عیراق
ژمارەیەک لە ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران لە نامەیەکدا تایبەت بە کەمکردنەوەی بەشەئاو لەلایەن تورکیاوە باس لەوە دەکەن، حکومەتی تورکیا بە کەمکردنەوەی بەشەئاو زیانێکی زۆری بە عێراق گەیاندووە بە تایبەتیش گوندنشینان و کەرتی کشتوکاڵیی و وایکردوە زۆربەی گوندەکان چۆڵ بکرێن و گوندنشینان و ئاژەڵدار و جوتیاران بەرەو شارەکان کۆچ بکەن، لە بەرامبەر ھەموو ئەوانەشدا حکومەتی عێراق بێھەڵوێست و بێدەنگە.
ئەو پەرلەمانتارانە داوا لە حکومەتی عێراق دەکەن کارتی ئابووری و بازرگانی لەدژی تورکیا بەکاربھێنێت، چونکە بازاڕەکانی عێراق ناوەندێکی گەورەی ساغکردنەوەی بەرھەم و کاڵای تورکین، بەوەش ئەو وڵاتە ناچار دەبێت بەشەئاو کەم نەکاتەوە.
عائید ھیلالی پەرلەمانتاری ھاوپەیمانی فەتح ئاشکرایکرد، لەم کاتەدا ھیچ ئاماژەیەک نییە بۆ نزیکی دیداری نێوان موقتەدا سەدر و وەفدی سێ قۆڵی کوردی و سونەو چوارچێوەی ھەماھەنگی.
رونیشیکردەوە، دەستپێشخەری ھەیە بۆ ئەنجامدانی دیدارەکە بەمنزیکانە، بەڵام تا ئێستا سەدر سورە لەسەر پێشوازینەکردنی وەفدەکە، بەو پێیەی ھێشتا ناڕازییە لە پرۆسەی سیاسی.
مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی عێراق و ئەنتۆیۆ گۆتێرێس ئەمینداری گشتی نەتەوەیەکگرتوەکان لە پەراوێزی کۆبوونەوەی ساڵانەی کۆمەڵەی گشتی نەتەوەیەکگرتوەکان لە نیویۆرک کۆبوونەوە.
بە پێی راگەیەنراوێکی نوسینگەی کازمی لە کۆبوونەوەکەدا، گۆتێرێس پشتیوانی لە دەستپێشخەرییەکەی کازمی کردووە بۆ دیالۆگی نیشتمانی نێوان لایەنە سیاسییەکان و ھەوڵەکان بۆ تێپەڕاندنی چەقبەستویی سیاسی ، ھەروەھا گۆتێرێس دەستدرێژییەکانی بۆ سەر سەروەری عێراق و دەستوەردان بە کاروباری ناوخۆی رەتکردۆتەوەو پشتیوانی خۆی بۆ یەکپارچەیی خاکەکەیی راگەیاندوە.
دەزگای ھەواڵگری سەربازی عێراق ڕایگەیاند، لە ئۆپەراسیۆنێکی ھەواڵگریدا، بەشی ھەواڵگری و ھێزەکانی بارەگای ئۆپەراسیۆنە ھاوبەشەکانی خورماتوو، بە ھاوکاری فەوجێکی ھێزی بەرپەرچدانەوەی خێرا، توانییان یەکێک لەو تیرۆریستانە دەستگیر بکەن کە لە لایەن دەسەڵاتی دادوەریی عێراقەوە داواکراوە و بەپێی بڕگەکانی ماددەی ٤ی تیرۆر لە فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەکانی باشوور فەرمانی دەستگیرکردنی ھەبووە.
ئاشکراشیکرد، دوای تەواوکردنی ڕێکارە ئەمنییەکان تیرۆریستەکە رووبەرووی یاسا دەکرێتەوە.
ماڵپەری حکومەتی ھەرێمی کوردستان بڵاویکردووەتەوە، بۆ چارەسەرکردنی کێشەی پیسبوونی ئاو لە سلێمانی، وەزارەتی شارەوانی و گەشتوگوزار بڕی ٣٠٨ ملیۆن و ٢٧٧ ھەزار و ٦٦١ یەک دینار بۆ بەڕێوەبەرایەتیی ئاوی سلێمانی خەرج دەکات، ئەم گوژمەیەش لەسەر ڕێژەی ١٥٪ی داھاتی ئاو لە سنووری بەڕێوەبەرایەتیی ئاوی سلێمانی بە مەبەستی جێبەجێکردنی پرۆژەی ڕاکێشانی بۆڕی لە شەقامی بۆتان بۆ چارەسەرکردنی گرفتی پیسبوونی ئاو خەرج دەکرێت و کاریگەری باشی لەسەر چارەسەرکردنی ئەو گرفتە دەبێت.
