیس پریڤۆست، کە بە رەچەڵەک ئەمەریکییە، بە پاپای نوێی ڤاتیکان هەڵبژێردرا.

حەوتەم هێرشەکانی ئەمریکا لە دەریای کاریبی و زەریای هێمن

لەمانگی هەشتی ئەمساڵ ئەمریکا هەڵمەتێکی هێرشی ئاسمانیی و دەریایی بەرفراوانی لە سنورە ئاوییەکانی ڤەنزێلا دەستپیکرد، بە دروشمی بەرەنگاربوونەوەی قاچاغچێتی مادە هۆشبەرەکان، کە تائێستا دەیان کەس بەهۆی هێرشەکانەوە کوژراون.

هاوکات ئەم هەڵمەتە بووە هۆی بەرزبوونەوەی گرژییەکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ ڤەنزوێلا کە ئەمریکا وەک پاساوێک بۆ لابردنی نیکۆلاس مادۆرۆ سەرۆکی ڤەنزوێلا بەکاری دەهێنێت.

ئەمریکا مادۆرۆ تۆمەتبار دەکات بە سەرۆکایەتیکردنی رێکخراوێکی تیرۆریستی پەیوەندیدار بە مادە هۆشبەرەکان، هەروەها خەڵاتێکی 50 ملیۆن دۆلاری بۆ ئەو زانیارییانە راگەیاند کە دەبنە هۆی دەستگیرکردنی سەرۆکی ئەو وڵاتە.

ئەمڕۆ ساڵێک تێدەپەڕێت بەسەر ئەو ساتەی کە سورییەکان چەندین ساڵ خەونیان پێوە دەبینی؛ رۆژی 8ی کانونی یەکەمی 2024، بەشار ئەسەد کۆشکی "موهاجیرین"ی جێهێشت و بەرەو روسیا هەڵات، بەمەش کۆتایی بە دەسەڵاتی نیو سەدەیی خێزانی ئەسەد هات. بەڵام دوای ساڵێک، ئایا سوریا بووە بە بەهەشت؟ دۆخی کورد لە کوێی هاوکێشەکەدایە و ئایا سوریا هەمان سیناریۆی بەغدادی دوای 2003دوبارە دەکاتەوە؟

دیمەشق؛ لە "مەرگ"ـەوە بۆ ژیان:

ئەگەر ساڵێک لەمەوبەر دیمەشق شارێکی بێدەنگ و پڕ لە ترس بووبێت، ئەمڕۆ دیمەنەکە جیاوازە. لە گۆڕەپانی ئەمەوی، ئاڵای "سەوز و سپی و رەش" دەشەکێتەوە و وێنەکانی بەشار ئەسەد شوێنیان نەماوە.
ئەحمەد شەرع، سەرۆکی نوێی سوریا کە رۆژگارێک سەرکردەی گرووپێکی چەکدار بوو، ئێستا بە قات و بۆینباخەوە لە کۆڕبەندە جیهانییەکان دەردەکەوێت و ئەمریکا و وڵاتانی کەنداو پێشوازی لێ دەکەن.

بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان، ئابوریی سوریا کەمێک هەناسەی داوەتەوە، سزاکانی رۆژئاوا هەڵگیراون (جگە لە یاسای سیزەر کە دۆناڵد ترەمپ سڕی کردووە)، نزیکەی 1.5 ملیۆن پەنابەر گەڕاونەتەوە، کە ئەمەش جوڵەی خستۆتە بازاڕەکان.

"گرێ" گەورەکە؛ کورد چی بەسەر دێت؟

لەکاتێکدا دیمەشق ئاهەنگ دەگێڕێت، لە باکور و رۆژهەڵاتی سوریا (رۆژئاوای کوردستان) دۆخەکە تەواو جیاوازە. ئیدارەی خۆسەر بڕیاریدا هیچ ئاهەنگێک بۆ ساڵیادی روخانی ئەسەد نەگێڕدرێت و قەدەغەی کرد.

