عیراق
دەزگای ئاسایشی نیشتمانی عێراق لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، بە پشتبەستن بە ڕێنماییەکانی فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکان و لە درێژەی ئەو زنجیرە ئۆپەراسیۆنانەی لەلایەن دەزگای ئاسایشی نیشتمانییەوە ئەنجامدراون بۆ بەدواداچوونی قاچاخچییەکانی بەرھەمە نەوتییەکان و ئەو کەسانەی بەشێوەی نایاسایی بازرگانی پێوەدەکەن لە پارێزگاکانی "بەغداد و نەجەف و کەرکوک و نەینەوا و قادسیە و دیالە و بابل" دەستبەسەر زیاتر لە ٥٠٠ ھەزار لیتر نەوتی قاچاخدا گیرا.
ئاماژە بەوەشکراوە، قاچاخچییەکان ھەوڵی ئەوەیاندەدا ئەو نەوتە بەشێوەی قاچاخ لە ناوچە جیاجیاکان بگوازنەوە و پاشانیش بە ھاووڵاتیانی بفرۆشنەوە، بۆ ئەو مەبەستەش ژمارەیەک کۆگای تایبەتیان ئامادەکردبوو.
ھەر بەپێی راگەیەنراوەکە، لە ئۆپەراسیۆنەکاندا دەستبەسەر ٢٠ تانکەردا گیراوە، ھەروەھا ٢٩ تۆمەتباریش دەستگیرکراون و رەوانەی لایەنی پەیوەندیدار کراون بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنی پێویست بەرامبەریان.
نوسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیرانی عێراق بڵاویکردەوە، سەرۆک وەزیران لە سەردانەکەیدا بۆ پاریس لەگەڵ ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەرەنسا و سەرۆک وەزیران و بەرپرسانی باڵای حکومەت و نوێنەری ژمارەیەک لە کۆمپانیاکان کەرتی کاری فەرەنسا کۆدەبێتەوەو لە چوارچێوەی پەرەپێدانی ھەماھەنگییەکان، رێککەوتنی ھاوبەشی ستراتیژی لە بوارەکانی ئابوری و وەبەرھێنان و ئاسایش و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و ئاڵوگۆڕی رۆشنبیری ئیمزا دەکرێت .
ھەروەھا ھەردوو وڵات یاداشتنامەیەکی دوو قۆڵی لە بواری بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و گەڕاندنەوەی پارە دزراوەکان و رادەستکردنی داواکراوان ئیمزا دەکەن، جگە لەوەش سەردانەکە ئیمزاکردنی ژمارەیەک یاداشتنامەی تر لە بواری وەبەرھێنان و وزە و کەرتی نەوت و وزەی پاک و وەبەرھێنان لە گازی سروشتی لەخۆدەگرێت.
وەزارەتی نەوتی عێراق سەبارەت بە ئاماری مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی رابردوو بڵاویکردەوە، داھاتی نەوتی عێراق بەبێ ھەناردەی نەوتی ھەرێمی کوردستان، بەڕێژەی ٤.٢٩٪ بەرزبووەتەوە و گەیشتووەتە ٧. ملیار و ٧٠٨ ملیۆن دۆلار.
ھاوکات ھەناردەی عێراق لە نەوت بۆ مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی رابردوو، بەڕێژەی ١.٦٨٪ بەرزبووەتەوە.
عێراق زیاتر لە ٦٥٪ی نەوتی خاو بۆ وڵاتانی خۆرھەڵاتی ئاسیا بە تایبەت چین و ھندستان ھەناردە دەکات، بڕەکەی تریش رەوانەی وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا دەکات.
تۆڕی (زە عەرەب ویکلی) لە راپۆرتێکدا ئاشکرایکردووە، موقتەدا سەدر رێبەری رەوتی سەدر گەیشتووەتە ئەو بڕوایەی ئێستا کاتێکی گونجاوە بەشێوەیەکی راستەوخۆ بگەڕێتەوە بۆ کاری سیاسی و چەقی چالاکییەکانیشی دژایەتی لایەنە سیاسییەکانی نزیک لە ئێران دەبێت.
