دوای گەمارۆیەکی 18 مانگی و پێکدادانێکی خوێناوی، شاری فاشر، دواین پێگەی سوپای سودان لە هەرێمی دارفور، بەتەواوەتی کەوتە دەست هێزەکانی پشتیوانیی خێرا. کەوتنی شارەکە دەرگای بەڕووی کارەساتێکی مرۆیی گەورەتردا کردەوە و راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان باس لە "کۆمەڵکوژی" و "پاکتاوی رەگەزی" دەکەن، لە کاتێکدا چارەنووسی ملیۆنان هاووڵاتی لەوپەڕی مەترسیدایە.

کەوتنی فاشر و کرانەوەی دەرگای دۆزەخ:

لە ماوەی چەند رۆژی رابردوودا، هێزەکانی پشتیوانیی خێرا هێرشەکانیان بۆ سەر فاشر چڕکردەوە و بەپێی راپۆرتە سەرەتاییەکان، لە ماوەی تەنها دوو رۆژدا نزیکەی 2000 کەس کوژراون. سەندیکای پزیشکانی سودان جەخت دەکاتەوە کە ژمارەی قوربانییەکان "زۆر لەوە زیاترە"، بەڵام بەهۆی پچڕانی پەیوەندییەکان و ئەو ترس و تۆقاندنەی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا بڵاویان کردووەتەوە، بەدواچوونی ورد بۆ ژمارەی قوربانییەکان ئەستەم بووە.

باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە خەرتوم "نیگەرانیی قووڵی" خۆی لەمبارەیەوە دەربڕیوە و ئەو توندوتیژییەی بە "پەرەسەندنێکی ترسناک" وەسف کردووە. هاوکات، نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداریی داوە کە "نیشانەی رونی پاڵنەری رەگەزی لەپشت کوشتنەکانەوە هەیە."

بەڵگەکان تەنها قسەی شایەتحاڵەکان نین. تاقیگەی توێژینەوەی مرۆیی لە زانکۆی یەیڵ (Yale) لە ئەمریکا، لە رێگەی وێنەی مانگە دەستکردەکانەوە "بەڵگەی ڕوونی" لەسەر کۆمەڵکوژییەکە ئاشکرا کردووە. وێنەکان پەڵەی گەورەی خوێن و کۆمەڵێک تەرم لە شەقامەکانی فاشردا نیشان دەدەن کە پێشتر بوونیان نەبووە، ئەمەش پشتڕاستی ئەو تاوانانە دەکاتەوە کە باس دەکرێن.

راپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە چەکدارانی پشتیوانیی خێرا ماڵ بە ماڵ گەڕاون و خەڵکیان لەسەر بنەمای ناسنامەی رەگەزییان گولـلەباران کردووە. هاوکات، کردەوەی قێزەونی وەک لاقەکردن، رفاندنی ژنان و منداڵان وەک بارمتە، و هێرشکردنە سەر نەخۆشخانەکان بە شێوەیەکی بەربڵاو ئەنجامدراون. لە لایەکی ترەوە رێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) رایگەیاندووە کە "شۆک بووە" بە بیستنی هەواڵی کوژرانی زیاتر لە 460 نەخۆش و کارمەندی تەندروستی لە نەخۆشخانەی سعودی لە فاشر کە هیچ بەشدارییەکییان لە ململانێکاندا نەبووە.

ڕەهەندێکی رونی رەگەزی لە شەڕی فاشردا هەیە، چونکە گروپە چەکدارە ناوخۆییەکانی هۆزی زاغاوە، کە بە "هێزی هاوبەش" ناسراون، شانبەشانی سوپا شەڕیان کردووە. بۆیە چەکدارانی RSF هاووڵاتیانی مەدەنیی زاغاوە وەک ئامانجی رەوا دەبینن.

سوپاش بەوە تۆمەتبار کراوە کە ئەو گروپە رەگەزییانە دەکاتە ئامانج کە وەک بنکەی پشتیوانیی RSF دەیانبینێت، بەتایبەت لە ناوچەکانی وەک سەنار و جەزیرە کە دەکرێت ئەوانیان حەشاردابێت.

ئیمی مەحمود، بەڕێوەبەری ستراتیژیی تۆڕی مرۆیی ئاوارەکان، دەڵێت: "ئیتر گرنگ نییە تۆ هاووڵاتیی مەدەنی بیت یان لە کوێ بیت، تەنانەت لە خەرتومیش، سەلامەت نیت. چونکە لە چاوتروکانێکدا، ئەوانەی چەکیان بەدەستەوەیە، دەتوانن و بەردەوام دەبن لە زیندانیکردنی ناڕەوا، بێسەروشوێنکردن، کوشتن و ئەشکەنجەدانی هەمووان."

قەیرانێکی مرۆیی بێوێنە:

کەوتنی فاشر شەپۆلێکی نوێ و گەورەی ئاوارەیی دروست کردووە. بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، تەنها لە ماوەی دوو رۆژدا زیاتر لە 36 هەزار کەس لە شارەکە هەڵاتوون، کە زۆربەیان بە پێ بەرەو شاری "تویلە" رۆیشتوون کە 70 کیلۆمەتر لێیەوە دوورە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە شەڕی ناوخۆی سودان لە ماوەی دوو ساڵ و نیوی رابردوودا بووەتە هۆی ئاوارەبوونی 12 ملیۆن کەس لە ناوخۆی وڵات و پەنابردنی 1.5 ملیۆن کەسی دیکە بۆ وڵاتانی دراوسێ وەک میسر، لیبیا و چاد.

قەیرانەکە تەنها ئاوارەیی نییە، بەڵکو برسێتییەکی کوشندەشە. بەرنامەی خۆراکی جیهانی (WFP) هۆشداری دەدات کە زیاتر لە 24 ملیۆن سودانی روبەروی "نەبوونی ئاسایشی خۆراک" بوونەتەوە. لەم دۆخە ناهەموارەدا، حکومەتی سودان دوو بەرپرسی باڵای لە وڵات دەرکردووە، کە ئەمەش هەوڵەکانی گەیاندنی یارمەتییەکان ئاڵۆزتر دەکات.

خۆبەخشانی ناوخۆیی و رێکخراوە مرۆییەکان، وەک تۆڕی "ژوورەکانی فریاکەوتن" و خاچی سوور، داوای یارمەتیی بەپەلە دەکەن و رایانگەیاندووە کە توانایان بۆ بەهاناوەچوونی ئەم ژمارە زۆرەی ئاوارەکان زۆر سنووردارە.

هاوکات ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئەمڕۆ پێنجشەممە، بە توندی ئیدانەی هێرشی هێزەکانی پشتیوانیی خێرای بۆ سەر شاری فاشر لە باکوری دارفور کرد و نیگەرانیی قووڵی خۆی لە "مەترسیی ئەنجامدانی تاوانی بەرفراوان، بەتایبەت تاوانی لەسەر بنەمای رەگەزی" دەربڕی.

لەکۆبوونەوەی تایبەتی ئەنجومەنی ئاسایشدا سەبارەت بە سودان، دوو بەرپرسی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان رایانگەیاند کە کەوتنی فاشر "گۆڕانکارییەکی گەورەیە" لە قەیرانی سوداندا و هەواڵەکانی باکوری دارفوریان بە "سامناک" وەسف کرد.

رەگ و ریشەی ململانێکە: هێزەکانی پشتیوانی خێرا کێن و شەڕەکە چۆن دەستیپێکرد؟

هێزەکانی پشتیوانیی خێرا (RSF) لە بنەڕەتدا لە میلیشیای "جەنجەوید"ەوە سەریان هەڵدا، کە لە کاتی شەڕی دارفور لە ساڵی 2003 لەلایەن عومەر بەشیری سەرۆکی ئەوکاتەوە بۆ سەرکوتکردنی هۆزە عەرەبەکان بەکارهێنران و بە دڕندەیی ناسرابوون. لە ساڵی 2013، ئەم میلیشیایانە بە رەسمی کرانە هێزێک بە ناوی "پشتیوانیی خێرا".

ئەم هێزە رۆڵێکی سەرەکیی هەبوو لە روخاندنی حکومەتی بەشیر لە ساڵی 2019، پاشان لە ساڵی 2021 شانبەشانی سوپا بە سەرکردایەتیی عەبدولفەتاح بورهان، کودەتایان بەسەر حکومەتی مەدەنیدا کرد.

بەڵام ناکۆکییەکانی نێوان ژەنەراڵ بورهان و محەمەد حەمدان دۆگلۆ (حمێدتی)، فەرماندەی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا، لەسەر چۆنیەتیی تێکەڵکردنی ئەم هێزانە بە سوپاوە و دیاریکردنی سەرکردایەتیی گشتیی هێزە چەکدارەکان، قوڵ بووەوە. ئەم ناکۆکییە لە 15ی نیسانی 2023دا تەقییەوە و بووە شەڕێکی ناوخۆیی وێرانکەر.

دابەشبوونی کردەیی و ئاییندەیەکی نادیار:

بە کۆنترۆڵکردنی فاشر، هێزەکانی پشتیوانیی خێرا ئێستا بە کردەیی تەواوی هەرێمی دارفوریان لەژێر دەستدایە، کە هەرێمێکی ستراتیژی و فراوانە و لەڕووی سامانە سروشتییەکانی وەک زێڕەوە گرنگیی زۆری هەیە. ئەمەش وایکردووە سودان بە کردەیی دابەش بێت بەسەر رۆژهەڵاتێکی ژێر کۆنترۆڵی سوپا و رۆژئاوایەکی ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا.

هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ ئاگربەست و دانوستان، بە نێوەندگیریی سعودیە، ئەمریکا و یەکێتیی ئەفریقا، تا ئێستا شکستیان هێناوە. کەوتنی فاشر و ئەنجامدانی ئەم تاوانە بەرفراوانانە، هەموو هەوڵێکی دیپلۆماسیی ئاڵۆزتر کردووە. لە کاتێکدا جیهان ئیدانەی تاوانەکان دەکات، چارەنووسی سودان و ژیانی ملیۆنان مرۆڤ لەبەردەم داهاتوویەکی نادیار و مەترسیداردایە.

خێرایی روداوەکانی سودان وایکردووە پێشبینیکردنی ئەوەی چی رودەدات قورس بێت، بەڵام هەمووان هاوڕان لەگەڵ ئەوەدا، کە کارەساتێکی مرۆیی گەورە بەرۆکی هاووڵاتیانی سودانی گرتووە و سودان وەک کەشتییەکی بێ کاپتن لەناو زەریایەک لە خوێندا دەخولێتەوە.

رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەمڕۆ لەسەر دوڕیانێکی چارەنووسساز وەستاوە کە پەیوەستە بە داهاتووی غەززە و حەماس، و هاوکات هاوسەنگیی هێزە ئیقلیمییەکان لە ناوچەیەکی فراوانتردا. لەنێو هەموو ئەمانەشدا، ئەو پرسیارەی کە هەمیشە دەکرێت ئەوەیە، ئایا هێزەکانی تورکیا لە غەززە وەک خۆیان دەڵێن، "بۆ پاراستنی ئاگربەست" بڵاودەکرێنەوە؟

تورکیا کارتی بەهێزی بەدەستەوەیە، بەڵام ناتانیاهۆش دەستەوەستان دانەنیشتووە و لەژێر فشاری حکومەتەکەیدایە بۆ وەستانەوە دژ بە ئامادەیی تورکیا.

کەواتە چی رودەدات؟

مارکۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، رایگەیاند کە بەشداریی تورکیا و دەسەڵاتی فەڵەستینی لە غەززە لە چوارچێوەی پلانی ئاگربەستی پشتگیریکراو لەلایەن ئەمریکاوە هێشتا یەکلایی نەکراوەتەوە و جەختی کردەوە کە "پێویستە ئیسرائیل بەو وڵاتانە ئاسوودە بێت" کە هێزەکانیان لە کەرتی غەززە جێگیر دەکەن.

ئەم لێدوانانەی رۆبیۆ لە کاتێکدایە کە حکومەتی ئیسرائیل بەردەوام بیرۆکەی رۆڵگێڕانی دەسەڵاتی فەڵەستینی و بزوتنەوەی حەماسی لە غەززەی دوای شەڕ رەتکردووەتەوە، هاوکات پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا لە ماوەی شەڕەکەدا بە تەواوی پاشەکشەی کردووە.

"پێکهاتەی هێزەکە هێشتا دیاری نەکراوە"

رۆبیۆ لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا لە سەنتەری هەماهەنگیی مەدەنی-سەربازیی ئەمریکا، لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بەوەی ئایا هێزی تورکیا لە چوارچێوەی "هێزی سەقامگیریی نێودەوڵەتی" لە غەززە بڵاودەکرێتەوە، وتی: "ئێمە هێشتا ئەو هێزەمان پێک نەهێناوە، بۆیە کارکردن لەسەری بەردەوامە."

وتیشی: "بە دڵنیاییەوە، کاتێک ئەم هێزە پێکدەهێنرێت، دەبێت لەو وڵاتانە پێکبێت کە ئیسرائیلیش پێیان ئاسوودەیە... زۆر وڵات هەن کە خواستی خۆیان نیشانداوە، بەڵام لە ئێستادا ناتوانم ناویان بهێنم."