بەڵام شرۆڤەکاران ئەم بڕیارەی کورد بە پەیامێکی سیاسیی توند دەزانن بۆ ئەحمەد شەرع. کێشەکە لەم خاڵانەدا چڕ دەبێتەوە:

1.    رێککەوتنە مردووەکە: لە 10ی ئازاری رابردوو، شەرع و مەزلوم کۆبانێ (فەرماندەی هەسەدە) رێککەوتنێکیان بۆ تێکەڵکردنەوەی دامەزراوەکانی ئیدارەی خۆسەر بە دەوڵەتی ناوەندی ئیمزا کرد، بەڵام تاوەکو ئێستا تەنها مەرەکەبی سەر کاغەزە و جێبەجێ نەکراوە و کوردەکانیش وەک هێزێکی گرنگی ناو هاوکێشەکە، بەردەوام هۆشدارییان داوە لە جێبەجێ نەکردنی رێککەوتنەکە.

2.    مەترسیی داهاتوو: کورد ترسی هەیە حکومەتە نوێیەکەی دیمەشق کە زۆربەیان پاشخانێکی ئیسلامی و نەتەوەیی عەرەبییان هەیە، دوای بەهێزبوونەوەیان پەلاماری رۆژئاوا بدەن و هەوڵی کۆتایی هێنان بەو ئۆتۆنۆمییە بهێنن کە هەیانە.

3.    فشاری دەرەکی: تورکیا کە ئێستا پەیوەندیی بەهێزی لەگەڵ دەسەڵاتی نوێی سوریا هەیە، فشار دەکات بۆ ئەوەی کۆتایی بە دەسەڵاتی کوردەکان لە باکور بهێنرێت و ئەمەش لەلایەن کوردەکانەوە بەردەوام رەتدەدرێتەوە.

چارەنوسی کورد لە دووڕیانێکدایە؛ یان دەبێت لەگەڵ دیمەشق بگەنە رێککەوتنێکی نوێ کە مافەکانیان بپارێزێت، یان ئەوەتا رووبەڕووی شەڕێکی دیکە دەبنەوە و بەپێی سەرجەم بۆچونەکانیش؛ لە ئێستادا ئەحمەد شەرع خاوەنی سوپایەکی بەهێز نییە و بە پێچەوانەوە هەسەدە خاوەنی سوپایەکی رێکخراوتر و تۆکمەترە. 

هاوکات؛ بە بۆنەی ساڵیادی کەوتنی ئەسەدەوە لە راگەیەندراوێکدا، ئەمڕۆ 12/8 ئەنجومەنی سوریای دیموکرات (مەسەدە) رایگەیاند: "رێککەوتنی 10ی ئازار لەنێوان حکومەتی کاتی و هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) هەنگاوێکی گرنگ بوو، بەڵام دانوستانەکان پەکخراون و بەندەکانی جێبەجێ نەکراون، ئەمەش لەکاتێکدایە قەیرانەکان لە کەناراوەکان و سوەیدا قوڵتر بوونەتەوە".

دەشڵێت:  "سەرەڕای کۆنترۆڵکردنی دیمەشق لە ساڵی رابردووەوە، حکومەت هێشتا نەیتوانیوە لە عەقڵییەتی گرووپ و مەزهەبی تەسک دەربچێت و نەبووەتە دەوڵەتێکی نیشتمانیی کۆکەرەوە، نە گفتوگۆی نیشتمانی دەستپێکردووە و نە دامەزراوەی سەربەخۆی دروستکردووە، بەڵکو بە هەمان عەقڵییەتی ناوەندێتیی رابردوو مەلەفەکان بەڕێوە دەبات".

ئەمە لە کاتێکدایە کە؛ وادەی رێککەوتنەکەیان لە کۆتایی ئەمساڵدا بەسەر دەچێت.

برینە ساڕێژنەبووەکان: عەلەوی و دروز:

تەنها کورد نییە کە نیگەرانە، کەمینەکانی دیکەش هەست بە پەراوێزخستن دەکەن:

• عەلەوییەکان: غەزال غەزال، پیاوی ئاینیی دیاری عەلەوییەکان داوای مانگرتنی کردووە و دەڵێت "ستەمێکی نوێ" لە دایک دەبێت.
• دروزەکان: لە باشوری سوریا (سوێدا)، دەنگەکان بۆ سەربەخۆیی یان ئیدارەی سەربەخۆ بەرز بوونەتەوە، بەتایبەت دوای ئەوەی لە مانگی حوزەیرانی رابردوو سوپای سوریا هەوڵیدا بچێتە ناو شارەکە و گرژی دروست بوو.