بە پێی زانیارییەکانی تۆڕەکە، سەدر لە میانی پێشوازیکردنی لە یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق ئاماژەی بە نزیکی گەڕانەوەی بۆ پرۆسەی سیاسی کردووە و ھێرشی کردووەتە سەر لایەنە سیاسییەکانی نزیک لە ئێران و وشەی کەنەداوی عەرەبی بەکارھێناوە لەبری کەنداوی فارس و داوای لە یاریزانەکان کردووە خۆیان فێری زمانی ئینگلیزی بکەن، لەبەرئەوەی زۆرێک لە سیاسییەکانی عێراق کە لە ئێران بوون عەرەبییەکەیان فارسی بەسەردا زاڵە.
ئاشکراشیکردووە، سەدر ھەوڵی قۆستنەوەی ئەو پەرتەوازەییە دەدات کە لەنێو چوارچێوەی ھەماھەنگی دەرکەوتووە، لە دەرئەنجامی ناکۆکی نێوان نوری مالکی و قەیس خەزعەلی.
موقتەدا سەدر لە ٢٩ی ئابی ساڵی رابردوو دوای چەندین ھەوڵ بۆ پێکھێنانی حکومەت لە پرۆسەی سیاسی کشایەوە، ئەوەش دوای ئەوەی لایەنگرانی چوونە ناوچەی سەوز و روبەروی ھێزە ئەمنییەکانی عێراق بوونەوە.
"سودانی" بە رۆژنامەی "لومۆند"ی فەڕەنسی راگەیاند، ھیوادارە سەردانەکەی بۆ فەڕەنسا ئەنجامی باشی ھەبێت و حکومەتی عێراق ھەوڵدەدات بۆ پەرەدان بە پەیوەندییە ھەرێمی و نێودەوڵەتییەکان لەسەر بنەمای ھەماھەنگی و ھاوسەنگی.
ئاماژەی بەوەشدا، ئەو کاتەی عێراق روبەڕوی مەترسی تیرۆریستان بووەوە فەڕەنسا پێشەنگ بوو لە پێشکەشکردنی ھاوکاری بە تایبەت لە ئۆپراسیۆنی رزگارکردنەوەی موسڵ، لەئێستاشدا عێراق پێویستی بە ھێزی بیانی شەڕکەر نییە، بەڵکو پێویستی بە ھێزی راوێژکاری بیانییە بۆ مەشق و راھێنان بە ھێزەکانیان، بۆیە پێویستە ھەمیشە پێداچوونەوە بە پەیوەندییەکان لەگەڵ ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی بکرێت و نەخشە رێگەی نوێ بۆ داھاتوو دابڕێژرێت.
ئاماژەی بەوەشدا، ھەستانەوەی ئابوری نیشتمانی لە پێشینەی کارەکانی حکومەتی عێراقە.
چەند سەرچاوەیەکی رەسمیش رایانگەیاندووە، سودانی بە یاوەری وەفدێکی باڵای حکومی سەردانی فەڕەنسا دەکات و لەگەڵ ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەڕەنسا کۆدەبێتەوە و ھەوڵەکانی روبەڕوبوونەوەی داعش و پرسی کڕینی چەکی پێشکەوتووی فەڕەنسی و بابەتی ئابوری و وەبەرھێنان تاوتوێ دەکرێن.
سەرۆک وەزیرانی عێراق لە میانی پێشوازیکردنی لە وەفدێکی ئێزدییەکان رایگەیاند، ئاوەدانکردنەوەی شەنگال و دەشتی نەینەوا لە چوارچێوی ئامانجەکانی حکومەتدایە، چونکە ئاوەدانی و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری گەرەنتی سەقامگیری لە ناوچەکەدا دەکەن.
ھاوکات سودانی راشیگەیاند، لە نزیکترین کاتدا سەردانی شەنگال و پەرستگای لالش دەکات.
