عیراق
ئەیاد عەلاوی لە چاوپێکەوتنێکدا رایگەیاند، رەنگە بژاردەکانی داھاتووی کوتلەی سەدری پەنابردنە بەر شەقام بێت بۆ بەدەستھێنانی مافەکانیان، چونکە سەدر ھەست بە شەرمەزاریی دەکات، کە نەیتووانی حکوومەت پێبکھێنێت، سەرەڕای ئەوەی خاوەنی ٧٣ کورسیی ئەنجوومەنی نوێنەران بوو.
راشیگەیاند، لە ئێستادا عێراق لە کێشەیەکی گەورەدایە و میکانیزمێک نییە بۆ چارەسەرکردنی بابەتەکان و کاتی ئەوە ھاتووە دەست بە دیالۆگێکی جددی بکرێت و کۆتایی بە ناکۆکییە سیاسییەکان بھێنین، لەبارەی ئەو دەستپێشخەریەشی بریارە رایبگەیەنێت، وتی، پشتگیرییەکی بەرفراوانی بۆ دەستپێشخەریەکەی وەرگرتووە.
ئۆپراسیۆنەکە بە سەرپەرشتی فەرماندەیی ئۆپراسیۆنە ھاوبەشەکان و بەشداری ھێزە ئەمنییەکانی سوپا لە سەڵاحەدین و سامەرا و دیالە و حەشدی شەعبی لە بەیانی ئەمڕۆوە دەستیپێکردووە، ھێزی ئاسمانی و فڕۆکە جەنگییەکانی سوپاش بەشدارن، ئامانج لە ئۆپراسیۆنەکەش بۆ گەڕان و پشکنینە لە ناوچەکانی دەشتی عوزەیم.
ھاوکات ئۆپراسیۆنێکی ئەمنی فراوانی تر بە ھاوبەشی لە نێوان سوپای عێراق و حەشدی شەعبی دەستیپێکردووە لە ناوچەکانی باکوری مقدادیە و حەوزی روباری دیالە، بۆ راوەدونانی تیرۆریستان.
"عەون زیاب" راوێژکاری وەزارەتی سەرچاوە ئاوییەکانی عێراق رایدەگەیەنێت، سەرچاوەی سەرەکی ئاوی عێراق روباری دیجلە و فوراتە و ھیچ سەرچاوەیەکی تری نییە، چەند ساڵێکیشە بارانی پێویست نەباریوە بۆ پڕکردنەوەی پێویستییەکان، لە ئێستاشدا تورکیا ھاوشێوەی ئێران پشکی عێراق لە ئاوی رووبارەکان بەرناداتەوەو، چاوەڕوان بوون وەفدی تورکیا سەردانی بەغداد بکات بەڵام تا ئێستا نەھاتوون و ھۆکارەکەشی روون نەکراوەتەوە.
"عەون زیاب" دەشڵێت، بە نیازن سەبارەت بە کێشەی ئاو سکاڵا بۆ رێکخراوی مافی مرۆڤی نێودەوڵەتی بەرزبکەنەوە، وتیشی عێراق چەندین کارتی فشاری بەدەستەوەیە وەک ئاڵوگۆڕی بازرگانی و لایەنی ئابوری، بەڵام ھێشتا ئەو کارتانەی بەکار نەھێناوە.
لە راگەیانراوەکەی فراکسۆنی یەکێتیدا هاتووە ھەر لە سەرتای ساڵی ۲۰۰۳ ڕۆژنامەنووسان خوێن و قوربانیی زوریان پێشکەش کردووە لەسەر دەستی تیرۆر و دوژمنانی ئازادی و چی لە کاتی ڕوماڵ کردنی پرۆسی رزگار کردنی ئەو ناوچانەی کە لە ژێر کۆنتڕۆڵی تاریک پەرستانی داعش دا بوون .
فراکسیۆنی یەکێتی جەختی لەوەشکردەوە کە ئەنجومەنی نوێنەران بەگشتی و فڕاکسیۆنی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان بەتایبەتی ھەمیشە پاڵپشت و پشتگیری خاوەن قەڵەمە ئازادەکان دەبێت لە ڕێگەی ئەو یاسایانەی کە لەناو ھۆڵی پەرلەمانەوە دەردەچن .