ئیسرائیل وەک "تێکدەر":
لە دەرەوەی سنورەکان، ئیسرائیل گەورەترین سەرئێشەیە بۆ سوریا نوێیەکە. ئەحمەد شەرع لە کۆڕبەندی دەوحە ئاشکرای کرد کە لەم ساڵەدا ئیسرائیل زیاتر لە 1000 هێرشی ئاسمانی و 400 توێژینەوەی سنوریی ئەنجامداوە. ئیسرائیل دەیەوێت ناوچەیەکی دابڕاو لە باشوری سوریا دروست بکات، کە ئەمەش مەترسییە بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی سوریا.

سبەینێ ساڵێکی تەواو بەسەر روخانی رژێمی ئەسەد لە سوریادا تێپەڕ دەبێت، رژێمێک کە 53 ساڵی لەسەر یەک حوکمی ئەو وڵاتەی کرد و بە رژێمی بەعس ناوی دەهێنرا. 

ئەگەرچی روخانی ئەسەد رزگاربوونی هاووڵاتیانی سوری بوو لە رژێمێکی دیکتاتۆر، ئێستاش 365 رۆژ بەسەر نەمانی ئەسەددا تێپەڕیوە، بەڵام هێشتا سوریا ئارامی بەخۆوە نەبینیوە، شەڕی ناوخۆی وڵاتەکە لەلایەک و ئیسرائیل لەلایەکی دیکە چاوی بڕیوەتە خاکەکەی و سەدان ئۆپەراسیۆنی سەربازی لە سوریادا ئەنجامداوە.

روانگەی سوری بۆ مافەكانی مرۆڤ کە روانگەیەکی ناڕازیی سوریایە و بنکەی سەرەکی لە بەریتانیایە، راپۆرتێكی لەبارەی سوریا و رەوشی ئەو وڵاتە لەدوای روخانی بەشار ئەسەد بڵاوكردووەتەوە و ئاماژەی بەوەكردووە، لەدوای روخانی ئەسەدەوە سوریا بووەتە گۆڕەپانێكی كراوە بۆ هێرشەكانی ئیسرائیل.

روانگەی سوری لە راپۆرتەکەیدا ئەوەی خستووەتە روو، لەدوای 8ی مانگی 12ی ساڵی رابردووەوە، ئیسرائیل ژێرخانی سەربازی سوریای كردووەتە ئامانج و لە بەشێكی پارێزگاكاندا نەخشەی نوێی بۆ بنكە سەربازییەكان كێشاوە.

بەپێی راپۆرتی روانگەکە، لەدوای روخانی ئەسەدەوە ئیسرائیل 813 هێرشی بۆسەر سوریا ئەنجامداوە و لەو هێرشانەدا 860 ئامانجی پێكاوە، كە بەهۆیەوە 76 كەس گیانیان لەدەستداوە، جگە لەوەش 410 داگیركاریی بۆسەر ناوچە جیاوازەكانی سوریا ئەنجامداوە، هەر لە ئۆپەراسیۆنی سەربازییەوە تا دەستگیركردن و دانانی بنكەی سەربازیی و خاڵی پشكنین.

لە راپۆرتەكەدا ئەوە هاتووە، هێرشەكەی 28ی مانگی رابردوو بۆسەر بەیت جن لە دیمەشق گەورەترین هێرشی سەربازیی ئیسرائیل بووە، کە تیایدا 15 کەس کوژراون و زیاتر لە 20 کەسی دیکە برینداربوون.