پەیامنێری کوردسات نیوز رایگەیاند، شەوان لە سەعات (نۆ)وە ھێزێکی ئەمنی زۆر بەناوی چالاکی ئەمنی لەسەر شەقامەکانی بەغداد بڵاودەکرێنەوە و لە دوای ١٢ی شەویش سەرجەم پردەکانی نێوان کەرخ و رەسافە دادەخرێن و ئەم رێکارانەش تا ٥ ی بەیانی بەردەوام دەبێت.
پەیامنێری کوردسات نیوز راشیگەیاند، بڵاوکردنەوەی ئەو ھێزانە ئامادەکارییە بۆ روبەروبوونەوەی ھەر خۆپیشاندانێک کە لەبەغداد لەلایەن تشرینییەکانەوە رێکبخرێت بۆ ئەوەی لە زووترین کاتدا رەوشەکە کۆنترۆڵبکرێت.
نوسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیرانی عێراق بڵاویکردەوە، لە پەراوێزی کۆبوونەوەی ساڵانەی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان مستەفا کازمی و ئیبراھیم رەئیسی لە نیویۆرک کۆبوونەوە و پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵاتیان تاوتوێ کرد و جەختیان لە بەردەوامی ھاریکاری نێوان بەغداد و تاران، لە بوارەکانی ئابووری و ئاسایش و وزە و ھەماھەنگی بۆ بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانی کەشوھەوا کردەوە.
ھاوکات سەرۆک کۆماری ئێران لە کۆبوونەوەکەدا پاڵپشتی وڵاتەکەی بۆ پێکھێنانی حکومەتێکی سەقامگیر لە عێراق دووپاتکردووەتەوە.
میدیای رەسمیی ئێرانیش لەبارەی کۆبوونەوەکەوە رایگەیاند، ئیبراھیم رەئیسی پێشوازی لە باشکردنی پەیوەندییەکانی وڵاتەکەی لەگەڵ سعودیە کردووە و رایگەیاندووە، پێداگری دەکەن ئەو پڕۆسەیە لەسەر بنەمای ئەو رێککەوتن و لێکتێگەیشتنانە بێت کە لەدانوستانی بەرپرسانی ھەردوو وڵات لە عێراق پێی گەیشتوون.
"عەلی دیفاعی" وتەبێژی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی لە عێراق رایگەیاند، چوونی وەفدێکی کورد و سنە و "ھادی عامری" سەرۆکی ھاوپەیمانی فەتح بۆ شاری حەنانە لە "نەجەف"، بۆ کۆبوونەوە لەگەڵ "موقتەدا سەدر" رێبەری رەوتی سەدر راست نییە، کە مەبەست لێی تاوتوێکردنی رەوشی سیاسی و گەیشتن بە رێککەوتن بووە.
وتیشی، نیمچە رێککەوتنێک لەنێوان چوارچێوەی ھەماھەنگی و سونە و کورد کراوە و چاوەڕێدەکەن "مستەفا کازمی" سەرۆک وەزیرانی کاربەڕێکەری عێراق لە نیویۆرک بگەڕێتەوە.
سەبارەت بە کاندیدبوونی "محەمەد شیاع سودانی"ش بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران، وتەبێژی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی وتی، سەدر ھێشتا رەزامەندی دەرنەبڕیوە.
رەتکردنەوەی کۆبوونەوەی حەنانە لەلایەن ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی، دوای ئەوە دێت کە میدیاکان لە زاری ژمارەیەک لە پەرلەمانتارانی عێراقەوە بڵاویانکردەوە، ھەفتەی داھاتوو کۆبوونەوەیەکی سێ قۆڵی لە حەنانە بەڕێوەدەچێت، کە "نێچیرڤان بارزانی" سەرۆکی ھەرێمی کوردستان و "محەمەد حەلبوسی" سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران بە بەشداری "ھادی عامری" سەرۆکی ھاوپەیمانی فەتح لەخۆدەگرێت.
"شیروان دووبردانی" ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەسەر پارێزگای نەینەوا رایگەیاند، نزیکەی ١٥٠ خێزانی عێراقی لە کەمپی ھۆلی سوریاوە دەگوازرێنەوە کەمپی جەدعە لە باشوری موسڵ، تائێستاش زیاتر لە ٦٠٠ خێزان لە کەمپی ھۆڵەوە وەرگیراونەتەوە.
وتیشی، بەھۆی زیادبوونی پەلامارەکانی تیرۆریستانی داعش حکومەتی عێراق بەردەوامی دەدات بە گەڕانەوەی خێزانەکان لە کەمپی ھۆڵ و ئەو کاروانە نوێیەش رۆژی ٥شەممە دەگەنە کەمپی جەدعە.
