عیراق
دوپاتیشیکردەوە، سەقامگیری عێراق بە واتای سەقامگیری ناوچەکە دێت، بەغداد پشتیوانی لە کۆبوونەوەی وڵاتان و چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوانیان دەکات.
وتیشی، بەغداد رەوشێکی خولقاندوە، کە وتووێژ ببێت بە جێگرەوەی ململانێکان، کاری ھاوبەشیش لە سەر ئاستی ھەرێمی بکرێت و کێشەکان لە رێگەی وتووێژەوە چارەسەر بکرێن.
راشیگەیاند، ئەم کۆبوونەوەیە گرنگە لەبەرئەوەی لە بەغداد بە رێوەچوە و لە ئایندەدا کاریگەریی لەسەر رەوشی عێراق و ناوچەیی دەبێت، ئەوەش لە کاتێکدایە عێراق لە چەند دەیەی رابردوو لە جیھان دابڕا، ئەم کۆنگرەیەی بەغداد بەردەوام دەبێت و نمونەیەکە بۆ کۆنگرەکانی ئایندە و خوازیارین وڵاتانی تریش بەشداریی کۆنگرەکە بکەن.
ماکرۆن لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا لە بەغداد رایگەیاند، ئەمشەو سەردانی ھەرێمی کوردستان و لەگەڵ بەرپرسانی ھەرێم کۆدەبێتەوە، ماکرۆن رۆڵی کوردیشی لە عێراق بەرزنرخاندو پشتیوانی وڵاتەکەی بۆ پێکھاتەکانی عێراق دووپاتکردەوە.
ئاماژەی بەوەشدا، سبەینێ ھێزەکانی وڵاتەکەی لە ھەولێر بەسەردەکاتەوە و دواتریش سەردانی موسڵ دەکات و چەند شوێنێکی شارەکە بەسەر دەکاتەوەو چاویشی بە مەسیحییەکان دەکەوێت.
سەرۆکی فەرەنسا ئاشکراشیکرد، وڵاتکەی سندوقی پارەدارکردنی داناوە بۆ دروستکردنی قوتابخانەو ناوەندە رۆشنبیرییەکان و گرنگیدان بە چالاکی ئاینی پێکھاتە ئاینییەکانی عێراق.
ھاوپەیمانی تەقەدوم بە سەرۆکایەتی محەمەد حەلبوسی رایگەیاند، پێکھاتەی سوننە دژی ھەوڵەکانی دواخستنی ھەڵبژاردنە و بەرێوەچوونی ھەڵبژاردنی پێشوەخت داواکاری شەقام و ھاوڵاتیانی ناوچە ڕزگارکراوەکانە.
ھاوکات ھاوپەیمانی سائیرون رایگەیاند، نوێنەری رەوتی سەدر لە کۆبوونەوەی سێ سەرۆکایەتییەکە بۆ پاشگەزکردنەوەی موقتەدا سەدڕ لە بڕیاری کشانەوە لە ھەڵبژاردن بەشداری ناکات.
ئەوەش لەکاتێکدایە بڕیارە ئەمرۆ عەمار حەکیم سەرۆکی رەوتی حیکمە و ھادی عامری سەرۆکی ھاوپەیمانی فەتح سەردانی سەدر بکەن و بە مەبەستی پاشگەزکردنەوەی لە بایکۆتکردنی پڕۆسەی ھەڵبژاردنی پێشوەختەی عێراق کۆببنەوە.
بڕیاریشە ھەفتەی داھاتوو کۆبونەوەیەک بە بەشداری زۆرینەی سەرکردەی کوتلە عێراقییەکان بەڕێوەبچێت.
بەپێی زانیارییەکان، ھەریەکە لە ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەرەنساو شاعەبدوڵای دووەم پاشای ئوردن و عەبدولفەتاح سیسی سەرۆک کۆماری میسر و شێخ سوباح خالید حەمەد سوباح سەرۆک وەزیرانی کوەیت ئامادەی کۆنگرەکە دەبن. چاوەڕێش دەکرێت ئەمیر فەیسەڵ بن فەرحان وەزیری دەرەوەی سعودیە نوێنەرایەتی وڵاتەکەی لە کۆنگرەکەدا بکات، بەڵام ئاستی بەشداری ئیمارات و قەتەر و ئێران و تورکیا نەزانراوە.