ئەنجومەنی باڵای دادوەری لە ڕاگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، بۆ تاوتوێکردنی دوایین پێشھاتە سیاسییەکان، بەرھەم ساڵح سەرۆک کۆماری عێراق و مستەفا کازمی سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران و فائق زێدان سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای دادوەری کۆبوونەتەوە و لە کۆبوونەوەکەدا دوایین پێشھاتە سیاسییەکانی عێراق و کاریگەرییەکانی لەسەر ڕەوشی ئابوری و خزمەتگوزاری تاوتوێ کراوە.
سێ سەرۆکایەتییەکە دووپاتیشیانکردووەتەوە، دەبێت سەرجەم لایەنە سیاسییەکان یەکڕیزبن بۆ گەیشتن بە چارەسەرێکی ڕاستەقینە بۆ قەیرانی سیاسیی بە جۆرێک کە یەکڕیزی عێراق و بەرژەوەندییەکانی پارێزراو بێت.
لەبارەیی ئۆپراسیۆنەکەوە غازی فەیسەڵ فەرماندەی پێشمەرگەی خانەنشین بە کوردسات نیوزی ڕاگەیاند ئۆپراسیۆنەکە لەسەعات ٤ی بەرەبەیانەوە دەستیپێکردوە.
ئەو فەرماندەیە وتیشی بەر لەدەستپێکردنی ئۆپراسیۆنەکە مۆڵگەکانی داعش لەچیای قەرەچوغ لەلایەن فڕۆکە جەنگیەکانی ھاوپەیمانانەوە بەچڕی بۆردومانکراون.
غازی فەیسەڵ ڕاشیگەیاند لەئۆپراسیۆنەکەدا ھێزەکانی دژە تیرۆری عیراق و ھاوپەیمانان و ھێزێکی خۆبەخشی پێشمەرگەی سەر بە ی.ن.ک-یش بەشدارین.
ئەو فەرماندەیە وتیشی ئۆپراسیۆنەکە لەبەرامبەر گوندی (عەلی ڕەش)ەوە دەستیپێکردوەو ھێزەکان پێشڕەویشیان کروە.غازی فەیسەڵ ئەوەشی ووت کە تیرۆریستانی داعش لەچیای قەرەچوغ دووچاری پەرتەوازەبون و شڵەژانی گەورە ھاتوون و ئەگەری ئەوەش ھەیە لەچیای قەرەچوغ ھەڵبێن و چیاکەش چۆڵبکەن.
لەماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا داعش بەشێکی چیای قەرەچوغی وەکو مۆڵگەیەکی سەرەکی بۆ کارەکانی بەکارھێناوە.
ھیمان تەحسین بەگ دەشڵێت، پرۆسەکە ھیچ پەیوەندی نییە بەوەی کورد بێت یان عەرەب بێت سونە بێت یان شیعە بێت تەنھا بەپێی بازنەکانی ھەڵبژاردنە و ھەندێک بازنە ھەیە سەربەخۆکان دێنە شوێنیان و ھەندێک بازنە ھەیە ھاوپەیمانی فەتح و چوارچێوەی ھەماھەنگی.
رونیشیکردەوە،" بەبۆچونی ئێمە سەرۆکی پەرلەمان بۆی نییە ئەو کورسیانە پڕ بکاتەوە، لێرەدا (ئیستحقاقی ھەڵبژاردن) ھەیە کە بەپێی یاسا دیاریکراوە، لەھەر بازنەیەک بەھۆی دەستلەکارکێشانەوە یان بەھۆیەکی تر کە سوێندی یاساییان نەخوارد ڕاستەوخۆ ئەو کەسانە دێنە شوێنیان لەو دەنگانەی ئەوان کەمتریان ھێناوە، واتە سەرنەکەوتون بۆ پەرلەمان لەھەمان بازنە بەبێ ڕەچاوکردنی ئەوەی ئەو کەسە کێیە؟ سەربەخۆیە یان لە لیستی چوارچێوەی ھەماھەنگییە یان لە لیستێکی تر، ھیچ پەیوەندی بەوەوە نییە دەکەوێتەسەر ئەوەی ئەو کەسانە کێن کە ڕاستەوخۆ دێن لەدوای کاندیدەکانی ڕەوتی سەدر دێن".