هاوکات جێگەی ئاماژەیە؛ دوو گرووپ لە وڵاتان هەن کە ئیسرائیل گڵۆپی سەوزی بۆ هەڵکردوون:

• یەکەمیان: ئەو وڵاتانەی کە ناتانیاهۆ لە دوای ٧ی تشرینی یەکەمەوە توانیویەتی پەیوەندییەکانی لەگەڵیاندا بهێڵێتەوە، وەک ئیمارات و میسر.

• دووەمیان: ئەو وڵاتانەی کە مەرجیان ئەوەیە زۆرینەی سەربازەکان موسڵمان بن. بەڵام ئیسرائیل وڵاتانی دەرەوەی ناوچەکەی دەوێت، و لەم چوارچێوەیەدا ئەندەنوسیا، پاکستان و ئازەربایجان دەردەکەون. تورکیاش ناکەوێتە خانەی هیچ کام لەم دوو پۆلێنەوە.

چۆن پرسی ئامادەیی تورکیا لە غەززە بووە یەکێک لە بابەت و ئەگەرە سەرەکییەکان؟

کاتێک چوار سەرکردە، و لە ناویاندا ئەردۆغان، لە 13ـی تشرینی یەکەم لە میسر راگەیەندراوی نیازپاکیی ئاشتییان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئیمزا کرد، چەندین پرسیار لە ئارادا بوون. رابردووی جووڵەکانی ئیسرائیل و حەماس، ئەگەری پێشێلکردنی ئاگربەست، و ئەو کەلێنانەی لە رێککەوتنە پێشنیازکراوەکەدا هەبوون، هەمووی پرسیاری گرنگ بوون.

بەڵام هەر خودی ئیمزاکردنی ئەو راگەیەندراوە بە ئامادەیی ئەردۆغان، پێگەی تورکیای لە پرسی غەززەدا لە لایەنگرییەوە گۆڕی بۆ لایەنێکی گەرەنتیکەری رێککەوتنی وەستانی جەنگ و لە بەرامبەردا چاوەڕوانی و ئەگەری بڵاوەپێکردنی سەربازانی تورک لە غەززە ورووژا.

ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریکا، کە سەردانی تەلئەبیبی کردبوو بۆ رێگریکردن لە هەوڵەکانی ئیسرائیل بۆ پێشێلکردنی ئاگربەست، خشتە کاتییەکەی رێککەوتنەکەی بەم شێوەیە دیاریکرد: رادەستکردنی چەکەکانی حەماس، بڵاوەپێکردنی هێزە نێودەوڵەتییەکان بۆ سەقامگیرکردنی غەززە، و پێکهێنانی ئیدارەیەکی جێگرەوە.

"نابێت هیچ لایەنێک ڤیتۆی لەسەر بێت"

لەبارەی ئەو راپۆرتانەی کە باس لەوە دەکەن ئیسرائیل بە ئەمریکای وتووە بوونی هێزی تورکیا لە غەززە "هێڵی سوورە"، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا وتی: "نامەوێت بچمە ناو وردەکاریی ئەوەی کێ ڤیتۆ کراوە و کێ ڕێگەی پێنادرێت. بەڵام ئاشکرایە، هەر ئەندامێکی ئەم هێزە دەبێت کەسێک بێت کە توانایی و ئیرادەی هەبێت، هەروەها کەسێک بێت کە هەموو لایەنێک، بە ئیسرائیلیشەوە، پێی ئاسوودە بن."

سەبارەت بە رۆڵی دەسەڵاتی فەڵەستینی لە حوکمڕانیی کەرتی غەززەی دوای شەڕ، رۆبیۆ وتی: "ئێمە نیگەرانییەکانی خۆمان سەبارەت بە دۆخی ئێستای دەسەڵاتی فەڵەستینی دەربڕیوە. بێگومان پێویستی بە چاکسازی هەیە سەبارەت بەوەی چ ڕۆڵێک لە داهاتووی غەززەدا دەگێڕێت. ئەوە هێشتا دیاری نەکراوە، ئەگەر هەر ڕۆڵێکیشی هەبێت. ئێمە نازانین."

هەروەها دووپاتیکردەوە: "غەززە ناتوانێت شوێنێک بێت لەلایەن هەر لایەنێکەوە بەڕێوەببرێت کە بیەوێت وەک ناوەندێک بۆ هێرشکردنە سەر ئیسرائیل بەکاری بهێنێت. ئەگەر وابێت، ئەوا شەڕێکی تر رودەدات... هەرگیز ئاشتی نایەتە ئاراوە ئەگەر ناوچەیەک وەک پێشوو بۆ هەڕەشەکردن لە ئاسایشی ئیسرائیل بەکاربهێنرێت. هەموو لایەنێک لەمە تێدەگات، هەموو ئەوانەی ئەم رێککەوتنەیان واژۆ کردووە لەمە تێدەگەن."

شیکاری و دەرەنجام:

لێرەدا، ململانێیەکە لەسەر ئاستی لێدوان و فشارە دیپلۆماسییەکان دەرکەوتووە و بووەتە "جەنگی گێڕانەوەکان". لە کاتێکدا میدیای ئیسرائیلی وەک "يسرائيل هيوم" باس لەوە دەکات کە کارەکە تەواو بووە و ئەمریکا "ڤیتۆ"کەی ئیسرائیلی لە دژی تورکیا قبووڵ کردووە، سەرچاوەکانی وەزارەتی بەرگریی تورکیا پێچەوانەکەی دەڵێن و جەخت لەوە دەکەنەوە کە سوپاکەیان "ئامادەکاریی تەواوی کردووە" بۆ رۆڵگێڕان لە غەززە و پشتیوانیی ئەمریکاشیان هەیە.

دژایەتییە توندەکەی ئیسرائیل تەنها پەیوەست نییە بە هەڵوێستە توندەکانی ئەردۆغانەوە، بەڵکو رەهەندێکی ستراتیژیی قووڵی هەیە:

• یەکەم: بوونی هێزێکی وەک تورکیا لە غەززە، کە خۆی بە پارێزەری فەڵەستینییەکان دەزانێت، پلانی ئیسرائیل بۆ کۆنترۆڵکردنی تەواوەتیی داهاتووی غەززە ئاڵۆز دەکات.

• دووەم: ئیسرائیل ترسی لەوە هەیە کە بوونی سەربازیی تورکیا ببێتە هاندەرێک بۆ بەهێزبوونەوەی بزوتنەوەی حەماس و زیندووهێشتنەوەی چارەسەری دوو دەوڵەتی، کە حکومەتی ئێستای ناتانیاهۆ بە توندی دژی دەوەستێتەوە.

• سێهەم: بوونی تورکیا لەم هاوکێشەیەدا، باڵادەستیی ئیقلیمیی ئیسرائیل دەخاتە ژێر پرسیارەوە و رکابەرێکی بەهێزی لە تەنیشت سنوورەکانییەوە بۆ دروست دەکات کە دۆستی دوژمنەکەی دەکات. 

لە کۆتاییدا، پرسی بوون یان نەبوونی تورکیا لە غەززە، بووەتە تاقیکردنەوەیەکی راستەقینە بۆ هاوسەنگیی هێز لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێدا. ئایا "هێڵە سوورەکەی" ئیسرائیل هێندە بەهێزە کە بتوانێت ئەندامێکی گرنگی ناتۆ لە هاوکێشەکە دووربخاتەوە؟ یان پێگەی تورکیا وەک "وڵاتی گەرەنتیکار" و پەیوەندییە ستراتیژییەکانی لەگەڵ واشنتۆن، قسەی کۆتایی دەکات؟ وەڵامی ئەم پرسیارە، تەنها چارەنووسی هێزە نێودەوڵەتییەکە دیاری ناکات، بەڵکو نەخشەی داهاتووی کاریگەریی وڵاتان لە ناوچەکەدا دەکێشێت و رەنگە ئەگەرێکیش بێت بۆ ئەوەی بزانین، حەماس دەگاتە کوێ.

 

دزییە گەورەکەی لۆڤەر؛ راپۆرتێکی نهێنی شکستە ئەمنییە مێژووییەکانی ئەو مۆزەخانەیە ئاشکرا دەکات:

دزییە مەترسی دارەکەی رۆژی یەکشەممە لە مۆزەخانەی لۆڤەر، کە تێیدا هەشت پارچە لە گەوهەرە شاهانەکان دزران، نەک هەر ناوبانگی مۆزەخانەکەی خستە مەترسییەوە، بەڵکو بووە هۆی ئاشکرابوونی زنجیرەیەک کەموکورتیی ئەمنیی قووڵ و مێژوویی. ئێستا راپۆرتێکی نهێنیی دامەزراوەی باڵای وردبینیی فەرەنسا، وردەکاریی شۆکهێنەر لەبارەی سیستەمی ئەمنی و کەمکردنەوەی بودجە ئاشکرا دەکات و ئەنجومەنی پیرانیش بەڕێوەبەری مۆزەخانەکەی بۆ لێپرسینەوە بانگهێشت کردووە.

راپۆرتە نهێنییەکە چی ئاشکرا دەکات؟

رەشنووسێکی نهێنیی راپۆرتی "دادگای ژمێریاری" کە باڵاترین دامەزراوەی وردبینییە لە فەرەنسا، بە توندی لۆمەی ئیدارەی لۆڤەر دەکات بەهۆی چەندین خاڵەوە:

سیستەمێکی ناتەواوی کامێرای چاودێری: لە هەر سێ ڕووە سەرەکییەکەی مۆزەخانەکەدا سیستەمی چاودێری لاوازە. بۆ نموونە، لە رووی "ریشیلیۆ" لە کۆی 182 ژوور، تەنها 25%یان کامێرای چاودێرییان هەیە.

کەمکردنەوەی بودجەی ئەمنی: بودجەی تەرخانکراو بۆ کاروباری ئەمنی لە ساڵی 2024 زۆر کەمترە لەوەی 20 ساڵ لەمەوبەر بووە، ئەمەش بووەتە هۆی دواکەوتنێکی بەرچاو لە نوێکردنەوەی تەکنەلۆژیای ئەمنی.

گرنگیدان بە پڕۆژەی لاوەکی: راپۆرتەکە دەڵێت ئیدارەی مۆزەخانەکە سەرقاڵی پڕۆژەی نوێ بووە لەجیاتی ئەنجامدانی "کارە بنەڕەتی و پێویستەکان" بۆ پاراستنی مۆزەخانەکە.

مێژوویەک لە دزیکردن و شکستی ئەمنی:

ئەمە یەکەمجار نییە لۆڤەر روبەڕووی دزیی گەورە دەبێتەوە. بەناوبانگترینیان دزینی تابلۆی مۆنالیزا بوو لە ساڵی 1911. هەروەها:

دزیی شۆڕشی فەرەنسا (1792): لەناو گێژاوی شۆڕشدا، زیاتر لە 10 هەزار بەردی بەنرخ و مرواری دزران، لەنێویاندا ئەڵماسی بەناوبانگی "شینی فەرەنسی" کە دواتر بە ناوی "ئەڵماسی هیواداری" (Hope Diamond) لە مۆزەخانەی سمیسۆنیان لە واشنتن دەرکەوتەوە.

شمشێرە ئەڵماس رێژکراوەکە: (1976) سێ دزی دەمامکدار شمشێرێکی ئەڵماس رێژکراوی شا چارلزی دەیەمیان دزی کە هەرگیز نەدۆزرایەوە.

تابلۆی "رێگای سێڤر:" (1998) لە رۆژی رووناکدا، دزێک تابلۆیەکی بەنرخی لە چوارچێوەکەی دەرهێنا و دیارنەما.

کێشەی سەرەکی: لۆڤەر کۆشکێکە کە بۆ مۆزەخانە نابێت

شارەزایان پێیانوایە کێشەی سەرەکیی لۆڤەر، لە خودی پێکهاتە تەلارسازییە ئاڵۆزەکەیدایە. ئەم باڵەخانەیە کە وەک قەڵایەکی سەربازی دروستکراوە و دواتر کراوە بە کۆشک، لە 25 ئاستی جیاواز پێکدێت و پاراستنی کارێکی ئێجگار سەختە. وەک جیرارد ئارۆ، سەرۆکی کۆمەڵەی دۆستانی لۆڤەر دەڵێت: "لۆڤەر کۆشکێکە کە لۆژیکی مۆزەخانەی نییە. ئەو بۆخۆی گەردوونێکە."

سیستەمی ئەمنی لۆڤەر و کەلێنەکانی:

لۆڤەر بە دوو چینی ئەمنی دەپارێزرێت: نزیکەی 1200 پاسەوانی تایبەتی مۆزەخانەکە، و هێزێکی 52 کەسیی ئاگرکوژێنەوە کە بەشێکن لە سوپای فەرەنسا. بەڵام:

پاسەوانەکان: بەردەوام سکاڵایان لەبارەی خراپیی بارودۆخی کارکردنیان هەبووە. بەرپرسێکی پێشووی ئەمنی دان بەوەدا دەنێت کە موچەیان کەمە و قوتابخانەیەکی تایبەت بە راهێنانی پاسەوانی مۆزەخانە بوونی نییە.