حەسەن نازم وتەبێژی حکومەتی عێراق رایگەیاند، لە کۆنگرەکەی لوتکەدا وڵاتانی دراوسێ و ناوچەکە و وڵاتانی تر کۆدەبنەوە.
رونیشیکردەوە، عێراق سیاسەتێکی تایبەتی ھەبووە لە ساڵی رابردوودا و مستەفا کازمی سەرۆک وەزیران ھەوڵی داوە رۆڵی لەسەر ئاستی ھەرێمی کارا و کاریگەر بۆ عێراق بگێڕێتەوە.
(مستەفا کازمی) لە توێتێکدا بڵاویکرەدەوە " سەرسام بووە بەو پێشنیارانەی کە لە کۆنگرەی دیالۆگی نیشتمانی لە بەغداد لەلایەن کەسایەتی کۆمەڵایەتی و پیشەیی و ڕۆشنبیری و لاوان لە ھەموو پارێزگاکاندا گەڵاڵە کراوە.
دەشلێت" ئەو کاغەزە چاکسازییەی کە لە کۆنگرەکە دەنگیان پێداوە، پێشکەشی ھێزە سیاسییەکانی دەکات بۆ ئەوەی ببێتە بەڵێننامە و پەیمانێکی نیشتمانی.
(مستەفا کازمی) دووپاتیکردووەتەوە کە ڕەوشێکی متمانە پێکراو بۆ کاندیدەکان و پڕۆسەی ھەڵبژاردن دەستبەر دەکەن.
موقتەدا سەدر بە ئامادەبوونی کاندیدانی ڕەوتەکەی پەیامێکی بڵاوکردەوە و ڕایگەیاند، بەشدارییەکی کارا و بەھێز لە ھەڵبژاردنی پێشوەخت دەکات، داواشی لەلایەنگرانی کرد بەشداری ملیۆنی لە دەنگداندا بکەن.
وتیشی، وەرەقەی چاکسازی لە ھێزە سیاسییەکانەوە پێگەیشتووە کە بە پێی خواستەکانیانە، ئەوەش وایانلێدەکات بەشداری ھەڵبژاردن بکەن.
موقتەدا سەدر سوپاسی مستەفا کازمیشی کرد و داوایکرد لە ژێر چەتری ئەنجومەنی نوێنەران کار بۆ جێبەجێکردنی وەرەقەی چاکسازی بکرێت.
ڕێکخراوی تایبەت بە منداڵانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان "یونسێف" ڕایگەیاند، بە قوڵی نیگەرانن بۆ گیان لە دەستدانی منداڵێکی تەمەن ١٠ ساڵ لە پارێزگای دیالە و منداڵێکی تەمەن ١١ ساڵ لە باشوری بەعقوبە کە لە ٢٤ و ٢٥ی ئەم مانگەدا بەھۆی تەقینەوەی مینەوە گیانیان لە دەستداوە.
یونسێف داوای لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کردووە و بۆ ھەڵگرتنەوەی مینە چێندراوەکان ھاوکاری حکومەتی عێراق بکەن.
بە پێی ئامارە ڕەسمییەکان، تەنھا لە سنوری نێوان عێراق و ئێران و لە ماوەی جەنگی ھەشت ساڵەدا، نزیکەی ٢٧ ملیۆن مین بە درێژایی ١٢٠٠ کیلۆمەتر چێندراون.
نەتەوە یەکگرتووەکانیش دەڵێت، ھەڵگرتنەوەی مینە چێندراوەکانی عێراق پێویستی بە حەوت ساڵی تر و بودجەیەکی ٢١٦ ملیۆن دۆلاری ھەیە.