راگەیاندنی دادگای باڵای فیدراڵی ئاماژەی بەوەکردووە، ئەمرۆ دادگای باڵای فیدراڵی کۆدەبێتەوە و بڕیار لە سکاڵای ژمارە ( ١٧٠ی فیدراڵی ساڵی ٢٠٢٢) دەدات کە لە دژی سەرۆک وەزیران تۆمارکراوە پەیوەست بەو بڕیارەی ئەنجومەنی وەزیران دەرچووە و تیایدا فەرمان بە وەزارەتی دارایی کراوە بۆ خەرجکردنی بڕە پارەیەک بۆ ھەرێمی کوردستان.
لە ناوەڕاستی مانگی رابردوودا ئەنجومەنی وەزیران رەزامەندی پیشاندا لەسەر ناردنی ٤٠٠ ملیار دینار بۆ ھەرێمی کوردستان بۆ مووچەی مانگی ١١ و ١٢ی فەرمانبەران، بەڵام تائێستا پارەکە لەلایەن وەزارەتی دارایی عێراقەوە رەوانە نەکراوە.
ئاژانسی ھەواڵی عێراق لە زاری سەرچاوەیەکی حکوومییەوە ئاشکرایکرد، حەیان عەبدولغەنی وەزیری نەوت لەسەر فەرمانی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق، ٦٠ تانکەر نەوتی سپی بۆ ھەرێمی کوردستان دەنێردرێت.
سەرچاوەکە راشیگەیاند، ناردنی ئەو بڕە نەوتە، بۆ یارمەتدانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستانە لە روبەڕوبوونەوەی شەپۆلی سەرما.
ھەرچەندە پڕۆسەی دابەشکردنی نەوت لە ناوچە شاخاوییەکانی ھەرێمی کوردستان دەستیپێکردووە، بەڵام ھێشتا نرخی نەوت بەرزە و لەئێستادا نرخی بەرمیلێک نەوت لە ھەرێمی کوردستان لە سەروو ٢٣٠ ھەزار دینارەوەیە.
دادگای فیدراڵی بۆ بڕیاردان لەسەر ئەو سكاڵایەی لە دژی محەمەد شیاع سودانی تۆماركرابوو لەبارەی بڕیارەكانی ئەنجومەنی وەزیران بۆ راسپاردنی وەزارەتی دارایی بە ناردنی بڕە پارەیەك بۆ هەرێمی كوردستان كۆبووەوە و شەش بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی لەبارەی ناردنی پارە بۆ هەرێم هەڵوەشاندەوە.
مستەفا سەنەد ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران لە گرتەیەكی ڤیدیۆیدا دەڵێت، لەسەر بنەمای ئەو داوایەی تۆماریكردبوو، دادگای فیدراڵی هەموو بڕیارەكانی ئەنجومەنی وەزیرانی لەبارەی ناردنی پارە بۆ هەرێمی كوردستان هەڵوەشاندەوە، كە پێچەوانەی یاسا و دەستورن.
وتیشی، بەو بڕیارەش بەهەدردانی داراییان بە درێژایی دوو دەیەی رابردوو راگرتووە، ئەوەش سەركەوتنی حەقە و هەستێكی رەگەزپەراستانە نییە بەرامبەر برایانیان لە گەلی كوردستان، بەڵكو گێڕانەوەی دادپەروەری و كاركردنە بە دەستور.
لە ناوەڕاستی مانگی رابردوودا ئەنجومەنی وەزیران رەزامەندی پیشاندا لەسەر ناردنی 400 ملیار دینار بۆ هەرێمی كوردستان بۆ مووچەی مانگی 11 و 12ی فەرمانبەران، بەڵام تائێستا پارەكە لەلایەن وەزارەتی دارایی عێراقەوە رەوانە نەكراوە.