ئاگرکوژێنەوەکان: هێزێکی زۆر راهێنراون بەڵام ئەرکی سەرەکییان بەرەنگاربوونەوەی ئاگر و لافاوە، نەک رێگریکردن لە دزی.

نهێنیی شووشە شکاوەکە:

پرسیاری سەرەکی ئەوەیە چۆن دزەکان توانیویانە شووشەی قەفەزەی گەوهەرەکان بشکێنن؟ لە کاتێکدا مۆنالیزا لەناو شووشەیەکی دژە فیشەک و پۆڵاییندایە، بەڵام شووشەی گەوهەرەکان جیاواز بووە. بەرپرسێکی پێشووی سەربازی ئاشکرای دەکات کە شووشەکە بە جۆرێک دروستکراوە کە بەهێز بێت دژی تاوانباران، بەڵام لە هەمانکاتدا ئاگرکوژێنەوەکان بتوانن بیشکێنن لە کاتی ئاگرکەوتنەوەدا بۆ رزگارکردنی گەوهەرەکان. وا دیارە دزەکان ئەم خاڵە لاوازەیان قۆستۆتەوە.

 

ئەگەر ئەمریکا موشەکی تۆماهوک بداتە ئۆکراین، ئەوا نزیکەی دوو هەزار بنکەی سەربازیی روسیا لەوانەش 76 بنکەی ئاسمانی، دەکەونە ژێر مەودای ئەم چەکە دوورهاوێژەوە. 

ئەم زانیارییە لە پۆستێکی پەیمانگای لێکۆڵینەوەی جەنگ (ISW) لە پلاتفۆرمی ئێکس (X) لەگەڵ نەخشەیەکی ناوچە مەترسیدارەکانی روسیادا بڵاوکراوەتەوە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، هەفتەی رابردوو رایگەیاند لە ساتەوەختی بڕیارداندایە سەبارەت بە ناردنی موشەکەکانی تۆماهۆک بۆ ئۆکراین، جەختی لەوەش کردەوە دەبێت بزانێت ئامانج لە بەکارهێنانی ئەم مووشەکانە چییە و دژی چ ئامانجێک بەکاردەهێنرێن.

پێشتر ماڵپەڕی ئەکسیۆس بڵاویکردبوویەوە کە ڤۆلۆدیمیر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین، هەفتەی رابردوو لە پەراوێزی ٨٠هەمین کۆبوونەوەی ساڵانەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، داوای لە هاوتا ئەمریکییەکەی کردووە موشەکی دوورهاوێژی تۆماهۆک بخاتە بەردەستی ئۆکراین.

ترەمپ لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاندبوو کە بەشێک لە بڕیارەکەی سەبارەت بە دابینکردنی موشەکەکانی تۆماهۆک بۆ ئۆکراین داوە.

سەرۆکی ئەمریکا جەختی لەسەر ئەوە کردەوە بەدوای فراوانکردنی گرژییەکاندا نییە، بەڵام دەیەوێت بزانێت موشەکەکانی تۆماهۆک بۆ چ مەبەستێک بەکاردەهێنرێن.

موشەکی تۆماهۆک یەکێکە لە موشەکە هەرە ناسراو و کاریگەرەکانی جیهان کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە پەرەی پێدراوە و بەکار دەهێنرێت. 

دیارترین تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی و تواناکانی بریتین لە گەیشتن بە دوورییەکی ئێجگار زۆر و بەوردی پێکانی ئامانجەکانی لەسەر رووبەرێکی فراوان. 

مووشەکی تۆماهۆک چەکێکی ستراتیژی و کاریگەری ئەمریکا بۆ یەکلاکردنەوەی جەنگەکان:
موشەکی تۆماهۆک، دوای ماوەیەکی زۆر لە تاقیکردنەوە، لە ساڵی 1983 خرایە خزمەتی هێزە دەریاییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە. 

ئەم موشەکە خاوەنی چوار دیزاینی سەرەکییە، لەوانە دوانیان بە کڵاوەی ئەتۆمی و ئاسایی دروستکراون، هەروەها دوانی دیکەشیان لە زەوییەوە یان لە ژێردەریاییەوە ئاڕاستەی ئامانجەکان دەکرێن.

تۆماهۆک، کە کاریگەریی کەشوهەوای لەسەر نییە و مەودایەکی دوورهاوێژی هەیە، بۆ پێکانی ئامانجە دوورەکان بەکاردێت.

قەبارەیەکی بچووکی هەیە و دەتوانێت لە نزمییەکی زۆرەوە بفڕێت، ئەمەش وای لێدەکات کە بە سەختی لەلایەن رادارەکانەوە ئاشکرا بکرێت و بپێکرێت.

زانیاری تایبەت بە شوێنی ئامانجەکە دەخرێتە ناو موشەکەکەوە. 

ئەم موشەکە سیستمی روپێوی تۆپۆگرافی (TERCOM) بەکاردەهێنێت کە لە رێگای ئامێری AN/DPW-23 کاردەکات.

بەمەش زانیاری دەربارەی بەرزبوونەوەی موشەکەکە بەهۆی پێوەری بەرزبوونەوەی رادارییەوە وەردەگرێت و بەراوردی دەکات لەگەڵ نەخشەی راداریی پرۆگرامکراو، تا موشەکەکە بە رێگایەکی فڕینی دیاریکراودا بڕوات. 

دواتر سیستمێکی دیکەی وێنەیی بۆ ئەم مووشەکە دانراوە کە وێنەی تۆپۆگرافیا بار دەکات و بەراوردی دەکات لەگەڵ ئەو وێنەیەی لە کۆمپیوتەری تایبەت بە مووشەکەکەیە، بەمەش وردبینییەکەی بۆ 10 مەتر زیاد دەکات بۆ شوێنی ئامانجەکە. 

لە ساڵی هەشتاکانەوە تا ئێستا 9 جۆری دیکەی ئەم موشەکە دروستکراوە.

موشەکی تۆماهۆک، کە لەلایەن هێزی دەریایی ئەمریکاوە بۆ لێدانی بنکەکانی رێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی لە عیراق و شام (داعش) بەکارهێنراوە، بە یەکێک لە باشترین و کاریگەرترین موشەکەکانی ئەمریکا دادەندرێت. 

دەتواندرێت لە بورج یان لە ژێردەریایی لە پانتایی ئاوەوە بهاوێژرێت و بە یارمەتی کەشتی ئاسمانی ئامانجەکان بپێکێت.

تۆماهۆک لە خێزانی ئەو موشەکانەیە کە پێیان دەگوترێت موشەکی کروز یان باڵدار، دەتوانێت خۆی ئاراستەی خۆی بگۆڕێت و چەندین بەکارهێنانی هەیە و دەکرێت بەپێی پێویست کڵاوەی سەری بگۆڕدرێت. 

نوێکاری لە چۆنییەتی کارکردنی موشەکی تۆماهۆکدا کراوە و ئێستاش موشەکەکە دەتوانێت سیستمی دیاریکردنی شوێنی جیهانی GPS بەکاربهێنێت، هەروەها دەتوانێت لە کاتی هەڵداندا خێراییەکەی بگۆڕێت.

ئەم موشەکە لە نزمییەکی زۆرەوە دەفڕێت و دەتوانێت سود لە چەندین سەرچاوەی زانیاری وەربگرێت کە لە کەشتی ئاسمانی یان کەشتی دەریایی بۆی رەوانە دەکرێت، بۆیە موشەکەکە دەتوانێت ئاراستەی خۆی لە کاتی فڕینیدا بگۆڕێت و تەنانەت ئامانجێکی جووڵاویش بپێکێت.

بۆ یەکەمجار موشەکەکە لەساڵی 1983 لەلایەن هەردوو کۆمپانیای جەنەراڵ مۆتۆرز و ڕایسۆن ماکدۆنڵ دۆگلاس دروستی دەکەن. 

هەر مووشەکێک نرخی لەنێوان یەک ملیۆن بۆ یەک ملیۆن و ٥٠٠ هەزار دۆلاردایە.

دەکرێت کڵاوەی ئەم مووشەکە بڕی 450 کیلۆگرام ماددەی تەقەمەنی تێبکرێت و تەنانەت دەکرێت کڵاوەی ئەتۆمیشی بخرێنە سەر. 

مەودای هەڵدانی مووشەکەکە دوو هەزار و 500 کیلۆمەترە و خێراییەکەی 880 کیلۆمەترە لە سەعاتێکدا.

ئەو وڵاتانەی مووشەکی تۆماهۆکیان هەیە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بەریتانیان.
 
بۆ یەکەمجار هێزی دەریایی ئەمریکا ئەم موشەکەی لە جەنگی دژی عیراق لە ساڵی 1991 بەکارهێنا و لە ساڵی ٢٠٠٣ش بە هەمانشێوە لە پرۆسەی ئازادی عیراق دژی مۆڵگەکانی سەدام و هەروەها گرووپی ئەنسارولئیسلام لە هەورامان بەکارهێنرا.

تا ئێستا نزیکەی 6 هەزار موشەکی تۆماهوک دروستکراوە و ئێستاش زیاتر لە 3 هەزاریان لەبەردەستدان.

مام جەلال لە چاوپێكەوتنەكەدا رەخنەی توندی لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەكگرتووەكان گرتووە و بە بەرپرسیاری زانیون لە جینۆسایدی گەلی كورد لە عیراق و دەڵێت: «بۆمبارانە كیمیاییەكان سیاسەتێكی جینۆسایدە، پێشێلكارییەكی ئاشكرای مافەكانی مرۆڤە و پێویستە هەموو وڵاتانی جیهان و نەتەوە یەكگرتووەكان وەڵامی ئەم تاوانە بدەنەوە

مانوێل مارتۆرێل (Manuel Martorell) رۆژنامەنووسێكی ئیسپانییە و شارەزای دۆزی كوردە، لەساڵی 1988دا چاوپێكەوتنێكی لەگەڵ سەرۆك مام جەلال لە رۆژنامەی دیاریۆ16 (Diario16)ی ئیسپانی لە مەدرید کردووە. مانوێل لە گفتوگۆیەكی تایبەتدا لەگەڵ كوردستانی نوێ‌ جگە لەوەی باس لە ناوەڕۆكی چاوپێكەوتنەكەی دەكات كە ئامانجی سەرەكی سەردانەكەی سەرۆك مام جەلال داواكردن بووە لە حكومەتی ئیسپانیا بۆئەوەی فرۆشتنی چەك و كەرەستەی كیمیایی بە عیراق رابگرێت، هاوكات دیدگای سەرۆك مام جەلال بۆ دەوڵەتداریی و سەقامگیری و ئاشتی نەك تەنها لە كوردستان، بەڵكو لە سەرتاسەری رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە پێوست دەزانێت. جیا لەوە رۆڵی سەرۆك مام جەلال بۆ بە نێودەوڵەتیكردنی دۆزی كورد بە گرنگ وەسف دەكات.  

* بۆ یەكەمجار كەی و لە كوێ مام جەلال-ت بینی؟ باسی چیتان كرد؟

-پسپۆڕییەكەم وەك رۆژنامەنووسێك لە بارەی دۆزی كورد، دەرفەتی ئەوەی پێدام، كە سەركردەكانی كورد بناسم. یەكەمجار لە تشرینی یەكەمی ساڵی 1988دا لە میانەی كۆنفرانسێكی تایبەت بە كوردستان، كە لە مەدریدی پایتەختی ئیسپانیا بەڕێوەچوو مام جەلالم  بینی، كۆنفرانسەكە لەلایەن «پەیمانگەی لێكۆڵینەوەی سیاسی بۆ ئەمریكای لاتین و ئەفریقا» رێكخرابوو. سێ كەسایەتی دیاری كورد بانگهێشتكرابوون ئەوانیش: (كەنداڵ نەزان) كوردێكی باكووری كوردستان و بەڕێوەبەری ئینستیتیوتی كوردی بوو لە پاریس، (عەبدولڕەحمان  قاسملو) سەركردەیەكی ناسراوی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان، (جەلال تاڵەبانی). چاوپێكەوتنێكم لەگەڵ تاڵەبانی كرد، كە لە رۆژنامەی دیاریۆ16 (Diario16) بڵاوكرایەوە، تێیدا ئیدانەی بێهەڵوێستیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە بەرامبەر جینۆسایدی گەلی كورد لە عیراق و فرۆشتنی چەك و پێكهاتە كیمیاییەكان بە رژێمی سەدام حسین لەلایەن ئیسپانیا و وڵاتانی دیكەی ئەوروپاوە ئیدانە كرد.