بەھۆی کاریگەریی ئەو چەقبەستنە سیاسیەی کە لە پرۆسەی سیاسی عێراقدا ھاتووەتە ئاراوە و بەشێکی زۆری دامودەزگاکانی دەوڵەتی توشی ئیفلیجی کردووە، سیناریۆ ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نوێنەران، بە یەکێک لە بژاردەکان دادەنرێت و ماوەیەکە لە لایەن کوتلە سیاسییەکانەوە قسەوباسی لەبارەوە دەکرێت.
دوا پێشھاتی سیاسی عێراق، ھۆشدارییەکەی چەند ڕۆژی ڕابردووی موقتەدا سەدر سەرۆکی ڕەوتی سەدر بوو، کاتێک داوای لە پەرلەمانتارەکانی کرد دەستلەکار بکێشنەوە.
سەیف بەدر وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی عێراق ڕایگەیاند، بەھۆی خۆڵبارینەوە لە سەرجەم پارێزگاکان ھەزار کەس تووشی تەنگەنەفەسی بوون و سەردانی نەخۆشخانەکانیان کردووە و چارەسەری پێویستیان وەرگرتووە، زۆرینەشیان ڕەوانەی ماڵەکانیان کراونەتەوە. داواشی لە ھاوڵاتیان کرد، پابەندی ڕێنماییەکانی وەزارەتی تەندروستی بن.
وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی عێراق ڕاشیگەیاند، زیادبوونی ژمارەی ئەو کەسانەی بەھۆی خۆڵبارینەوە ڕوویان لە نەخۆشخانەکان کردووە، کاریگەری لەسەر کار و خزمەتگوزارییەکانی نەخۆشخانەکان نەبووە.
سەرۆک کۆمار لەمیانی پێشوازیکردنی لە ژمارەیەک کەسایەتی ھۆزەکان رایگەیاند، نەجەف رەمزی یەکسانی و دادپەروەری و پشتیوانیکردن لە پێکەوەژیانی ئاشتیانە و ھێنانەئاراوەی داواکاری ھاووڵاتیانە.
د. بەرھەم جەختی لە رۆڵی گەورەی نەجەف و مەرجەعیەتی ئایینی و کەسایەتی ھۆزەکان لە پاراستنی پێکەوەژیانی کۆمەڵایەتی وڵات کردەوەو، ھەروەھا راشیگەیاند: نەجەف بووەتە رەمزی یەکسانی و دادپەروەری و پشتیوانیکردن لە ھێنانەئاراوەی داواکاری ھاووڵاتیان و بەرقەرارکردنی ئاسایش و ئارامی.
لە بەشێکی دیکەی کۆبوونەوەکەدا ، ئەوەشی خستەڕوو کە پێویستە زەمینەسازیی بۆ سازان و یەکڕیزی نیشتمانی لە نێوان سەرجەم پێکھاتەکان بێتەئاراوە لە پێناو ھێنانەدی بەرکەوتە نیشتمانییەکان بە ئاڕاستەی باشترکردنی بژێوی ژیانی خەڵک و پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکان.
وەزارەتی بازرگانی عێراق رایگەیاند، بەمەبەستی رێگرتن لە دروستبونی قەیرانی نەبونی گەنم و پڕکردنەوەی پێداویستیەکانی ھاوڵاتیان، ئەم ھەفتەیەدا لەگەڵ (ئوسترالیا و ئەمریکا) گرێبەستێک ئیمزا دەکەن بۆ کڕینی ملیۆنێک و ٥٠٠ ھەزار تەن گەنم .
بە پێی ئاماری وەزارەتی بازرگانی عێراق، بەھۆی وشکەساڵی و کەمی بارانبارینەوە، ساڵی رابردوو گەنمی بەرھەمھێندراو ٣٢٪ کەمیکرد ، لەکاتێکدا بڕی گەنمی بەرھەمھێندراو لە ساڵی ٢٠٢٠ بریتی بوو لە ٦ ملیۆن و ٢٣٨ ھەزار تەن، بەڵام ساڵی ٢٠٢١ ئەم بڕە بۆ ٤ ملیۆن و ٢٣٤ ھەزار تەن کەمبۆوە.