بەپێی راگەیەندراوێکی نوسینگەکەی، محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق سەردانی وەزارەتی کشتوکاڵی کردووە و لەگەڵ وەزیری و لێپرسراوانی باڵای ئەو وەزارەتە کۆبووەتەوە و رایگەیاندووە، لە پرۆژەیاسای بودجەی ٢٠٢٣ی عێراق شایستەی دارایی جوتیاران دیاریکراوەو ھەر دوای پەسەندکردنی پرۆژەیاساکە لە ئەنجومەنی نوێنەران، لەماوەی ھەفتەیەک بۆ دوو ھەفتەدا شایستەی جوتیاران بۆ وەرزی کشتوکاڵی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ خەرج دەکرێت.
ئاماژەی بەوەشکردوە، بۆ وەرزی داھاتووی کشتوکاڵکردن، ھەر جووتیارێک پابەند نەبێت بە بەکارھێنانی تەکنەلۆژیای کشتوکاڵیی و کەرەستە پێکەوتووەکانی بواری کشتوکاڵ، بەھیچ جۆرێک لەلایەن حکومەتی عێراقەوە ھاوکاری ناکرێت.
لە سەرەتای کۆبوونەوەکەدا د. محەمەد سابیر ئامانجی سەردانی وەفدی چەند ڕۆژەی دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی بۆ هادی عامری روونکردەوە و پاشان باسی لە پێویستیبوونی دامەزراوەکە و گرنگی بۆ ئەم قۆناغە و داهاتووی عێراق و ئامانجەکانی خستەڕوو.
سەرۆکی هاوپەیمانیی فەتح خۆشحاڵی خۆی بە هاتنی وەفدی میوان دەربڕی و دڵخۆشی خۆی نیشاندا بۆ دامەزراندنی ئەم دامەزراوەیە بەناوی سەرۆک مام جەلالەوە.
هادی عامری لە بەشێکی تری دیدارەکەدا باسی لە ڕۆڵی سەرۆک مام جەلال لە گۆڕەپانی عێراق و سەپاندنی شوێن پەنجەی ئاشتی بە سەرجەم کایە و پێگەکان لە دامەزراوە عێراقییەکاندا، باسی لەوەشکرد پێویستە سەدان توێژینەوە لەسەر کار و خزمەتە حزبی و کارگێڕییەکان بکرێت کە کەسایەتییەکە دووبارەبوونەوەی نییە لە جیهاندا، نموونەی سیاسییەکی کەم وێنە بووە لەپێناو خزمەتی گشتیدا دەستبەرداری بەرژەوەندییە کەسییەکانی بووە.
هادی عامری لە کۆتایی دیدارەکەدا پشتیوانی، هاوکاریی تەواوی خۆی بۆ دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی دەربڕی.
سەرۆکی دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی سوپاسی سەرۆک وەزیرانی پێشووتری عێراقی کرد بۆ ڕەخساندنی ئەم دیدارە و خۆشحاڵی خۆیانی دەربڕی بۆ دیداری یەکێک لە هاوڕێکانی سەرۆک مام جەلال.
لە دیدارەکەدا حەیدەر عەبادی بەشێک لە یادەوەرییەکانی خۆی لەگەڵ سەرۆک مام جەلال بۆ وەفدەکەی دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی گێڕایەوە باسی لە دەور و ڕۆڵی سەرۆک مام جەلال کرد لە ڕووخاندنی ڕژێمی پێشووی عێراق و بنیادنانەوەی عێراقی نوێ.
سەرۆک وەزیرانی پێشووتری عێراق خۆشحاڵی خۆی لە دامەزراندنی دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی دەربڕی و هەموو توانایەکی خۆی نیشاندا بۆ هاوکاریکردن و سەرکەوتنی دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی و لە پەیوەندی دەبێت بۆ ئەو مەبەستە.