*چەند جاری دیكە چاوت بە سەرۆك مام جەلال كەوت؟ 

- لە مانگی ئابی ساڵی 1991 جارێكی تر چاوم بە جەلال تاڵەبانی كەوتەوە لە شەقڵاوە، ئەوكات كوردستانی عیراق لەناو راپەڕینێكی سەرتاسەریدا بوو. ئێمە لە رێگەی فیشخاپورەوە چووینە ژوورەوە، دوو رۆژنامەنووس و فۆتۆگرافەر و نوێنەرێكی خاچی سووری ئیسپانیا بووین. سوپای عیراق زۆرێك لە ناوچەكانی كوردستانی كۆنتڕۆڵكردبوو، لەوانە شاری هەولێر. ناچار بووین لە رێگەی ئامێدی و بارزانەوە بۆ رواندز بەڕێ‌ بكەوین، لەوێشەوە بەرەو شەقڵاوە، كە جەلال تاڵەبانی لێ‌ بوو، ئەو بە گەرمی سڵاوی لێ كردین، یەكەم كتێبی خۆمم بەناونیشانی «كوردستان، مێژووی بەرخۆدانێك». پێشكەش كرد، لیستی ئەو پرسیارانەم پێدا كە ویستم لێی بكەم، بەڵام وتی ببورە لە ئێستادا كاتم نییە. یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان هاوكارمان بوو بۆ ئەوەی بگەینە سلێمانی كە ئەوكات لەلایەن سوپای عیراقەوە گەمارۆدرابوو.

لە ساڵی 2006دا لە دوكان جارێكی تر مام جەلال پێشوازیی لێكردم، تێیدا تاوتوی‌ پرۆژەی پاراستن و زیادكردنی رێژەی سەوزایی و دارستانەكانمان كرد، ئەم پرۆژەیە بە هاوكاریی حكومەتی خۆجێی (ناڤار) لە ئیسپانیا بوو، دەمانویست لە كوردستان بەرەوپێشی ببەین.

*بۆچوونی ئێوە لەبارەی سەرۆك مام جەلال چییە؟

- تاڵەبانی نوێنەرایەتی ئەو سیاسییە گەورانەی دەكرد كە دیدگای دەوڵەتدارییان هەیە، تەنانەت لە ئاڵۆزترین ساتەكان یان قەیرانە قووڵەكاندا توانای دۆزینەوەی چارەسەری هەبوو لەسەر بنەمای رێز و دیالۆگ. تاڵەبانی بەرژەوەندییە گشتییەكانی گەل و دۆزی كوردی لە سەرووی دابەشبوونە حزبی و كەسییەكان و ململانێی نێوان گروپ و ئاڕاستە سیاسییە جیاوازەكانەوە دادەنا. تاڵەبانی دەیزانی چۆن رێز لە بڕیارەكەی (نەوشیروان مستەفا)ی هاوڕێی بگرێت كاتێك بڕیاری دروستكردنی حزبی دا، هەروەها بەرگریی لە شاعیر (فەرهاد پیرباڵ) دەكرد كاتێك هەمووان هێرشیان دەكردەسەری، ئەم رێزگرتنە لە جیاوازییەكان بۆ پەرەپێدانی رۆحێكی دیموكراسی لە كوردستاندا پێویستە. بە بڕوای من تاڵەبانی نوێنەرایەتیی گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی دەكرد لە ئاڕاستەی سیاسی بزووتنەوەی نەتەوەیی كورد بەرەو پێگەی پێشكەوتنخوازانەتر و شێوازی بیركردنەوەی مۆدێرن، ئەم تایبەتمەندییانەی تاڵەبانی وایكردووە پرسی كورد بەركەوتنی زیاتری نێودەوڵەتی هەبێت، بەتایبەتی لەناو رێكخراوی سۆسیالیست ئەنتەرناسیۆنال، كە تاڵەبانی یەكێك بووە لە نوێنەرە سەرەكییەكانی.

* تا چەند سەرۆك مام جەلال بۆ كورد و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویست بوو؟

-من شانازی دەكەم كە یەكێك لە سەركردە هەرە دیارەكانی گەلی كوردم ناسیوە، رۆحی وتووێژ و دیدگای دەوڵەتداری تاڵەبانی بۆ پێشخستنی سەقامگیریی و ئاشتی نەك تەنها لە كوردستان، بەڵكو لە سەرتاسەری رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كارێكی پێویستە. ئەمڕۆ، كە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە یەكێك لە خراپترین قەیرانەكانیدا تێدەپەڕێت، سیاسییەکی خاوەن پێگە و توانای وەک تاڵەبانی لە هەموو كاتێك پێویستترن بۆ چەسپاندنی ئەو دیدگایەی جیهان كە تایبەتە بە گەلی كورد و لەسەر بنەمای رێزگرتن لە جیاوازییە كەلتوری، ئایینی و نەتەوەییەكان دامەزراوە. كوردستان دەتوانێت ببێتە نموونەیەك بۆ گەیشتن بەو سەقامگیری و ئاشتییەی كە لە تەواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خوازراوە، شتێك كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەگشتی پێویستی پێیەتی و قەدری دەزانێت، بەڵام بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە، وەك لە كۆنفرانسی پێشانگەی نێودەوڵەتی  بۆكتێب وتم، «دەبێت سیاسەتمەداران رێبازی تاڵەبانی پەیڕەو بكەن». 

*تۆ سەردانی كوردستانت كردووە چیتان لەسەر گەلی كورد هەیە؟

من زیاتر لە 10 جار سەردانی باشووری كوردستانم كردووە، هەروەها سەردانی رۆژهەڵاتی كوردستان و رۆژئاوای كوردستانم كردووە. كوردستان و كورد بۆ تێگەیشتن لە بارودۆخی ئاڵۆزی سیاسی، كۆمەڵایەتی، ئایینی و نەتەوەیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك «ماستەرێكی گەورە» وابوو بۆ من. لە سایەی گەلی كورد، ئێستا بە باشی شارەزام لەوەی كە لە عیراق، ئێران، سوریا و توركیا چی دەگوزەرێت. گەلی كورد رێگەی پێدام ئەو بیركردنەوە كۆنەپەرستە باوانە بشكێنم كە لە ئەوروپادا هەیە سەبارەت بەوەی كوردستان بە ئیسلامییەكی توندڕەو وێنا دەكەن. گەلی كورد نیشانی دەدات كە ئیسلامێكی لێبوردەتر و رێزدارتری هەیە. جیا لەوە پێم وایە بۆ كورد زۆر مەترسیدارە كە گەشەپێدانی ئابووریی لەسەر یەك كەرتێكی بەرهەمدار بنیات بنێت، وەك دەرهێنانی نەوت و گاز، چونكە ئەوە مانای وازهێنانە لەو توانا بەرفراوانەی كە بۆ گەشەپێدانی هەمەلایەنە لە كوردستاندا هەیە. كوردستان وڵاتێكی دەوڵەمەندە لە بواری كشتوكاڵ و پیشەسازیی و گەشتوگوزاردا، نەك تەنها لە شارەكاندا، بەڵكو لە ناوچە گوندنشینەكانیشدا، كە دواجار نوێنەرایەتی میراتی مێژوویی گەلی كورد دەكەن. هەروەها پێویستە ناوچە گوندنشینەكان پەرەیان پێ بدرێت.

پوختەی چاوپێكەوتنەكەی سەرۆك مام جەلال لەگەڵ رۆژنامە ئیسپانییەكە

لە مانشێتی رۆژنامەی دیاریۆ16 (Diario16)ی ئیسپانی بەگەورەیی نووسراوە «جەلال تاڵەبانی؛ نەتەوە یەكگرتووەكان بە بێهەڵوێست لە بەرامبەر جینۆسایدی كورد دا تۆمەتبار دەكات»، لە پێشەكییەكی كورتدا باسی لەوە كردووە، جەلال تاڵەبانی، سەركردەی هێزە چەكدارەكانی كورد لە عیراق، جارێكی دیكە لە مەدرید ئیدانەی ئەو جینۆسایدەی كرد، كە گەلەكەی تووشی بووە، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، بەتایبەتیش نەتەوە یەكگرتووەكانی بە بێهەڵوێستی لە ئاست ئەو دۆخەدا تۆمەتبار كرد. چاوپێكەوتنەكە لە ساڵی 1988 لەلایەن رۆژنامەنووسی دیاری ئیسپانی مانوێل مارتۆرێل (Manuel Martorell) کراوە، ئاماژە بەوە دراوە، جەلال تاڵەبانی، سكرتێری گشتیی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، كە یەكێكە لە هێزە سەرەكییەكان دژ بە رژێمی بەعسی عیراق، جەختی لەوە كردووەتەوە، تا مافە نەتەوەییەكانی كورد مسۆگەر نەكرێت، ئاشتی بوونی نابێت.
تاڵەبانی ئاماژەی بەوەداوە، دۆخی ئێستا جیاوازە لە ساڵی 1975، كاتێك رێككەوتننامەی جەزائیر لەنێوان عیراق و ئێراندا ئیمزاكراوە بووەتەهۆی هەرەسی شۆڕشی كورد. تاڵەبانی دەڵێت: ئێستا شۆڕشی كورد بەهێزترە و سوورە لەسەر بەردەوامبوون لە خەبات بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانی. یەكێتی لەگەڵ پارتی و حزبی شیوعیی عیراق بەرەیەكی هاوبەشی پێكهێناوە، بە چەك خەبات دەكات بۆ بەدەستهێنانی مافی چارەی خۆنووسین بۆ گەلی كورد. تاڵەبانی تیشكی خستووەتە سەر ئەوەی باوەڕی بە هەموو جۆرەكانی خەبات هەیە، چ سیاسی چ چەكداریی، دانوستانیش یەكێكە لە شێوازەكان، لەگەڵ ئەوەشدا دانوستانی لەگەڵ حكومەتی عیراق رەتنەكردووەتەوە، ئەگەر ئەوان ئامادەبن ئێمەش ئامادەین، بەڵام تاڵەبانی دەڵێت: متمانەمان بە حكومەتی عیراق نییە».

تاڵەبانی لەچاوپێكەوتنەكەدا رەخنەی توندی لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەكگرتووەكان گرتووە و بە بەرپرسیاری زانیون لە «جینۆسایدی» گەلی كورد لە عیراق و دەڵێت: بۆمبارانە كیمیاییەكان سیاسەتێكی جینۆسایدە، پێشێلكارییەكی ئاشكرای مافەكانی مرۆڤە و پێویستە هەموو وڵاتانی جیهان و نەتەوە یەكگرتووەكان وەڵامی ئەم تاوانە بدەنەوە». تاڵەبانی ئاماژەی بەوەشكردووە، وڵاتانی وەك فەرەنسا و یەكێتیی سۆڤیەت بە پێدانی چەكی كیمیایی یارمەتیی عیراقیان داوە. 

ناساندنی دۆزی كورد لە ئیسپانیا

بەهۆی ئەوەی گەلی كورد خاوەنی دۆزێكی رەوا بووە، بەدرێژایی مێژوو كەسانی بیانی هەبوون پشتیوانیان لێ‌ كردووە، هەوڵیانداوە مافەكانی كورد بە جیهان بناسێنن. یەكێك لەو كەسانە رۆژنامەنووس مانوێل مارتۆرێل (Manuel Martorell)، ئەو تەمەنی 71 ساڵە، زۆربەی ژیانی خۆی بۆ دۆزی كورد تەرخانكردووە، بەتایبەت لە ناساندنی كورد لە ئیسپانیا. كاتێك لە ئیسپانیا بە كردەیی هیچ كەس باسی كوردی نەكردووە ئەو یەكەم راپۆرتی خۆی لەسەر كوردستان لە ساڵی 1983 بڵاوكردووەتەوە. مانوێل چوار كتێبی لەسەر كوردستان نوسیووە، لە ساڵی 1991دا، یەكەم بابەتی بە زمانی ئیسپانی لە جیهاندا لەسەر مێژووی كورد بڵاوكردووەتەوە بەناونیشانی (كوردستان، مێژووی بەرخۆدانێك) جیا لەوە چوار كتێبی دیكەشی لەگەڵ پسپۆڕانی بوارەكەدا نووسیوە. مانوێل چەندین وتار و راپۆرتی لە رۆژنامە، گۆڤار و تەلەفزیۆنەكاندا بڵاوكردووەتەوە، سەرەڕای ئەنجامدانی چالاكی هەمەجۆر بۆ پشتیوانی لە دۆزی كورد، مانوێل دەڵێت: «بەهۆی پشتیوانیی گەلی كورد و لەسەر راپۆرتێكی ناڕاستی سی ئای ئەی، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا بە«تیرۆریستی نێودەوڵەتی» ناساندوویەتی و گەشتكردنی بۆ ئەمریكا لێ‌ قەدەغە كردووە.

پوختەیەك دەربارەی رۆژنامەكە

رۆژنامەی دیاریۆ16 (Diario16) لە ساڵی 1976 لە مەدریدی پایتەختی ئیسپانیا یەكەمین ژمارەی لێ‌ بڵاوكراوەتەوە، یەكێك بووە لە رۆژنامە دیار و بەناوبانگەكانی ئیسپانیا لەسەر دەستی ژمارەیەك رۆژنامەنووسی بەناوبانگ دامەزراوە، رۆژنامەكە لەسەر هێڵی بەرگریكردن لە ئازادییە مەدەنییەكان كاریكردووە، بەهۆی راپۆرتە بنكۆڵكارییەكانی ناوبانگی زۆری هەبووە، پێشەنگ بووە لە رۆژنامەگەریی لێكۆڵینەوە، چاوپێكەوتنی لەگەڵ بەشێكی زۆر لە سەركردە و سەرۆكەكانی جیهان كردووە، رۆژانە زیاتر لە 100 هەزار کۆپی لێ‌ چاپكراوە و خاوەنی چەندین خەڵاتی كاری رۆژنامەوانییە. لە ساڵی 2001 رۆژنامەكە بەهۆی قەیرانی داراییەوە راگیراوە، بەڵام لە ساڵی 2015دا بەشێوەی ئەلیكترۆنی دەستی بە كار كردووەتەوە.