هێرشە بەردەوامەکانی ئیسرائیل بۆسەر ناوچە جیاوازەکانی سوریا و بردنە ناوەوەی هێزی سەربازی بۆ چەند پارێزگایەکی سوریی، لە ئێستادا خاڵی ناکۆکی نێوان سوریا و ئیسرائیلە و سوریا داوا دەکات، ئیسرائیل بۆ ئەو خاڵانە بکشێتەوە، کە بەر لە روخانی رژێمەکەی ئەسەد لێی بووە و دەیەوێت ئەو وڵاتە پابەند بێت بە رێککەوتنەکەی ساڵی 1974ی نێوانیانەوە، کە ئەو رێککەوتنە بوو تیایدا دوای ساڵێک لە شەڕی نێوانیان لەسەر بەرزاییەکانی جۆلان، ئاگربەستێکیان بە سەرپەرشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ راگرتنی شەڕ راگەیاند و ئەو ناوچانەی شەڕی تێدا بوو، خرایە ژێر چاودێریی هێزیی ئاشتیپارێزی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە.

لەدوای 8ی کانوونی یەکەمی ساڵی رابردوو و دوای روخانی ئەسەد، ئیسرائیل هەنگاو بە هەنگاو دەستیکرد بە زیاتر چوونەناوەوەی خاکی سوریا و ئەوەی خستە روو، چیتر ئەو رێککەوتنەی ساڵی 1974 کاری پێناکرێت.

ئێستاش مەرجی سوریا بۆ دانوستانی ئاشتی لەگەڵ ئیسرائیلدا، جێبەجێکردنی ئەو رێککەوتننامەیە و کشانەوەی ئیسرائیلە بۆ ئەو سنورانەی کە ساڵێک بەر لە ئێستا لێی بووە.

1ـی دیسێمبەر هەموو ساڵێک بە دروشمی "زاڵبوون بەسەر توشبوون، گۆڕانکاریە لە بەرەنگاربوونەوەی ئاید" بە رۆژی جیهانی ئەو ڤایرۆسە دەستنیشانکراوە.

پەیامی ھۆشیاریی تەندروستی و خۆپارێزی لە ڤایرۆسی نەخۆشیی ئایدز بەتەواوی مرۆڤایەتی بۆ سەرجەم تاک و کۆمەڵگاکان لە سەرتاسەری جیھان لەم رۆژەدا دەدرێت، کە رۆڵی کاریگەر و ئەرێنیی دەبێت لە رووبەڕووبوونەوە و کەمکردنەوەی توشبوون بە ڤایرۆسی نەخۆشیی ئایدز بە جێبەجێکردنی رێنماییەکانی خۆپارێزی و دوورکەوتنەوە لەو ئەگەرانەی کە دەبنە ھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی نەخۆشیی ئایدز HIV.

 رۆژی جیهانیی ئایدز، دەرفەتێکی جیهانییە بۆ هۆشیارکردنەوەی خەڵک و یەکخستنی هەوڵی دەزگا پەیوەندارەکان و خستنەڕووی هاوکاری و پاڵپشتیە بۆ توشبوانی نەخۆشیی ئایدز.

لە جیهاندا زیاتر لە 40 ملیۆن مرۆڤ ڤایرۆسی کەمیی بەرگریی لەش 'ئایدز' HIV یان هەیە و ساڵانە نزیکە یەک ملیۆن کەس گیانلەدەستدەدەن و زیاتر لە دوو ملیۆن کەسی دیکەش وەک توشبووی نوێ دەبنە قوربانی، هەرچەندە تائێستا ئایدز چارەسەری بنبڕکەری نییە، بەڵام دەرمانی دژەڤایرۆسی زۆر کاریگەر هەن کە دەتوانن کۆنتڕۆڵی نەخۆشیەکە تاڕاددەیەک بکەن و دەرفەت بە توشبوو بدەن ژیانێکی ئاسایی وەک هەر کەسێکی تر بژیت، ئەمەش دەسکەوتێکی پزیشکیی مەزن بوو کە ژیانی ملیۆنان توشبووی ئەیدزی رزگار کرد، بەجۆرێک بەکارهێنانی دەرمان ڕێژەی مردنی 56 ٪ کەم کردوەتەوە هەروها هۆکاری کەمبوونەوەی لە 40 ٪ ـی توشبووی نوێیە، چونکە رۆڵێکی گرنگی هەیە لە پێشگیری و خۆپارێزی لە نەخۆشیی ئایدز، بەڵام هاوکات هەڵگری ڤایرۆسەکه بەبێ بەدیارکەوتنی هیچ نیشانەیەک، مەترسیی گەورەی بڵاوبوونەوەیە.