میدیاکانی عێراق لە زاری سەرچاوەیەکی ئەنجومەنی وەزیرانەوە بڵاویانکردووەتەوە، بەبڕیاری محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق وەفدێکی باڵا پێکھێنراوە بۆئەوەی سەردانی ئەمریکا بکەن و لەگەڵ لێپرسراوانی باڵای ئەو وڵاتە بەتایبەتیش وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا گفتوگۆ بکەن لەسەر بەھای دینار و دۆلار و ئەو سزایانەی خراونەتە سەر چەند بانکێکی عێراقی.
ئاماژە بەوەشکراوە، پێدەچێت ئەو وەفدەی سەردانی ئەمریکا دەکات بە سەرۆکایەتی عەلی عەلاق پارێزگاری بانکی ناوەندی و ئەندامێتی نوێنەری وەزارەتی دارایی عێراق و چەند لایەنێکی تر بێت.
عەلی فەتلاوی سەرکردە لە ھاوپەیمانیی فەتح رایگەیاند، پێویستە حکومەت رێکاری زیاتر و توندتر بۆ بەرزکردنەوەی بەھای دینار بەرامبەر دۆلار بگرێتەبەر، چونکە بەھای دینار بەرامبەر دۆلار رووی لە دابەزین کردووە و ھاووڵاتیانیش زەرەرمەندی یەکەمن.
وتیشی، چوارچێوەی ھەماھەنگی ھەفتانە بە ئامادەبوونی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق کۆدەبێتەوە، لەپێناو دۆزینەوەی چارەسەر بۆ قەیرانی دۆلار.
چوارچێوەی ھەماھەنگی ترسی ھەیە دابەزینی بەھای دینار بەرامبەر دۆلار، توڕەیی خەڵکی لێبکەوێتەوە و سەربکشێت بۆ ناڕەزایی و خۆپیشاندان، بە تایبەت کە موقتەدا سەدر رێبەری رەوتی سەدر خۆی بۆ گەڕانەوە بۆ ناو گۆڕەپانی سیاسی ئامادە دەکات.
عەبدولزەھرە ھنداوی وتەبێژی وەزارەتی پلاندانانی عێراق رایگەیاند، لە چوارچێوەی کارنامەی حکومەتدا کە جەخت لە گرنگی سەرژمێریی گشتی دانیشتووان دەکاتەوە، دەستەی باڵای سەرژمێریی دانیشتووانیان کارا کردووەتەوە و محەمەد تەمیم وەزیری پلادانان وەک سەرۆکی دەستەکە دیاریکراوە.
وتیشی، دەستەی باڵای سەرژمێری، کار بۆ دیاریکردنی وادەیەکی گونجاو بەڕێوەچوونی سەرژمێریی دانیشتووان لە عێراق دەکات.
بڕیاروابوو مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢٠، سەرژمێریی گشتی دانیشتووان لە عێراق بەڕێوەبچێت، بەڵام ئەوکات بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆناوە پڕۆسەکە دواخرا و تائێستا ئەنجامنەدراوە.
د.لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عێراق، لە بەغداد پێشوازیکرد لە ژمارەیەک لە باڵیۆزانی وڵاتانی ئاسیا و روسیا و ئاماژەی بە گرنگی فراوانکردنی شێوازەکانی ھاریکاری نێوان عێراق و وڵاتەکانیان کرد.
د. لەتیف رەشید باسی لە پەیوەندی نێوان حکومەتی فیدڕاڵی و ھەرێمی کوردستان کرد و جەختیکردەوە، کە پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوولا لە ئاستێکی باشدان و ویستێکی ھاوبەش ھەیە بۆ چارەسەری ریشەیی بۆ کێشە ھەڵپەسێردراوەکان بە پێی دەستوور و یاسا.
سەرۆک کۆمار راشیگەیاند، حکومەتی ئێستای عێراق بەرنامەیەکی گشتگیری ھەیە بۆ پەرەپێدانی ئاستی ژیان و خزمەتگوزارییەکان و بەمنزیکانەش بودجە پەسەنددەکرێت و بەرنامە لە بەردەستدایە بۆ چارەسەرکردنی کێشەی نیشتەجێبوون.