ھەفتەی رابردوو، "قاسم ئەعرەجی" راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی عێراق رایگەیاندبوو، رەوشی کەمپی ھۆل جێی نیگەرانییە بۆ عێراق و ترس ھەیە لەوەی نەوەیەکی تازە لە تیرۆریستانی داعش لەو کەمپەوە پەروەردە بن.
بەپێی ئامارەکانی وەزارەتی کۆچ و کۆچبەرانی عێراق، زیاتر لە ٧٠ ھەزار کەس کە کەسوکاری داعشن لە کەمپی ھۆڵن، کە ٩٠%یان ژن و منداڵن و زۆرترینیان عێراقین.
ئەندامەکەی رەوتی حیکمە ئاماژەی بۆ ئەوەکردووە، چوارچێوەی ھەماھەنگی شیعەکان ھەوڵدەدات لە دیاریکردنی کاندیدی سەرۆک وەزیراندا رەوتی سەدر رازی بکات، بەڵام ھەر کەسێک کاندیدبکات، ناتوانێت رەزامەندی موقتەدا سەدر بەدەستبھێنێت و کاندیدەکەیان لەلایەن سەدرەوە رەتدەکرێتەوە.
ھەروەھا رایگەیاندووە، کۆبوونەوەکەی شەوی رابردووی چوارچێوەی ھەماھەنگی زۆر گرنگ بووە و ھەنگاوێکی باش دەبێت بۆ ھەنگاونان بەرەو پێکھێنانی حکومەت.
ئەندامەکەی رەوتی حیکمە ئاشکرایکردووە، لایەنە کوردییەکان بە تەواوەتی رێککەوتوون لەسەر ئەوەی کە بەیەک کاندیدی ھاوبەشەوە بەشداری لە کۆبوونەوەکەی ئەنجومەنی نوێنەران بکەن کە بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار بەرێوەدەچێت.
سەرچاوە سیاسییەکانی عێراق بڵاویانکردووەتەوە، سەردانەکەی قائانی لە شاری کەربەلا و دواتر سامەرا و پاشان بەغداد دەستیپێکردووە.
ئەندامێکی باڵای ھاوپەیمانی "فەتح"یش کە ناوەکەی ئاشکرا نەکردووە بە میدیاکانی راگەیاندووە، ئەم جموجوڵەی ئێستای "قائانی" لەدوای کۆتاییھاتنی چلەی ئیمام حسێنە و ئامانجی ئەوەیە ئاڵۆزی و ناکۆکی گەورە لەنێوان رەوتی سەدر و ھێزەکانی چوارچێوەی ھەماھەنگی روونەداتەوە و پشێوی لەسەر شەقام دروستنەبێت.
سەرچاوەیەکی نزیکیش لە ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاساوە دەڵێت، ئێران ھەوڵدەدات سەقامگیری سیاسی لەعێراق بەدیبھێنێت و دەیەوێت بەزووترین کات حکومەت پێکبێت.
میدیاکان ئەوەشیان خستووەتەڕوو، سەردانەکەی "قائانی" لەکاتێکدایە کە "محەمەد کەوسەرانی"یش فەرماندە لە حزبوڵای لوبنانی لە عێراقە.
بەپێی راگەیەندراوێکی نووسینگەکەی، کازمی بەیانی ئەمڕۆ گەیشتووەتە نیویۆرک و بەشداری لە کۆبوونەوەی کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان دەکات.
ئاماژە بۆ ئەوەشکراوە کە کازمی وتاری دەبێت و لە پەراوێزی کۆبوونەوەکەشدا لەگەڵ ژمارەیەک لە سەرکردەی وڵاتان و سکرتیری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان و ژمارەیەک لە سەرۆکی رێکخراوە نێودەوڵەتی و ھەرێمییەکان کۆدەبێتەوە و تاوتوێی پەیوەندییەکانی عێراق لەگەڵ ئەو وڵات و رێکخراوانە دەکات لەبوارە جیاجیاکاندا.
جگە لەوەش قەیرانە ئابوریی و سیاسییەکان کە روبەروی عێراق و ناوچەکە دەبنەوە تاوتوێ دەکرێن .
"محەمەد سەھیود" رایگەیاند، دەرگای لایەنە سیاسییەکان بەتایبەت چوارچێوەی ھەماھەنگی بەڕووی رەوتی سەدر کراوەیە، پێشبینیشی کرد پڕۆسەی پێکھێنانی حکومەتی نوێ زیاتر لە دوو مانگ بخایەنێت.