ئەحمەد سەحاف، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی عێراق ڕایگەیاند، وەفدیکی قونسوڵخانەی عێراق لە لیتوانیا لەگەڵ بەڕێوەبەری ڕێکخراوی نێودەوڵەتی کۆچبەراندا کۆبووەتەوە و باسیان لە گەڕاندنەوەی ئەو کۆچبەرە عێراقییانە کردووە کە خواستی گەڕاندنەوەیان ھەیە، ئەمەش دوای ئەوەی لەلایەن قونسوڵخانەوە ئاسانکارییان بۆ دەکرێت.
سەحاف باسی لەوەش کردووە، وەفدی عێراق داوایان لە ڕێکخراوەکە کردووە مافی کۆچبەرەکان بپارێزن و داواکارییەکانیان جێبەجێ بکەن.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی عێراق دەڵێت، قونسوڵخانەی عێراق لە ٢٩ کەمپی لیتوانیان کار دەکات بۆ دەرکردنی پاسپۆرتی تێپەڕین بۆ ئەو کۆچبەرانەی داوای گەڕانەوەیان بۆ وڵات کردووە.
ماوەی چەند ھەفتەیەکە ژمارەیەک کۆچبەری عێراق و ھەرێمی کوردستان لە سنورەکانی لیتوانیا گیریان خواردووە ناتوانن دەربازی وڵاتانی تری ئەوروپا ببن.
ھاوپەیمانی نەسڕ لە ڕاگەیەنراوێکدا پێشوازی لە بڕیارەکەی سەدر کردووە و پێی وایە دەبێتە ھاندانێکی نیشتمانی بە ئارڕاستەی بەشداری جەماوەری بەرفراوان لە ھەڵبژاردندا.
داواشیکردووە، گەل بەشداری بەرفراوان لە ھەڵبژاردندا بکات تاکو بتوانرێت چاکسازی ڕاستەقینە بکرێت، جەختیش دەکاتەوە لەسەر پێویستی پابەندبوونی کۆمسیۆن و ھێزە سیاسییەکان بە ئەنجامدانی ھەڵبژاردنێکی پاک و بێگەرد بە پێی پێوەری یەکسان و دوور لە خستنەگەری تواناکانی دەوڵەت و پارەی سیاسی و سیاسەتی سەپاندنی ئیرادە.
بەرەی تورکمانیش پێشوازی لە بڕیارەکەی سەدر کردووە و بە ھەنگاوێکی ئەرێنی ناوبردووە بەرەو چاکسازی سیاسی ڕاستەقینە لە قۆناغی داھاتوودا لە ڕێگەی ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی پێشوەخت.
عەدنان زەرفی سەرکردەی نزیک لە موقتەدا سەدر رایگەیاند: سەرۆکی ڕەوتی سەدر، لەگەڵ دواخستنی وادەی ھەڵبژاردنەکان نییە بۆ مانگی نیسانی ساڵی داھاتوو، بەڵام ئەم ھەڵوێستە گوزارشت لە ھەڵوێستی سەدر ناکات بۆ پاشگەزبوونەوە لە بڕیاری کشانەوە لە پرۆسەکە.
عەدنان زەرفی رایگەیاند، ھەڵوێستی موقتەدا سەدر لەبارەی ھەڵبژاردنی پێشوەخت زۆر ڕوونە، ئەوەی ماوەتەوە ھەڵوێستی لایەنە سیاسییەکانی ترە بۆ یەکلاکردنەوەی چارەنووسی ھەڵبژاردنی پێشوەخت.
عەلی عەلاوی وەزیری دارایی عێراق رایگەیاند، بودجەی ساڵی ٢٠٢٢ ئامادەیە و نرخی یەک بەرمیل نەوت بە ٥٠ دۆلار دیاری کراوە.
وتیشی، دواکەوتنی مووچەی فەرمانبەران بەھۆی ھەڵاوسانەوەیەو ٦٥٪ی بودجە بۆ مووچەیە.
راشیگەیاند، ھەڵوێستمان سەبارەت بە ٢٠٠ ملیار دینارەکەی ھەرێم بێلایەن و پیشەیی و بابەتیانەیە و دەبێت ھەرێم داھات و سەرچاوەکانی رادەست بکات.