دیداری: فەرید دڵشاد

دوای چەند ساڵێك لە وشكەساڵی كە یەدەگی ئاوی عیراقی تا ئاستێكی زۆر كەمكردەوە، بۆ ئەمساڵ گەشبینییەكی باش هەیە لەبارەی ئاستی بارانبارین، دەستەی گشتی كەشناسی عیراقیش پێشبینی دەكات ئەمساڵ لە دوو ساڵی رابردوو باشتر بێت و باران زیاتر ببارێت، وەزارەتی سەرچاوەكانی ئاویش دەڵێت، بەهۆی وشكەساڵی دوو ساڵی رابردوەەوە، یەدەگی ئاو لەئێستادا چوار 4 ملیار مەتر سێجایە. 

عامر جابری بەڕێوەبەری راگەیاندن لە دەستەی گشتی كەشناسی عیراق دەڵێت، بەپێی خوێندنەوە سەرەتاییەكانیان، وەرزی زستانی ئەمساڵ مژدە بەخشە و پێشبینی دەكەن بڕێكی باش باران ببارێت بەراورد بە دوو ساڵی رابردوو، دەشڵێت، پێویستە بارانێكی زۆر ببارێت بۆئەوەی عیراق بتوانێت بەشێك لە یەدەگی ئاوەكەی بە دەستبهیێتەوە كە لە ساڵانی رابردوودا بەهۆی وشكەساڵی و كەمی بارانبارینەوە لە دەستیچووە.

بەپێی داتاكانی وەزارەتی سەرچاوەكانی ئاوی عیراقیش، لە دوای ساڵی 1933، ساڵی 2025 وشكترین ساڵی عیراق بووە و ئەمساڵ یەدەگی ئاو لە 55 ملیار مەتر سێجای ساڵی 2019ەوە  بۆ كەمتر لە 7 ملیار مەتر سێجا كەمیكردووە، ئێستاش كە كۆتایی 2025 نزیك دەبێتەوە، یەدەگی ئاو لە چوار ملیار مەتر سێجا كەمترە، هەر بەپێی هەڵسەنگاندنەكانی وەزارەتی سەرچاوەكانی ئاوی عیراقیش یەدەگی ئاوی ئێستا تەنها بەشی یەك ساڵ دەكات بۆ خواردنەوە، چونكە عیراق ساڵانە پێویستی بە شەش ملیار مەتر سێجا ئاو هەیە بۆ خواردنەوە و بەكارهێنانی هاووڵاتیان.

 

بیست و چوار ساڵ لەمەوبەر لە 23/12/2001، تەنها 12 رۆژ دوای روداوەكەی 11ی سێپتەمبەری ئەمریكا، تیرۆریستانی جندول ئیسلام  لەگوندی "خێڵی حەمە" لە شارەزور، پەلامارێكی غافڵگیرانە و لە ناكاویان كردە سەر هێزێكی پێشمەرگەی یەكێیتی نیشتمانیی كوردستان لە كاتێكدا ئەو هێزە بۆ پاراستنی هەرێمی كوردستان لە پەلامارەكانی تیرۆریستان بە ئەركێكی نیشتمانی لە ناوچەكە بوون و  ژمارەیان 100 پێشمەرگە بوو و لەناو گوندی خێڵی حەمە جێگیركرابوون، لە ئەنجامی ئەو پەلامارەشدا 43 پێشمەرگە شەهیدبوون، شێواندنی جەستەی شەهیدەكانیش بووە هۆكاری زیاتر ناساندنی ئەو گروپە تیرۆرستییە لەسەر ئاستی ناوخۆیی و جیهانیی، لەسەر ئاستی ناوخۆیی و هەرێمی و نێودەوڵەتیش كاردانەوەی لێكەوتەوە.

شەوی سێ لەسەر چواری مانگی تشرینی دووەمی هەمان ساڵیش سەركردایەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بڕیاریدا سنوری هەڵەبجە و شارەزور لە تیرۆرستانی جندول ئیسلام و پاشماوەكانی قاعیدە پاكبكاتەوە، بەهێرشكردنە سەر شاخی شنروێ و قوڵایی شارەزور و پاككردنەوەی لە تیرۆرستان توانرا دەستبەسەر كۆمەڵێك بەڵگەی ڤیدیۆیی و نوسراودا بگیرێت كە پەیوەندی راستەوخۆی نیوان جندول ئیسلام و قاعیدی پشتڕاستدەكردوە، ئەو بەڵگانەش رێخۆشكەربوون كە تەواوی ناوچەكە بە پشتیوانی نێودەوڵەتی لەو گروپە تیرۆرستی یە پاك بكرێتەوە.

بە چەند رۆژێك پێش جێبەجێكردنی پیلانەكەیان، هەوڵێكی لالەزار بۆ لێدان لە دەباشان و چەند شوێنێكی ئەمنی سلێمانی و تیرۆركردنی بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆكی یەكێتی ئاشكرا دەبێت.

پیلانەكە كە لەلایەن دەزگای ئاسایشی هەرێمی كوردستانەوە ئاشكرا كراوە، تیایدا هەریەك لە لاهور جەنگی و پۆڵاد جەنگی و سەلمان ناسراو بە ئەژی ئەمین دایانڕشتووە.

چیرۆكەكە بەم شێوەیەیە، ماوەیەك پێش ئێستا هەریەك لە لاهور جەنگی و ئەژی ئەمین و پۆڵاد جەنگی و رێبوار حامید لە سلێمانی چاویان بە یەك دەكەوێت، تیایدا پیلانی تیرۆركردنی سەرۆكی یەكێتی و پەلاماردانی دەباشان دادەڕێژن، دواتریش پۆڵاد جەنگی بچێتە قەڵاچوالان و وتارێك بخوێنێتەوە.

لەو ماوەیەدا سەلمان چەند كاروانێك چەكی جۆری بی كەیسی و دۆشكە و درۆنی خۆكوژی دەنێرێتە سلێمانی، لەملاشەوە تیمێك بەنهێنی دێنە دەباشان و بە جی پی ئیس/ خاڵە ئەمنی و هەستیارەكان دەستنیشان دەكەن، بۆ جێگیركردنیان لەناو درۆنەكان.

هەر لەو ماوەیەدا سەلمان لە ناوچەی هەورازە نەفتە لە سنوری هەولێر كارگەیەكی دروستكردنی درۆنی خۆكوژ بە هاوكاری چەند پسپۆڕێكی ئۆكراینی دەكاتەوەو مەشق و راهێنان دەسپێدەكەن.

بەشێك لە مەشقەكانیش لە وڵاتی ئۆكراین و ناوچەی هەورازە نەفتە كراوە كە بارەگای سەربازیی ئەژی ئەمینی تێدایە و هەولێر بە كۆیە و ئیدارەی راپەڕینەوە دەبەستێتەوە.

دەستپێكی پیلانەكەش لە سێ شوێنەوە دەبێت كە راستەوخۆ بەرامبەر ماڵی بافڵ جەلال تاڵەبانی و دەباشان دەبێت، بەوتەی تۆمەتباران، ئەوانەی بۆ پیلانەكە راسپێردراون، مەشق و راهێنانیان بە چەكی قەناس و درۆنی بۆمبڕێژكراو و چەكی جۆراو جۆر پێكراوە.

تۆمەتبارەكان جەخت لەوە دەكەنەوە، چەندین چەكدار لە هەولێرەوە رەوانەی لالەزار كرابوون بۆ یارمەتیدانی هێزەكانی لاهور جەنگی لەكاتی هێرشەكەیاندا بۆسەر دەباشان.

وەك ئەوەی تۆمەتبارەكان ئاشكرایدەكەن، سەرەتا دوو قەناص بەدەست لە شوقەیەك بەرامبەر ماڵی مام جەلال جێگیر دەكرێن بۆ چاودێریكردنی بافڵ جەلال تاڵەبانی و تەقەكردن لێی لە هەركاتێكدا كە بینرا كە یەكێكیان رێبوار حامید بووە بەرپرسی هێزی نایاسای دووپشكی لالەزار.

لە شوقەیەكی تریشەوە درۆنی بۆمبیڕیژكراو بۆ لێدان لە دەباشان ئامادە دەكرێت، لە هەولێریشەوە ئەژی ئەمین گەمارۆی ماڵی قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆك وەزیرانی هەرێم بدات بۆ ئەوەی دەستی نەگاتە هیچ كونسوڵخانەیەك و نوێنەرایەتیەك، تەنانەت تیرۆركردنیشی ئەگەر پێویست بكات.

دەزگای ئاسایشی هەرێمی كوردستان لە راگەیەندراوێكدا وردەكاری پیلانەكەی خستووەتەڕو و دەڵێت، لە چەند مانگی رابردوودا بە هاوبەشی دەزگا ئەمنییەكانی تر، هەستاون بە ئاراستەكردنی سەرچاوەكانیان بۆ كۆكردنەوەی زانیاری لەسەر زنجیرە پیلانێكی هاوبەش لەلایەن لاهور و ئەژییەوە بۆ دروستكردنی ناسەقامگیری لە سلێمانی

هەروەها دەزگاكە بە پشتبەستن بە بەڵگە و دانپێدانانی تۆمەتبارەكان، دەڵێت، رۆژی 19ی ئەم مانگە كاتێك بافل جەلال تاڵەبانی لەگەڵ سێ كەسی ئەمریكی لەناو ئۆتۆمبێلەكەیاندا لە شەقامی بازنەیی مەلیك مەحمود بەرێگاوە بوون، دوو گومانلێكراو لەوكاتەدا دەستگیركراون و دواتر لە لێكۆڵینەوەكاندا دەركەوت بەشێك بوون لە تیمێكی چاودێری و ئەركیان دەستنیشانكردن و شوێنكەوتنی ئۆتۆمبێلی سەرۆكی یەكێتی بووە بۆ تیرۆركردنی لەلایەن تۆڕێكی فراوانەوە بە سەرپەرشتی راستەوخۆی لاهور جەنگی.

زانیارییەكانی دەزگای ئاسایش دەیسەلمێنێت كە پەیوەندی راستەوخۆی ئەژی ئەمین لێپرسراوای باڵای ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێم كە لە هەولێر نیشتەجێیە ئاشكرا دەكەن بە دابینكردنی كەلوپەل و  ئامێرەكانی و دەستە و گرووپ و راهێنان و پیلانداڕشتن بۆ تیرۆر كە لە ئێستاشدا فەرمانی دەستگیركردنی بۆ دەرچووە.

دەزگای ئاسایش دەڵێت، هەندێك شوێن و جێگا كە دابین كرابوون بۆ پیلانەكە، وەك هەوڵی تیرۆركردنەكە، لە ئێستادا دەستیان بەسەرداگیراوە و بەڵگەی دەستكەوتوو لێیانەوە پشكنینی بۆ دەكرێت و تا ئێستاش لێكۆڵینەوەكان بەردەوامن و چەندین بەڵگەی نوسراو و بینراو و دانپێدانانیش بە نهێنی هێڵراونەتەوە و لە داهاتوودا بە ووردی بڵاودەكرێنەوە.

دۆناڵد ترەمپ كۆبوونەوەكەی لەگەڵ پوتن بە دڵ بوو كە ئاشتی جیهان و شەڕی ئۆكراین تەوەری سەرەكی بوو، پوتنیش ئارەزووی ئەوەی هەیە شەڕ كۆتایی بێت، زیلینسكیش دەڵێت، بۆ هەمان مەبەست دووشەممە لە ئەمریكا دەببێت و وڵاتانی ئەوروپاش پێشوازی لە هەوڵەكانی ترەمپ دەكەن.

دوای ململانێیەكی زۆری نێوان ئەمریكا و روسیا بە تایبەتیش لەسەر شەڕی ئۆكراین، دواجار دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا و ڤلادیمیر پوتن سەرۆكی روسیا لە ویلایەتی ئالاسكا كۆبوونەوە كە سێ‌ سەعاتی خایاند، دوای كۆبوونەوەكەش ترەمپ رایگەیاند، لەگەڵ پوتن لەسەر ناتۆ و ئاسایشی جیهان و شەڕی ئۆكراین گفتوگۆیان كردووە و زۆر نزیكن لە رێككەوتن.

پوتنیش وتی، لەگەڵ ئەمریكا دراوسێیەكی نزیكن و دەیانەوێت كۆتایی بەشەڕ بهێنن، داواشی لە ئۆكراین و وڵاتانی ئەوروپا كرد رێگری بۆ بەدیهێنانی ئاشتی دروست نەكەن.

لە دوای دیدارەكەشیان، ترەمپ ماوەی سەعاتێك قسەی لەگەڵ سەركردەكانی ئەوروپا كردووە لە ناویاندا ئیمانوێل ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا و ڤۆلۆدیمیر زیلینسكی سەرۆكی ئۆكراین و كییەر ستارمەر سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا و جۆرجیا میلۆنی سەرۆك وەزیرانی ئیتاڵیا و فریدریك مێریز راوێژكاری ئەڵمانیا و چەند سەركردەیەكی تر.