ئەو ئەندامەی ئەنجومەنی نوێنەران ئاماژەی بەوەشدا، رەنگە لەچەند رۆژی داھاتوودا یەکەم کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەران ئەنجامبدرێت، بۆ رێکخستنی پڕۆسەی سیاسی و ھەنگاونان بەرەو پێکھێنانی حکومەتێکی نوێ.
لای خۆشیەوە، "عسام حسێن" ئەندامی رەوتی سەدر دەڵێت، گەڕانەوەی رەوتەکەیان و پەرلەمانتارە دەستلەکارکێشاوەکان بۆ ئەنجومەنی نوێنەران ئەستەمە، چونکە موقتەدا سەدر نایەوێت بەشداربێت لە دروستکردنی ژمارەیەک گەندەڵکاری دیکە کە عێراقییەکان بەھۆیانەوە دەبنە قوربانی.
عەلا یاسری بەڕێوەبەری کۆمپانیای سۆمۆ بە ئاژانسی فەرمی عێراقی رایگەیاندووە، بەپێی بڕیارەکەی دادگای فیدراڵی، بە کۆمپانیا نەوتییەکانی جیھانیان راگەیاندووە کە چیتر ناتوانن نەوتی خاوی ھەرێم بکڕن و سەرجەم ئەو رێککەوتنانەش کە لەگەڵ ھەرێم کراو بۆ کڕینی نەوت چیتر کاریان پێناکرێت بەھۆی ئەوەی ھەرێم ناچارە بریاری دادگای فیدراڵی جێبەجێبکات.
راشیگەیاندووە، لەئێستادا ئامادەکاریکراوە لەلایەن وەزارەتی نەوتی عێراقەوە بۆ گواستنەوەی دۆسییەی کڕین و فرۆشتنی نەوتی ھەرێم بۆ ژێر دەسەڵاتی حکومەتی عێراق، بەڵام تائێستا حکومەت رەزامەندی بۆ ئەو کارە پیشاننەداوە، بۆیە وەزارەتی نەوت ناچارە رێکاری یاسایی بگرێتەبەر.
بەوتەی بەڕێوەبەری سۆمۆ، ساڵی رابردوو ھەرێم رۆژانە ٤٢٠ ھەزار بەرمیل نەوتی فرۆشتوو، بەڵام لەئێستادا ئەو رێژەیە کەمیکردووە بۆ ٣٥٥ ھەزار بەرمیل نەوتی رۆژانە.
ئەوەش لە کاتێکدایە کە رۆژی ١٥ی شوباتی ئەمساڵ، دادگای فیدراڵی یاسای نەوت و گازی ھەرێمی کوردستانی بە نادەستووری لە قەڵەمدا، لەبەرامبەریشدا حکومەتی ھەرێم ئەو بڕیارەی دادگای فیدراڵی رەتکردەوە.
سەرۆکایەتیی دادگای تێھەڵچوونەوەی ناوچەی رەسافەی بەغداد، ئاماری سکاڵاکانی لەبارەی توندوتیژیی خێزانی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، لە نیوەی یەکەمی ئەمساڵدا لە دادگاکانیان ھەزار و ٧٣٣ سکاڵا تۆمارکراون.
راشیگەیاند، ٢٥٧ سکاڵا لەبارەی توندوتیژیی بەرامبەر بەساڵاچووان و ھەزار و ٤٠٨ سکاڵاش لەبارەی توندوتیژیی بەرامبەر ژنان و ٦٨ سکاڵاش لەبارەی توندوتیژیی بەرامبەر منداڵان بوون.
بەپێی ئامارێکی کۆمیسیۆنی باڵای مافەکانی مرۆڤ، ساڵی ٢٠٢١ پێنج ھەزار حاڵەتی توندوتیژیی بەرامبەر ژنان لە بەغداد و سەرجەم پارێزگاکانی تر تۆمار کراون.
سەرچاوەیەکی ئاگادار بە ماڵپەڕی (بەغداد الیوم)ی راگەیاندووە، (سەدر) رەزامەندی دەربڕیوە بۆ ئەوەی پێشوازی لەو وەفدە سێ قۆڵییە بکات کە بە نیازن سەردانی بکەن، وەفدەکە لە ھەریەک لە (ھادی عامری) سەرۆکی ھاوپەیمانی فەتح و (محەمەد حەلبوسی) سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و (نێچیرڤان بارزانی) سەرۆکی ھەرێمی کوردستان پێکدێن.
ئاشکراشیکرد، تائێستا وادەی ئەنجامدانی سەردانەکە دیار نییە، بەڵام رەزامەندییەکەی سەدر پێشھاتێکی ئەرێنییە بۆ کۆتاییھێنان بە چەقبەستویی سیاسی و ھەنگاونان بەرەو پێکھێنانی حکومەتی نوێ.