عەلی عەلاوی ئاماژەی بەوەشکرد، بەھۆی قەرزی ناوخۆ و دەرەکییەوە، باشبوونی نرخی نەوت بەخێرایی ھاوکار نابێت لە چارەسەرکردنی قەیرانی دارایی، لەم سەردانەی ئەمجارەشیاندا ھیچ قەرزێکیان لە بانکی نێودەوڵەتی نەکردووە.
"کازمی" لە وتەیەکیدا ئاماژەی بەوەدا، کارەکانی ئەو کۆنگرەیە ڕۆژی شەممە دەستپێدەکات و "عێراق" ھەوڵدەدات باشترین پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەری دروست بکات و داواش لە وڵاتانی ناوچەکە دەکات ململانێکان چارەسەر بکەن. وتیشی دەرفەتی گەورە ھەیە لە عێراق کە وڵاتانی ناوچەکە دەتوانن ھاوکاری و ھاوبەشی تێدا بکەن بۆ بەدیھێنانی سەقامگیری و ئاشتی.
بڕیاریشە بۆ بەشداری کردن لەو کۆنگرەیە، "ئیمانوێل ماکرۆن" سەرۆکی فەڕەنسا ڕۆژی شەممەی داھاتوو سەردانی "بەغداد" دەکات و دواتریش سەردانی ھەرێمی کوردستان دەکات.
سەرۆکایەتی فەڕەنساش بڵاویکردەوە، ئامانجی "ماکرۆن" لە بەشداریکردن لە لوتکەکەدا، دووپاتکردنەوەی پشتگیری وڵاتەکەیەتی بۆ عێراق و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.
لەلایەکی تریشەوە "حەسەن نازم" وتەبێژی سەرۆک وەزیرانی عێراق ڕایگەیاندووە، ئامانج لە ڕێکخستنی ئەو کۆنگرەیە کە ٩ وڵات تێیدا بەشداری دەکەن، گەڕاندنەوەی ڕۆڵی عێراقە لە ناوچەکە و ھەوڵێکیشە بۆ بەدیھێنانی سەقامگیری ئەمنی و ئابوری لە وڵاتەکەدا.
"فالح فەیاز" سەرۆکی دەستەی حەشدی شەعبی لە موسڵ لەگەڵ پارێزگار و فەرماندەی ئۆپراسیۆنەکانی نەینەوا و فەرماندەیی ئۆپراسیۆنی حەشدی شەعبی لە بارەی زیادبوونی جموجۆڵی شانە نووستووەکانی داعش کۆبووەوە و لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانیشدا ڕایگەیاند، بۆشایی ئەمنی ھەیە لە نێوان ھێزەکانی پێشمەرگە و ھێزەکانی عێراق ئەو بۆشاییەش بووەتە مۆڵگەی شانە نووستووەکانی داعش، لەو چوارچێوەیەشدا ھەوڵەکان چڕتر دەکەنەوە بۆ لەناوبردنی جموجۆلی شانە نووستووەکان.
وتیشی، ھەفتەی داھاتوو لەگەڵ فەرماندەکانی ھێزی پێشمەرگە و ھێزەکانی عێراق کۆدەبنەوە و بەرنامە و پلانی تۆکمە دادەنێن بۆ لەناوبردنی جموجۆڵی شانە نووستووەکان.
دەستەی دەستپاکی عێراق ڕایگەیاند، دۆسیەی گەندەڵی ٦٣ وەزیر و ٤٤٩ خاوەن پلەی تایبەت ڕەوانەی دادگا کراون، کە تێیدا دەیان ملیار دینار، لە موڵک و سامانی گشتی بە ھەدەر دراون و تۆمەتباران فەرمانی دەستگیرکردنیان بۆ دەرکراوە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، وەزارەتەکانی (کارەبا و بازرگانی و پیشەسازی) زۆترین گەندەڵییان تێدا تۆمارکراوە و ٢٢٠ فەرمانبەری پلە تایبەت و بەڕێوەبەرانی گشتی لە دۆسیەکانی گەندەڵییەوە تێوەگلاون.