ڤۆلۆدیمیر زیلینسكی سەرۆكی ئۆكراینیش رایگەیاند، وڵاتەكەی ئامادەی هەموو هەوڵێكە بۆ گەیشتن بە ئاشتی و كۆتاییهێنان بە شەڕ، لەو پێناوەشدا رۆژی دووشەممە لە واشنتۆن لەگەڵ ترەمپ كۆدەبێتەوە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر ئاگربەست و رێككەوتنی ئاشتی.

ئەنجومەنی ئەوروپاش لە راگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، وڵاتانی ئەوروپا پێشوازی لە هەوڵەكانی ترەمپ دەكەن لەپێناو راگرتنی كوشتنی هاووڵاتیان و شەرەنگێزی روسیا و گەیشتن بە ئاشتی هەمیشەیی.

ڤیكتۆر ئۆربان سەرۆك وەزیرانی هەنگاریاش دەڵێت، چەند ساڵێك بوو دوو وڵاتی خاوەن چەكی ئەتۆم هەڕەشەی بەكارهێنانی چەكەكەیان دەكرد، بەڵام ئەوە تێپەڕی و ئێستا جیهان سەلامەتترە لە دوای دیداری ترەمپ و پوتن بەراورد بە رابردوو.

ستیڤان دوجاریك وتەبێژی سكرتێری گشتی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانیش رایگەیاند، پێشوازی لە كۆبوونەوەی لوتكەی نێوان دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا و ڤلادیمیر پوتن سەرۆكی روسیا دەكەن و هیوادارن هەنگاو بنرێت بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕی ئۆكراین و بەدیهێنانی ئاشتی.
دۆڤیل ساكالینی وەزیری بەرگری لیتوانیاش پوتنی بە تاوانبار وەسفكرد و تۆمەتباریشی كرد بە بڵاوكردنەوەی چەواشەكاری، پێشبینیشیكرد ئەوروپا و ئۆكراین بەشداری دانوستانی داهاتوو نەكەن.

وەزیری دەرەوەی چیكیش رایگەیاند، پوتن ئۆكراینی بە سەرەتای ئاڵۆزییەكان تۆمەتبار كردووە، بەڵام كێشە سەرەكییەكە روسیایە كە نایەوێت ئۆكراین بە ئازادی بژی.

فرێدریك میرتز راوێژكاری ئەڵمانیاش هۆشداری داوەتە تیمی حكومەت تەنها چاودێری رەوشەكە بكەن و بە وریاییەوە مامەڵە بكەن.

باراك راڤید رۆژنامەنوس پێگەی ئەكسیۆس دەڵێت، ترەمپ بە وڵاتانی ناتۆ و زیلینسكی وتووە، پوتن ئاگربەستی ناوێت و پێی باشە رێككەتنێكی گشتگیر بكرێت بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕەكە و رێككەوتنێكی ئاشتی خێرای پێ باشترە لە ئاگربەست.

لەگەڵ نزیکبوونەوەی کاتی کۆبوونەوەی نێوان دۆناڵد ترەمپ و ڤلادیمیر پوتن، ئارامیی ویلایەتی ئالاسکا، بەهۆی ژاوەژاوی پرسیار و گومانەکانەوە تێکچووە. پرسیاری سەرەکیی دانیشتووان و چاودێران ئەوەیە: بۆچی پوتن بانگهێشتی ئێرە کراوە؟ چی دەوێت؟ ئامادەیە واز لە چی بهێنێت؟ و ئایا دۆناڵد ترەمپ خەریکە بکەوێتە داوی ئەوەوە؟

پوتن؛ لە کەسایەتییەکی دابڕاوەوە بۆ میوانی ئەمریکا:

ئەم کۆبوونەوەیە لە کاتێکدایە کە ڤلادیمیر پوتن لە دوای هێرشە فراوانەکەی بۆ سەر ئۆکراین لە ساڵی 2022ەوە، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی تا رادەیەکی زۆر دابڕاوە و لەلایەن دادگای تاوانی نێودەوڵەتییەوە بە تۆمەتی تاوانی جەنگ، لەنێویاندا رفاندنی منداڵانی ئۆکراینی، داواکراوە. دوایین جار کە پوتن لەگەڵ سەرۆکێکی ئەمریکادا کۆبووەوە، ساڵی 2021 بوو لەگەڵ جۆ بایدن لە جنێڤ.

بەڵام بەم بانگهێشتە، دۆناڵد ترەمپ جارێکی دیکە پوتن لەو دابڕانە سیاسییە دەهێنێتەوە دەرەوە و ئەمەش یەکەم سەردانی پوتنە بۆ سەر خاکی ئەمریکا لە ماوەی نزیکەی دەیەیەکدا.

مێژووی پەیوەندی و ترسی مێژوویی:

ئالاسکا مێژوویەکی دوور و درێژی لەگەڵ روسیای دراوسێی هەیە؛ سەردەمانێک کۆلۆنیایەکی روسیا بووە و لە کاتی جەنگی ساردیشدا وەک قەڵایەکی بەرگری بۆ ئەمریکای باکوور کاری کردووە. هەرچەندە بابەتی سەرەکیی کۆبوونەوەکە جەنگی ئۆکراینە، بەڵام زۆرێک لە دانیشتووانی ئەلاسکا ترسیان هەیە پوتن ئاماژە بەو "پەشیمانییە مێژووییە" بکات کە روسیا هەیەتی لە فرۆشتنی ئالاسکا.

تزار ئەلێکساندەری دووەم لە ساڵی 1867 ئالاسکای بە نرخێکی زۆر هەرزان بە ئەمریکا فرۆشت. لە ئێستادا گێڕانەوەی ئالاسکا بۆ مۆسکۆ بۆتە دروشمێکی باو لای ناسیۆنالیستە روسەکان. هەرچەندە کرملین بە جددی داوای نەکردۆتەوە، بەڵام خەڵکی ئالاسکا چاوەڕێ دەکەن پوتن "تەنانەت بە گاڵتەش بێت" باسی ئەو بابەتە بکات، یان بیەوێت بڵێت سنوورەکان دەکرێت بگۆڕدرێن، تا پاساو بۆ دەستبەسەراگرتنی خاکی ئۆکراین بهێنێتەوە.

ئاستەنگی لۆجستی و گرنگیی کۆبوونەوەکە:

بەهۆی ئەوەی کۆبوونەوەکە لە ماوەیەکی کەمدا رێکخراوە، ئاستەنگی لۆجستی دروست بووە و بەهۆی نەبوونی ژووری پێویست لە هۆتێلەکاندا، زۆرێک لە رۆژنامەنووسان و کارمەندانی یاوەری وەفدەکان، پەنایان بۆ بەکرێگرتنی ماڵ بردووە.

سەرەڕای هەموو ئەمانە، هەستێکی گشتی هەیە کە ئەمە بۆنەیەکی مێژوویی و چارەنووسسازە و چاوی هەموو جیهان لەسەر ئەنجامەکانی دەبێت.

لوتکەی ترەمپ و پوتن دانیشتووانی ئەلاسکای کردووە بە دوو بەرەوە:

هاوکات لەگەڵ ئامادەکارییەکان بۆ لوتکەی ترەمپ و پوتن، دانیشتووانی شاری ئانکۆرەیج لە ویلایەتی ئالاسکا، بۆچوونی جیاوازیان هەیە و لەنێوان هیوا بە ئاشتی و ترسیان لە هەڵوێستەکانی پوتندا دابەشبوون.

مایک بایلی، کە فرۆشیارێکی هۆت دۆگە و تەنها دوو میل لەو بنکە سەربازییەوە دوورە کە کۆبوونەوەکەی لێ ئەنجام دەدرێت، دەڵێت: "هیوادارم هەموو شتێک بە ئارامی بەڕێوەبچێت، چونکە دەزانم زۆرێک لە خەڵکی ئەمریکا و وڵاتانی ئەوروپا، بەتایبەتی ئۆکراین، لە دڵەڕاوکێیەکی گەورەدان."

ریک مایسترۆم، کە لە ساڵانی نەوەدەکاندا سەرۆکی شارەوانیی ئانکۆرەیج بووە و پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ خەڵکی روسیادا هەبووە، دەڵێت: "هەستی باشم بۆ گەلی روسیا وەک خۆی ماوە، بەڵام ئەو هەستەم ڤلادیمیر پوتن ناگرێتەوە." مایسترۆم، پوتن بە "بکوژ" ناودەبات و دەڵێت: "ئەگەر من ئێستا سەرۆکی شارەوانی بوومایە، زەحمەت بوو بتوانم بە گەرمی پێشوازی لێبکەم، بەڕێز دەبووم، بەڵام سارد و سڕ."

بڕیارە بەشێک لە دانیشتووانی شارەکە خۆپیشاندان ئەنجام بدەن و ئاڵای ئۆکراین بەرز بکەنەوە.

کارین کۆلۆنێل، یەکێک لە رێکخەرانی ناڕەزایەتییەکە، دەڵێت: "ئێمە هەندێک بەهامان هەیە کە دەبێت بیپارێزین، ئازادیش یەکێکە لەوانە."

لە بەرامبەردا، هەندێکی تر وەک بیڵ گالانگەر، کە لە سەردەمی جەنگی سارددا گەورە بووە، پێیان وایە دژایەتیکردنی سەرکردەی وڵاتێکی ئەتۆمی کارێکی ژیرانە نییە و دەڵێت: "پێم باشە پێشوازی لە سەرکردەیەکی جیهانی بکەین کە ئامادەیە بێتە ئەمریکا بۆ گفتوگۆیەکی گەورە کە رەنگە جەنگی جیهانیی سێیەم بوەستێنێت."

جێگەی ئاماژەیە، کۆشکی سپی ئاستی چاوەڕوانییەکانی بۆ ئەم کۆبوونەوەیە هێناوەتە خوارەوە و بە "گوێگرتن" ناوی بردووە، هەروەها رێگە بە خۆپیشاندەران نادرێت لە بنکە سەربازییەکە نزیک ببنەوە و ناچارن لە دوورەوە ناڕەزایەتییەکانیان دەرببڕن.

 

رۆیتەرز لە راپۆرتێکدا رایگەیاند، "سەرکردایەتی ئێران لەئێستادا مەیلی بەرەو دانوستانی ئەتۆمی هەیە لەگەڵ رۆژئاوا، چونکە تێچووی روبەڕوبونەوەی سەربازیی بینیوە".

ئاژانسی هەواڵیی رۆیتەرز ئاماژەی بەوەشکردووە، "خامنەیی گەیشتووەتە کۆدەنگییەکی ناوخۆیی بۆ دەستپێکردنەوەی دانوستانە ئەتۆمییەکان، چونکە بۆ مانەوەی ئێران پێویستە".

راپۆرتەکە رونیشی کردووەتەوە، "بەرپرسانی ئێران پێیان وایە دانوستان لەگەڵ ئەمریکا تاکە رێگایە بۆ دوورکەوتنەوە لە پەرەسەندنی زیاتر و مەترسی وجودیی".

ئەم گۆڕانکارییەی ئێران، هەوڵێکە بۆ هەڵهاتن بۆ پێشەوە لە رێگەی مێزی دانوستانەوە نەک گۆڕەپانی روبەڕوبونەوە، بەو پێیەی شەڕەکە تاڕادەیەک لاوازی ژێرخانی بەرگری ئێرانی بۆ ئیسرائیل و ئەمریکا ئاشکرا کرد.

 

شکستی سەربازی و رێگریکردن

 

هێرشە ئاسمانییە وردەکان و بۆمبی دزەپێکەر، بەشە گرنگەکانی بەرنامە ئەتۆمییەکەی تارانی لەناوبرد، لەنێویاندا بنکە ئەتۆمییەکانی وەک نەتەنز و فۆردۆ.

رۆیتەرز دەڵێت، "پەیامەکە روون بوو، هەر پەرەسەندنێکی زیاتر دەتوانێت ژێرخانی دەوڵەت و خودی ناوەندەکانی بڕیاردان بکاتە ئامانج"، لەم چوارچێوەیەدا پێدەچێت دانوستان دەرفەتێک بێت بۆ دوورکەوتنەوە لە شەڕێکی وجودی.

 

فشاری ئابوری و توڕەیی شەقام

 

رۆیتەرز: "سزاکانی ئەمریکا بەردەوامن بۆ خنکاندنی ئابوری ئێران"، هاوکات هەڵاوسان و بێکاری و توڕەیی گشتی ئاگرەکە خۆشتر دەکەن، دروشمەکانی وەک "مەرگ  بۆ فەلەستین" لە بەشێک لە ناڕەزایەتییەکانی ناوخۆی ئێراندا، گۆڕانکاری لە هەستی خەڵک دژی ئەو سیاسەتانە ئاشکرا دەکەن، کە پاڵپشتی هاوپەیمانە ناوچەییەکان دەکەن لەسەر حیسابی سیاسەتی ناوخۆ.