لە هەرێمی کوردستان لە پڕۆگرامی کۆنتڕۆڵکردندا ئەمساڵ 2025 لە ماوەی یازدە مانگی رابردوو، تەنها لە کەرتی گشتی، نزیکەی 609 هەزار و 306 ، تێستی پشکنینی تاقیگەیی خوێن لەلایەن وەزارەتی تەندروستی بۆ دۆزینەوەی ڤایرۆسی HIV ئەنجام دراوە، بەتایبەتی بۆ هەموو کەسانی بیانی پێش پێدانی مۆڵەتی نیشتەجێ و هەموو بوتڵێکی خوێنی بەخشراو و پشکنینی پێش هاوسەرگیری و کرێکاری شوێنە گەشتیارییەکان و راگیراو و حوکمدراوانی ناو چاکسازییەکان و نەخۆشانی گورچیلەی درێژخایەن و سیل و هەوکردنی جگەر و تالاسیمیا و هەموو ئەوانەی نەشتەرگەری یان هەر پڕۆسەیەکی پزیشکی بەرکەوتن یان بۆ هەر پشکنینێکی رۆتینی بۆیان ئەنجام دراوە لە چوارچێوەی پڕۆگرامی کۆنتڕۆڵکردنی نەخۆشیی ئایدز، سەڕەڕای چەندین چالاکیی هۆشیاریی تەندروستی و دابینکردنی دەرمان و ئامێر و پێداویستیی پشکنین.

لە دەرەنجامی پشکنینەکاندا، تەنها 87 حالەتی نوێ دەستنیشان کراوە کە تیایدا 64 حاڵەتی بیانی و هاووڵاتییانی دەرەوەی هەرێمی کوردستانن و 23 حالەتی هاووڵاتی و دانیشتووی ناو هەرێمی کوردستانن، کاری پێویست بەرانبەریان ئەنجام دراوە و هەموو حالەتەکانی نوێ و ساڵانی رابردووی دانیشتووی هەرێمیش لەژێر چاودێریی تەندروستی و خۆپارێزیدان کە ژمارەی تێکڕای هەموو ساڵەکان 150 حالەتی هەڵگری ڤایرۆسی HIV ئایدزن و بەردەوام پشکنینی پێویست و چارەسەر و هۆشیاریی تەندروستییان پێ دەدرێت.

وەزارەتی تەندروستی حکومەتی هەرێم کوردستان لەم رۆژەدا رایگەیاند، خۆشبەختانە لە هەرێمی کوردستان بە بەراورد بە وڵاتانی جیهان، کەمترین توشبووی ئەم ڤایرۆسە تۆمار کراوە بە ھۆکاری سەرەکیی پابەندبوون بە بەھا کۆمەڵایەتی و کولتووری و ئایینی و پتەویی بەرنامەکانی پەتازانی لە هەرێمی کوردستان.

ئاماژەی بەوەشکرد لەم رۆژەدا، پەیامیان بۆ هاووڵاتییان ئەنجامدانی خۆویستانەی پشکنینی ڤایرۆسی ئایدزە بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتی و دۆزینەوەی حالەتەکان، هەروەها دوورکەوتنەوە لە رەفتارە مەترسیدارەکان وەک کاری سێکسی لە دەرەوەی ژیانی هاوسەری و دوورکەوتنەوە لە تاتۆکردن و بەکارنەهێنانی دەرزی و سرنجی بەکارهاتوو و دوورکەوتنەوە لە مادە هۆشبەرەکان، هاوکات هۆشیاری و ناسینی نەخۆشی ئایدز و ئاشنابوون بە رێگەکانی گواستنەوە و خۆپاراستن لێی، بەهێزترین چەکی خۆپارێزی و بەرەنگاربوونەوەی ئەم نەخۆشییەیە.