محەمەد بەلداوی لە کوتلەی سادیقون ڕایگەیاند، بۆ کۆتایی ھێنان بەو چەقبەستنە سیاسیەی کە ھاتۆتە ئاراوە، چوارچێوەی ھەماھەنگی کار لەسەر ڕاگەیاندنی دەستێپشخەرییەکی نوێ دەکات و ئەگەر نەگاتە تەوافوقێکی سیاسی، ھەوڵی ڕێکەوتنی سیاسی نوێ دەدات، بەمەبەستی دروستکردنی گەورەترین کوتلەی پەرلەمانی، بۆئەوەی مافی ھەموو لایەکی تێدا پارێزراو بێت.
بەلداوی ڕونیکردەوە گفتوگۆکانی نێوان ھێزە کوردییەکان لەناو خۆیاندا چاوەڕوان دەکرێت بەرھەمێکی ھەبێت و دەستپێشخەریەکی سیاسی نوێی بە دوادا بێت.
بەھۆی کاریگەریی ئەو چەقبەستنە سیاسیەی کە لە پرۆسەی سیاسی عێراقدا ھاتووەتە ئاراوە و بەشێکی زۆری دامودەزگاکانی دەوڵەتی توشی ئیفلیجی کردووە، سیناریۆ ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نوێنەران، بە یەکێک لە بژاردەکان دادەنرێت و ماوەیەکە لە لایەن کوتلە سیاسییەکانەوە قسەوباسی لەبارەوە دەکرێت.
دوا پێشھاتی سیاسی عێراق، ھۆشدارییەکەی چەند ڕۆژی ڕابردووی موقتەدا سەدر سەرۆکی ڕەوتی سەدر بوو، کاتێک بژاردەی ئۆپۆزسیۆن بوونی ڕاگەیاند، بۆ ئەوەی بوار بدرێتەوە بە چوارچێوەی ھەماھەنگی حکومەتی نوێ پێکبھێنن.
هەفتەی رابردوو موقتەدا سەدر، رێبەری رەوتی سەدر رایگەیاند، "پڕوپاگەندەکاران" لە بەڵێنەکانیان لەبارەی پێکھێنانی حکومەتی زۆرینەی نیشتیمانی پاشگەز بوونەتەوە، و چەقبەستویی سیاسی بەرەو چارەسەری ناڕوات، بۆیە داوا لە پەرلەمانتارانی فراکسیۆنەکەی دەکات نامەی دەستلەکارکێشانەوەیان لە پەرلەمان ئامادە بکەن.
دەستەی کەشناسی عێراق بڵاویکردەوە، خۆڵبارین لە بەغداد لە ئێوارەی دوێنێوە دەستیپێکردووە و ئاستی بینین بۆ ٥٠٠ مەتر کەمبۆتەوە.
لێپرسراوانی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی بەغدادیش رایانگەیاند، گەشتە ئاسمانییەکان ھەڵپەسێردراون و ھەر کاتێک ئاستی بینین ئاسایی بێێتەوە گەشتەکان دەستپێدەکەنەوە. شەپۆلەکە نەجەفیشی گرتۆتەوە و ئاستی بینین لە شەقامەکانی ئەو شارەش کەمبوونەتەوە.
لە مانگی نیسانی رابردووەوە، چەندین شەپۆلی خۆڵبارین ناوچە جیاوازەکانی عێراقی گرتۆتەوە و لێپرسراوانی کەشناسیش ھۆکارەکەی بۆ کەمی بارانبارین و بە بیابانبوون و گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوا دەگەڕێننەوە.
لە راگەیەندراوێکدا، جەعفەر سەدر، سوپاسی موقتەدا سەدر، رێبەری رەوتی سەدر و ھاوپەیمانی رزگاری نیشتیمانی کرد بۆ بەخشینی ئەو متمانەیەی بەویان ھەبو بۆ سەرۆکایەتیکردنی حکومەتی نوێ.