کرانەوە بەڕووی دانوستانەکاندا دەتوانێت یارمەتی ئابووری بدات و گرژییەکان کەم بکاتەوە و تاڕادەیەک کۆنترۆڵی رەوشەکە بکاتەوە.

بەپێی بازنەکانی بڕیاردانی تاران، دانوستان بژاردەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو پێویستییەکە بۆ مانەوە، بەو پێیەی دوای جەنگ  زانایانی ئەتۆمی گواسترانەوە بۆ شوێنە نهێنییەکان و ئاسایشی دامەزراوە ستراتیژییەکان، دووبارە پێداچوونەوەیان بۆ کرایەوە.

هاوسەنگی هەرێمەکان لە گۆڕاندان

ئاگربەست و گفتوگۆکان لەگەڵ واشنتۆن، کات دەگەڕێنێتەوە بۆ تاران بەمەبەستی دووبارە بنیاتنانەوەی تواناکان و کۆنتڕۆڵکردنی کاریگەرییەکانی ناڕەزایەتییەکانی ناوخۆی وڵات.

ئەو گورزەی بەر حەماس کەوتووە، توانای تاران بۆ سەپاندنی مەرجەکانی لە رێگەی بریکارەوە لە غەززە کەمدەکاتەوە، هەربۆیە لێرەدا دیپلۆماسییەت پێدەچێت ببێتە ئامڕازێک بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەو دەسەڵاتانەی لەدەستچوون.

بە بۆچوونی چاودێران، "خامنەیی عەقیدەی خۆی ناگۆڕێت، بەڵکو ئامرازەکانی خۆی دەگۆڕێت"، شەڕەکە دەریخستووە، بەردەوامبوون لەسەر رێگای روبەڕوبونەوەی راستەوخۆ بە واتای مەترسی داڕمانی ناوخۆیی یان شکستێکی چەقبەستوویی دێت.

بەڵام وەک هەموو خولەکانی پێشووی دانوستانەکان، تاران هەوڵ دەدات کەمترین بەخشین بدات بۆ ئەوەی زۆرترینی دەست بکەوێت، ئەمە یارییەکی مەترسیدارە، بەتایبەت ئەگەر واشنتۆن و تەلئەبیب بڕیار بدەن کە "کاتی گرێبەستەکان تێپەڕیوە".

ئاگر کوژێنەرەوەکانی فەرەنسا خەریکی کوژاندنەوەی ئاگرێکن کە بۆ 80 ساڵ دەچێت ئاگرێکی گەورەی هاوشێوە رووی نەداوە.

ئاگرەکە لەرۆژی سێشەممەوە کەوتووەتەوە و ماوەی سێ رۆژە بەردەوامە لە نزیک سنووری ئیسپانیا و نزیکەی 100 کیلۆمەتر لە دووری دەریای ناوەڕاستەوە لە دارستانەکانی ئود سەریهەڵداوە و تا ئەمڕۆش کۆنترۆڵنەکراوە، رووبەرێکی یەکجار زۆر سوتاوە، ئەو رووبەرە زۆرەش یەکسانە بە هێندە و نیوی رووبەری پایتەختی وڵاتەکە.

هۆکاری ئاگرکەوتنەوەکە تا ئێستا ئاشکرانەکراوە، بەڵام لێکۆڵەران لە باوەڕەدان بە هۆی وشکەساڵی چەند ساڵە و بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرماوە بێت، بەڵام بەهۆی ئەوەی زۆرینەی ئاگرکەوتنەوەکانی فەرەنسا لە دارستانەکاندا بەهۆی کردەی مرۆڤەوە روودەدان، ناتوانن لە هۆکارەکەی دڵنیاببنەوە.

بەهۆی ئاگرەکەوە کەسێک گیانی لەدەستداوە، سێ کەسیش بێسەروشوێنن. باری تەندروستی دوو کەسی تریش ناجێگیرە کە یەکێکیان ئاگرکوژێنەوەیە، ئەمە جگەلە لەوەی دەیان ماڵ وێران بوون، خەڵکێکی زۆریش بۆ سەلامەتی خۆیان ماڵەکانیان  چۆڵکردووە.

بەپێی ئاماری خزمەتگوزاری گۆڕانی کەشوهەوای کۆپەرنیکۆسی یەکێتی ئەوروپا، ئەوروپا دوو هێندە خێراتر لە جیهان گەرمبوونی زەوی کاریلێدەکات و ئەگەری ئاگرکەوتنەوەی هاوشێوە بەبەراورد بە ساڵانی داهاتوو لە زیادبووندایە.

کەشناسی فەرەنساش هۆشداریدا لەبارەی شەپۆلێکی گەرمای تر کە لە ڕۆژی هەینی دەستپێدەکات، بەتایبەتی لە ناوچەکانی دیکەی باشوری فەرەنسا. رەنگە بارودۆخی گەرم و وشک چەند رۆژێک بخایەنێت و دەتوانێت ئاگرەکە بەهێزتر بکات.

ئەم ئاگرکەوتنەوەیە بەهێزترین ئاگرکەوتنەوەیە لە مێژووی فەرەنسا لە دوای ئاگرکەوتنەوەکەی ساڵی 1949ەوە، هەروەها مەترسی پەرەسەندنی رووداوە توندەکانی کەشوهەوا کە پەیوەندییان بە گەرمبوونی زەوییەوە هەیە دەردەخات. تیمەکانی ئاگرکوژێنەوە و هەلیکۆپتەر و تیمەکانی فریاگوزاری شەو و رۆژ بەردەوامن لە کاردان بۆ رزگارکردنی ژیان و ماڵ و سروشت لە لەناوچوونی زیاتر.

دوای ئەوەی مەسعود پزیشکیان سەرۆک کۆماری ئێران فەرمانێکی دەرکرد و عەلی لاریجانی وەک سکرتێری گشتی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی دەستنیشانکرد، بووە جێی سەرنج و کاردانەوەی گەورەی بەدوایخۆیدا هێنا.

لاریجانی یەکێکە لە کەسایەتییە سیاسییە دیارەکانی ئێران و گەڕانەوەشی بۆ پێگەیەکی ئەمنی هەستیار بەتایبەت لە سەروەختی پەرەسەندنی گرژییەکانی ناوچەکە و پێشهاتە خێراکانی دۆسیەی غەززە تاڕادەیەک چاوەڕواننەکراوبوو.

ئەم دەستبەکاربوونەوەیەی لاریجانی بۆ ئەو پۆستە لەکاتێکدایە، پێشتر لە نێوان ساڵانی 2005 بۆ 2007 بەڕێوەی بردووە.

لاریجانی 3 جار لە ئێران خۆی بۆ پۆستی سەرۆک کۆمار کاندید کردووە، دوایین جار لە هەڵبژاردنە پێشوەختەکەی ساڵی 2024دا بوو، کاتێک بەهۆی تێکشکاندنی فڕۆکەکەیەوە ئیبراهیم رەئیسی کۆچی دوایی کرد.

لاریجانی سیاسەتمەدارێکی دیاری ئێرانە و پۆستی باڵای هەبووە، دیارترینیان وەک سەرۆکی پەرلەمان، وەزیری فەرهەنگ و ئیرشادی ئیسلامی و بەڕێوەبەری پەخشی کۆماری ئیسلامی ئێران (IRIB)، جگە لەوەی ڕاستەوخۆ نوێنەرایەتی ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی ئێرانی لە هەندێک لە تەلەفزیۆنەکاندا کردووە.

لاریجانی سەر بە بنەماڵەیەکی کاریگەرە لە رووی ئایینی و سیاسییەوە، کە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانیان براکەیەتی، "سادق لاریجانی"یە کە وەک بەرپرسی دەسەڵاتی دادوەری لە ئێران کاری کردووە.

 

گرنگی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی

ئەنجومەنەکە بە یەکێک لە گرنگترین دامەزراوەی بڕیاردانی ئێران دادەندرێت، بەتایبەتی سەبارەت بە پرسە ستراتیژییەکانی وەک ئاسایشی ناوچەکە و بەرنامەی ئەتۆمی، بڕیارەکانی پێش ئەوەی جێبەجێ بکرێن، بە ڕەزامەندی ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی تێپەڕدەبێت.

ئەم دەستبەکاربوونە لە کاتێکی زۆر هەستیاردا، لە کاتێکدایە کە گرژییەکان لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا بەرزبوونەتەوە، پێدەچێت گەڕانەوەی لاریجانی بۆ ئەم پۆستە، ڕەنگدانەوەی نیازی دەسەڵاتدارانی تاران بێت بۆ بەکارهێنانی ئەزموون و پەیوەندییە بەرفراوانەکانی ئەم کارەکەتەرە سایسی و ئەمنییە لەناو پێکهاتەکانی دەوڵەتدا، بۆ روبەڕوبونەوەی ئاستەنگەکانی قۆناغی داهاتوو.

11 ساڵ بەسەر كارەساتی شەنگال تێدەپەڕێت، تاوانێك كە بە بەرچاوی جیهانەوە لەلایەن یەكێك لە دڕندانەترین گرووپی تیرۆریستییەوە دژی پێكهاتەی ئێزدییەكان ئەنجامدرا.

دوای 53 رۆژ لە كەوتنی موسڵ، بەرەبەیانی رۆژی 3ی ئابی 2014، تیرۆریستانی داعش هێرشیانكردەسەر شەنگال و ناوچە ئێزدی نشینەكانی سنورەكە و داگیریان كردن.

دوای داگیركردنی قەزاكە، هەزاران كوردی ئاوارەی ئێزدی پەنایان بۆ چیای شەنگال برد و دوای 10 رۆژ مانەوە، توانرا رێگەی دەربازبوون بۆ ئەو هاووڵاتیانە بكرێتەوە و بەشێكی زۆریان گەیەندرانە رۆژئاوای كوردستان و بەشێكیان لە رێگەی دەروازەی سێمێلكاوە گەیەندرانەوە هەرێمی كوردستان.

لەو هێرشەدا تیرۆریستانی داعش زیاتر لە شەش هەزار و 500 ئافرەت و منداڵی ئێزدییان رفاند و زیاتر لە 350 هەزار كەسی تریش ئاوارەی كەمپەكان بوون لە هەرێمی كوردستان، تا ئێستاش چارەنووسی هەزاران ئێزدی نادیارە.

پەلامارەكەی داعش تەنها ئێزدییەكانی نەگرتەوە، بەڵكو ژمارەیەك مەزارگەی ئایینی و سەدان ماڵیش تەقێنرانەوە.

رۆژی 13ی تشرینی دووەمی 2015 هێزەكانی پێشمەرگە بە پاڵپشتی فڕۆكە جەنگییەكانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، ئۆپراسیۆنێكیان بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی شەنگال دەستپێكرد و لە 24 سەعاتدا، ناوچەكە لە داعش پاك كرایەوە.
بەپێی دوایین ئاماریش، لەكۆی زیاتر لە شەش هەزار ئێزدی رفێنراو، تا ئێستا‌ زیاتر لە سێ هەزار و 570 كەسیان رزگاركراون.
پێنج ساڵ دوای كارەساتەكەش، پەرلەمانی كوردستان لە دانیشتنێكی نائاساییدا، رۆژی 3ی ئابی وەك ساڵیادی جینۆسایدی ئێزیدییەكان پەسەندكرد.

دوای 11 ساڵ لە داگیركردنی شەنگال، سەرەڕای گەڕانەوەی ئاوارەكانیش، هێشتا شارەكە لە زۆربەی خزمەتگوزارییەكان بێبەشە.

شەنگال لە رووی ئیدارییەوە سەر بە پارێزگای نەینەوایە و نزیكەی 120 كیلۆمەتر لە ناوەندی موسڵەوە دوورە، بە دووەم گەورەترین قەزای عیراق دادەنرێت و 85%ی دانیشتوانەكەشی ئێزیدین.

35 ساڵ بەسەر داگیركردنی كوەیت لەلایەن رژێمی پێشووی عیراقەوە تێپەڕی، ئەو روداوەی هاوكێشەی هێزی لە جیهان گۆڕی و ئەمریكای كردە گەورەترین زلهێزی جیهان، عیراقیشی بۆ چەندین دەیە گەڕاندەوە دواوە.

بەرەبەیانی 2ی ئابی 1990، سەدام حسین سەرۆكی ئەوكاتەی عیراق لەشكركێشی بۆسەر كوەیتی دراوسێ دەستپێكرد و لەماوەی دوو رۆژدا ئەو وڵاتەی بە تەواوی كۆنترۆڵكرد و جابر ئەحمەد سوباح میری ئەو كاتەی كوەیتیش بەرەو سعودیە هەڵات.

لە ماوەی چوار رۆژدا عیراق حكومەتێكی كاتی بە سەرۆكایەتی عەقید عەلا حسێن، لەژێر ناوی كۆماری كوەیت پێكهێنا و لە 9ی ئابی 1990 حكومەتی عیراق، كوەیتی وەك پارێزگایەكی نوێ لكاند بە عیراقەوە و سەرجەم باڵیۆزخانە نێودەوڵەتییەكانیشی داخست، لە بەرانبەریشدا لە شاری تائیفی سعودیە، حكومەتی كوەیت پێكهێنرا.