سەرۆكی ئەمریكا چەند جارێك گۆڕانكاری لە پلانی ئاشتی ئۆكرایندا كردووە و تەنیا بەشێكی كۆمارییەكان پشتگیری دەكەن، ئەوروپیەكانیش بە لایەنگری روسیا تۆمەتباری دەكەن، میدیاكان ئاماژەیان بەوەكردووە كە پێدەچێت ترەمپ لە پلانەكەی پەشیمان بێتەوە. 

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا پلانە 28 خاڵییەكەی سەبارەت بە ئاشتی ئۆكراین بۆ 22 خاڵ كەمكردەوە و بەشێك لە كۆماریەكانیش لە پلانەكە ناڕازین و كۆنگرێسیش بە زۆرینەی دەنگ  لەگەڵ ئەو پلانەدا نین.

بەشێك لە میدیا جیهانیەكان بڵاویانكردەوە، پێدەچێت ترەمپ پلانەكە بكشێنێتەوە و پەشیمان بێتەوە بەهۆی ئەوەی بەشێكی كەم لە كۆمارییەكان پشتگیری دەكەن و بەو شێوەیە ناتوانێت ئەو بابەتە لە كۆنگرێس تێبپەڕێنێت.

وڵاتانی ئەوروپا هەوڵی زۆر دەدەن بەشێك لە بڕگەكانی پلانەكە بگۆڕن بە تایبەت ئەو بڕگەی تایبەت بە رادەستكردنی بەشێك لە خاكی ئۆكراین.

ترەمپ رایگەیاندووە، ڤۆلۆدیمیر زێلنسكی سەرۆكی ئۆكراین نابینێت تا ئەو كاتەی پلانەكە پەسەند دەكات و ئەگەر بەو پلانە رازی نەبێت شەڕەكە بە یەك ئاڕاستە دەبێت و لە كۆتاییدا روسیا براوە دەبێت.

ئەوروپیەكان و ئۆكراینیەكان ترەمپ تۆمەتبار دەكەن بە لایەنگریكردنی روسیا و دەڵێن، سازشی زۆری بۆ كردوون، لە بەرانبەریشدا ترەمپ دەڵێت، روسیاش سازشی كردووە و ئامادەی ئاگربەستە و بەشێكی ئەو ناوچانەی لە ئۆكراین كۆنتڕۆڵی كردوون لێیان دەكشێتەوە. 

هەفتەی رابردوو ترەمپ رایگەیاند، دوای كۆتایی هاتنی جەژنی سوپاسگوزاری پێویستە ئۆكراین بڕیاری كۆتایی لە بارەی پلانەكەوە بدات.

لە كۆتایی هەفتەی رابردوو لە ژنێڤی سویسرا گفتوگۆیەك لە نێوان ماركۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا و وەفدێكی ئۆكراین بەڕێوەچوو و رۆبیۆ وتی، پلانەكەی ترەمپ بۆ 19 خاڵ كەمكراوەتەوە و ئەم هەفتەیە دواهەمین رەشنووسی پلانەكەیان بەدەستدەگات.

هاوكات، ستڤ ویتكۆف نێردەی تایبەتی سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، پێویستە روسیا گوێ لە ئۆپۆزسیۆن نەگرێت و پلانەكە پەسەند بكات.

وەفدێكی ئۆكراین بۆ تاوتوێكردنی ئاشتی وڵاتەكەیان گەیشتنە ئەمریكا و لەگەڵ رۆبیۆ و ویتكۆف كۆدەبنەوە و زێلینسكی رایگەیاندووە، وەفدی وڵاتەكەی لەلایەن وەزیری بەرگری پێشوی ئۆكراینەوە سەرۆكایەتی دەكرێت و ئامانجەكانیان روونە و دەیانەوێت هەنگاوەكان خێرا بكرێن بۆ كۆتاییپێهێنانی ئەو جەنگەی روسیا لە 2022ـەوە دژی ئۆكراین بەرپا كردوە، بەڵام بەو مەرجەی لە شێوازی كۆتاییهاتنی جەنگەكەدا شكۆمەندی ئۆكراینیەكان پارێزراو بێت .