پەیامەکەی جەعفەر سەدر لەدوای دەستلەکارکێشانەوەی پەرلەمانتارانی فراکسیۆنەکەی سەدر دێت. جەعفەر سەدر دەڵێت دەڵێت باوەڕی وایە ئێستا کاتی داوای لێبوردن و کشانەوەیە لەو بەرپرسیاریەتییە.
شەوی رابردو محەمەد حەلبوسی، سەرۆکی پەرلەمانی عێراق دەستلەکارکێشانەوەی سەرجەم پەرلەمانتارانی سەدری پەسەندکرد.
بەھۆی کاریگەریی ئەو چەقبەستنە سیاسیەی کە لە پرۆسەی سیاسی عێراقدا ھاتووەتە ئاراوە و بەشێکی زۆری دامودەزگاکانی دەوڵەتی توشی ئیفلیجی کردووە، سیناریۆ ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نوێنەران، بە یەکێک لە بژاردەکان دادەنرێت و ماوەیەکە لە لایەن کوتلە سیاسییەکانەوە قسەوباسی لەبارەوە دەکرێت.
دوا پێشھاتی سیاسی عێراق، ھۆشدارییەکەی چەند ڕۆژی ڕابردووی موقتەدا سەدر سەرۆکی ڕەوتی سەدر بوو، کاتێک بژاردەی ئۆپۆزسیۆن بوونی ڕاگەیاند، بۆ ئەوەی بوار بدرێتەوە بە چوارچێوەی ھەماھەنگی حکومەتی نوێ پێکبھێنن.
حەلبوسی لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیی ھاوبەشدا لەگەڵ ھاوتا ئوردنییەکەی لە عەممان رایگەیاند، بوونی فراکسیۆنی سەدر لە ئەنجومەنی نوێنەران گرنگ بوو، بەڵام موقتەدا سەدر بڕیاریداوە قوربانی بدات لەپێناو گەل و وڵات.
وتیشی، دەستلەکارکێشانەوەی پەرلەمانتارانی سەدر کاریگەری دەبێت، جەختیشیکردەوە، دەستلەکارکێشانەوەی پەرلەمانتارانی سەدری قبوڵ کردوە و ئەندامێتی ھەر پەرلەمانتارێکیش بە دەستلەکارکێشانەوەی کۆتایی دێت و پێویستی بە دەنگدان نییە.
حەلبوسی راشیگەیاند، بەردەوام دەبن لە ھەوڵەکان بۆ پێکھێنانی حکومەتی داھاتوو کە ھێزە سیاسییەکان بەرپرسیارێتی لێکەوتەکانی لە ئەستۆ دەگرن.
ھەر لەو کۆنفرانسەدا، سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، ھەماھەنگی لەنێوان دەزگا ئەمنییەکانی عێراق و ئوردن ھەیە کە رۆڵی دەبێت بۆ لەناوبردنی تیرۆریستان.
مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی عێراق چەند بڕیارێکی لەبارەی دزەکردنی پرسیاری تاقیکردنەوەکانی پۆلی ٣ی ناوەندی دەکرد، بە نوسراوێک سەرزەنشتی عەلی دلێمی وەزیری پەروەردەی عێراق و سەرۆکی لیژنەی تاقیکردنەوەکانی کرد.
کازمی بڕیاریشیدا بە سڕکردنی سەرۆک و ئەندامانی لیژنەی ھەمیشەیی تاقیکردنەوەکانی پۆلی ٣ی ناوەندی و قاسم عەکیلی بەڕێوەبەری گشتی پەروەردەی رەسافەی دوو، بەو پێیەی زانیارییەکان باس لەوە دەکەن دزەکردنی پرسیارەکان لەو بەڕێوەبەرایەتییەوە بووە، راشیگەیاند، ئەوانە دەدرێنە لیژنەی لێکۆڵینەوە.
"کازمی" جەختیشیکردەوە، پەروەردەی ئەو ناوچەیە بەرپرسیارێتی ئەنجامدانی تاقیکردنەوەکانی پۆلی ٣ی ناوەندی و پۆلەکانی تری لەسەرە و دەتوانێت ھەماھەنگی لەگەڵ وەزارەتی پەروەردە و لایەنە پەیوەندیدارەکان بکات.