ئەو داگیركردنەی كوەیت كە حەوت مانگی خایاند، لە كاتێكدا بوو قەیرانێكی ئابووری سەخت بەهۆی داڕمانی نرخی نەوت و قەرزی كەڵەكەبووەوە بەرۆكی عیراقی گرتبوو، قەرزێك كە لە پەراوێزی شەڕی هەشت ساڵەی لەگەڵ ئێران لە سعودیە و كوەیتی وەرگرتبوو.

سەدام بانگەشەی ئەوەی دەكرد ئەوەی لە كوەیت و سعودیەی وەرگرتووە هاوكارییە نەك قەرز، بەو پێیەی لە بەرژەوەندی ئەوانیش لە دژی ئێران شەڕی كردووە بەرگری لە دەروازەی رۆژهەڵات كردووە و داوای بەخشینی كرد، بەڵام كوەیت و سعودیە رەتیانكردەوە بەبێ مەرج لەو قەرزانە خۆش بن، هەوڵە دیپلۆماسییەكانیش نەیانتوانی گرژییەكانی ئەو دوو وڵاتە لەگەڵ عیراق كەم بكەنەوە.

دواجار سەدام حسێن بە پاساوی پشتیوانیكردن لە راپەڕینێكی جەماوەریی، هێرشیكردە سەر كوەیت و داگیریكرد و تۆمەتباریشیكرد كە بە ئەنقەست نرخی نەوتی دابەزاندووە.

نەتەوە یەكگرتووەكانیش ئیدانەی ئەو لەشكركێشییەی عیراقی كرد و لە 6ی ئابی 1990دا دەستیكرد بە سەپاندنی گەمارۆ بەسەر عیراقدا، پێشئەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لە 29ی تشرینی دووەم 1990 بڕیارنامەی 678 پەسەند بكات كە رێگەی بە بەكارهێنانی هێز دابوو لە دژی عیراق.

رۆژی 15ی كانونی دووەمی 1991 وەك دوایین وادە بۆ عیراق دیاریكرا لە كوەیت بكشێتەوە، بەڵام ئەوە روینەدا و لەگەڵ تێپەڕبوونی كاتدا، رەوشەكە زیاتر بەرەو خراپی چوو و دوای نزیكەی 20 هەفتە لە كۆكردنەوەی هێز، هاوپەیمانییەكی سەربازیی بە سەركردایەتی ئەمریكا و بە هەوڵی دیپلۆماسی سعودیە لەلایەن 34 وڵاتەوە پێكهات و نزیكەی 960 هەزار سەرباز لە كەنداو كۆكرایەوە، رۆژی 17ی كانونی دووەمی 1991 هێرشێكی ئاسمانی بەرفراوان بۆسەر سوپای عیراق لەناوخۆی عیراق و لە كوەیت دەستپێكرد و ماوەی شەش هەفتەی خایاند كە  بە گەردەلوولی بیابان دەناسرێت، لە 28ی شوباتی هەمان ساڵ دوایین سەربازی عیراقی لە كوەیت وەدەرنرا.

زیانەكانی گیانییەكانی عیراق لە داگیركردنی كوەیت بە كوژرانی 50 هەزار هاوڵاتی و سەربازی عیراقی مەزەندە كرا، زیانە مادییەكانیش بە 350 ملیار دۆلار خەمڵێنرا و قەرەبوكردنەوەی كوەیتیش بە بەهای 52 ملیار دۆلار بەسەر عیراقدا سەپێنرا.

لەگەڵ ئەوەشدا چوار هەزار تانك و 2500  زرێپۆش و 2200  تۆپ هاوێژ و 247  فڕۆكەی جەنگی و 25  كەشتی جەنگی عیراق تێكشكێنران، 8230 دامەزراوەی حكومی و 20  هەزار یەكەی نیشتەجێبوونیش خاپوركران، 813 كێڵگە و پێنج ملیۆن دۆنم زەوی كشتوكاڵیش لەناوچوون.

گەردەلولی بیابان یان جەنگی دووەمی كەنداو، وەرچەرخانێكی گەورەی سەربازیی بوو، بەو پێیەی ئەمریكا بووە گەورەترین زلهێزی سەربازیی جیهان لەو ململانێ كورتە و خێراكردنی هەڵوەشاندنەوەی یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو.

ئەگەر لە رابردوودا ئەوەت لە کەسێکەوە ببیستایە منداڵێک لە تەمەنی 30 ساڵیدا لەدایک دەبێت رەنگە بە توشبووی نەخۆشییە دەروونییەکان لێت بڕوانیانە، بەڵام ئێستا زانست ئەوەی تێپەڕاندووە و بۆ یەکەمجار لە مێژوودا منداڵێک لە تەمەنی 30 ساڵ و 9 مانگدا لەدایک بوو.

سادیوس دانیاڵ بێرس؛ ئەو منداڵە 30 ساڵ و 9 مانگەیە کە ناسناوی بەتەمەنترین منداڵی پێ بەخشراوە، بەڵام چۆن ئەوە روویدا؟

گۆڤاری MIT Technology Review راپۆرتێکی بڵاوکردووەتەوە و ئاماژەی بەوەکردووە، دانیاڵ رۆژی 26ی ئەم مانگە لەدایک و باوکێک لەدایکبووە کە لەرووی بایۆلۆجییەوە کەمتر لە پێنج ساڵیان لەنێواندایە.

سادیوس دانیاڵ پێرس، لە ساڵی 1994دا بە پیتێنراوی و لە قۆناغی کۆرپەلەییدا هەڵگیراوە، تاوەکو کۆتایی ساڵی رابردوو لە منداڵدانی لیندسی پێرسدا چێنراوە و رۆژی 26ی ئەم مانگە بە سەرکەوتوویی لەدایک بوو.

 

"سەخت بوو.. بەڵام ئێستا ئێمە باشین"

 

لیندسی دەڵێت: سەخت بوو، بەڵام ئێستا هەردووکمان باشین، زۆر خۆشحاڵم کە ئەم منداڵە بەنرخەمان هەیە.

تیم پێرس، باوکی ئێستای دانیاڵ دەڵێت: ئەم کۆرپەلەیەیان لە ژنێک بە ناوی لیندا ئارچێرد لە خۆگرت.

ئێستا لیندا کە دایکی بایۆلۆجی دانیاڵە تەمەنی 62 ساڵە و باس لەوە دەکات، ئەوە وەک خەون وابووە.

 

چیرۆکەکە چۆن دەستی پێ کرد؟

چیرۆکی ئەم لەدایکبوونە مێژووییە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی 90کان، کاتێک لیندا ئارچێرد بۆ شەش ساڵی لەسەریەک شکست دەهێنێت لە هەوڵەکانی دووگیانبوون، لەگەڵ هاوسەرەکەیدا ئەوکاتە بڕیاردەدەن کە منداڵ بە تەکنەلۆجیای IFV دروست بکەن.

تەکنەلۆجیای IFV، تەکنەلۆجیایەکە؛ کە لە تاقیگەدا "تۆ و هێلکە"ی دایک و باوک دەپیتێنرێت و دواتر لە منداڵدانی دایکدا دەچێنرێتەوە، ئەمەش هاوکارێکی باشی ئەو خێزانانەیە بەدەست گرفتی نەزۆکییەوە دەناڵێنن.

ئەو زانستە بۆ ئەو کاتە زۆر نوێ بوو، خەڵکانێکی کەم بڕوایان پێی هەبوو، لیندا دەڵێت: خەڵک بە سەرسامییەوە پێیان دەوتین ئەوە ئێوە چی دەکەن؟!

 

"خاوەنی کچێکی 30 ساڵان و کچەزایەکی 10 ساڵانن"

 

لە ساڵی 1994دا لیندا و هاوسەرەکەی بڕیار دەدەن بەوەی چوار هێلکە لە تاقیگەدا بپیتێنن و چوار کۆرپەلە دروست بکەن، کە یەکێکیان لە منداڵدانی لیندادا چێنرایەوە و ئێستا ئەوان خاوەنی کچێکی 30 ساڵان و کچەزایەکی 10 ساڵانن. سێ کۆرپەلەکەی دیکەش بە بەستوویی کۆگا کران و لە تاقیگەدا پارێزران.

 

"سێ خۆزگەکەی من"

 

لیندا لە درێژەی گێڕانەوەی چیرۆکەکەیدا باسی لەوەکرد: من هەمیشە منداڵێکی دیکەشم دەویست، دەمویست هەموو کۆرپەلەکانم خۆم بیانهێنمە دنیاوە، بەوانم دەوت سێ خۆزگەکەی من. بەڵام شتەکان گۆڕان و من لە هاوسەرەکەم جیابوومەوە، هەمیشەش هیوام دەخواست بتوانم ئەو کۆرپەلانەم بە هاوبەشی لەگەڵ هاوسەرێکی دیکە بهێنمە دنیاوە. ئەوەی جێگای خۆشحاڵیم بوو لە دادگا مافی سەرپەرشتیکردنی ئەوانم بەدەست هێنا، ئەگەر چی تێچووی هەڵگرتنیان لە تاقیگە زۆر بوو و ساڵ بە ساڵیش زیاد دەبوو، بەڵام خۆشحاڵ بووم، پێم وابوو ئەوە کارە راستەکەیە کە دەیکەم.

 

"چیتر نەمدەتوانی بیانهێنمە دنیاوە.. بەڵام نەشم دەویست لەدەستیان بدەم"

 

بەردەوام بوو و وتی: پێویستم بە ئامادەبوون بوو بۆ هێنانە دنیای ئەوان، بەڵام کەوتمە قۆناغی وەستانی سوڕی مانگانەم، چیتر نەمدەتوانی کۆرپەکانم بهێنمە دنیا، بەڵام نەشم دەویست لەدەستیان بدەم. ئەوان لە بۆماوەیی منن، خوشک و برای ئەو کچەمن کە هێناومەتە دنیا". بۆیە بڕیارمدا بەدوای دایک و باوکێکدا بگەڕێم ئەوانم بۆ بهێننە دونیاوە.

لیندا رێگاکەی درێژ بوو، ئەو کۆرپەلانەی ئەو لە تاقیگەدا پاراستبوونی بە سیستمی کۆن کۆگا کرابوون کە بە تەواوی کۆک نەبوو لەگەڵ سیستمی نوێدا، بۆیە دۆزینەوەی دوو هاوسەر بۆ ئەو ئاسان نەبوو، تا لە کۆتاییدا توانی لەرێگای پڕۆگرامێکەوە دوو هاوسەر بدۆزێتەوە کە ناویان نووسیبوو بۆ لەخۆگرتنی منداڵ، ئەوانیش لیندسی و تیم بوون.

 

"دانیاڵ هیوای بۆ دوو خێزان گەڕاندەوە"

 

لیندسی 34 ساڵ و تیمی 35 ساڵ، بۆ ماوەی حەوت ساڵی لەسەر یەک شکستیان هێنابوو لە بوون بە دایک و باوک، بەڵام دانیاڵ جگە لە گێڕانەوەی هیوا بۆ لیندا، هیوای بۆ دایک و باوکە نوێیەکەشی گێڕایەوە.

لە رووی بایۆلۆجییەوە تەمەنی دانیاڵ لەگەڵ دایک و باوکە نوێیەکەیدا جیاوازییەکەی تەنها 4 بۆ 5 ساڵە، بەڵام زانست ئەو خەونەشی بەدی هێناوە.

 

چی بەسەر دوو خۆزگەکەی دیکەی لیندا ئاڕچێڵدا هات؟

لیندا ئاڕچێرد بە کۆرپەلەکانی دەوت سێ خۆزگەکەم، ئەگەرچی بڕیاربوو هەرسێ کۆرپەلەکە لە هێلکەدانی لیندسیدا بچێنرێن، بەڵام دوای پرۆسەی خاوکردنەوەیان یەکێکیان لە گەشە وەستا، لە 14ی تشرینی دووەمی ساڵی رابردوودا دوو کۆرپەلەکەی دیکە لە هێلکەدانی لیندسیدا چێنران، تا لە کۆتاییدا یەکێکیان بە سەرکەوتوویی گەشەی کرد و ئێستاش ماوەی سێ رۆژە هاتووەتە دنیاوە و منداڵیکی تەندروستە.

 

وێنەی دایک و باوکە نوێیەکەی دانیاڵ لە رۆژی چاندنەوەی کۆرپەلەکە لە هێلکەدانی لیندسی پێرسدا

 

 

"کە بۆ یەکەمجار وێنەکەیم بینی سەرنجی یەک شتم دا"

 

لیندا دەڵێت: کاتێک بۆ یەکەمجار وێنەکەیم بینی سەرنجی یەک شتم دا، دانیاڵ زۆر لە خوشکەکەی دەچێت، ئەویش کە لەدایکبوو هەمان شێوەی هەبوو.

باسی لەوەشکردووە، بینینی دانیاڵ وەک ئەوە وایە خەونێکی بەدی هاتبێت.

لیندسی دایکە نویەکەی دانیاڵیش ئاماژەی بەوەکردووە: ئێمە نەماندەویست هیچ ریکۆردێکی جیهانی بشکێنین، تەنها دەمانویست ببین بە خاوەنی منداڵێک.

 

وێنەی لیندا ئاڕچێرد؛ دایکی بایۆلۆجی دانیاڵ