عیراق
لە میانی دیدارەکەدا باڵیۆزی ڕوسیا پەیامێکی نووسراوی ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی ڕووسیا بە سەرۆک کۆمار گەیاند کە لە پەیامەکەدا پیرۆزبایی لێکردووە بەبۆنەی ھەڵبژاردنی وەک سەرۆک کۆماری عێراق، ھەروەھا تەئکیدیشی کردووەتەوە لەسەر ویستی خۆی بۆ بەھێزکردن و پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات.
لەلای خۆیەوە د.لەتیف جەمال رەشید لە رێی باڵیۆزەوە سڵاو و پێزانینی خۆی گەیاند بە سەرۆکی ڕوسیا و دوپاتیکردەوە لە ویستی عێراق بۆ پتەوکردنی پەیوەندی دۆستانە و دووقۆڵی لە ھەردوو وڵات ، ھەروەھا کارکردن بۆ فراوانکردنی ئەو پەیوەندیانە لە بوارە جیاجیاکاندا بە شێوەیەک کە بەرژەوەندی ھەردوو وڵات و گەل بەدیبھێنێت .
عوسمان غانمی وەزیری ناوخۆی عێراق رایگەیاند، ھێزەکانی وەزارەتی ناوخۆ داواکراو (نور زوھێر جاسم)یان لە فرۆکەخانەی نێودەوڵەتی بەغداد دەستگیرکردووە کە بەنیازبووە بە فرۆکەیەکی تایبەت بڕواتە دەرەوەی وڵات.
وەزیری ناوخۆ ستایشی دەسەڵاتی دادوەری عێراقی کرد بۆ دەرکردنی رەزامەندی پێویست بۆ تەواوکردنی ئەو ئەرکە.
لە چەند رۆژی رابردوودا بڵاوبوونەوەی ھەواڵی بردنی ٢ ملیار و ٥٠٠ ملیۆن دۆلار لە پارەی دانراوی دەستەی گشتی باجەکان لە بانکی رافیدەین کاردانەوەی فراوانی لێکەوتەوەو بە دزی سەدە ناونرا.
وەزارەتی پەروەردەی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکرد، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو رەوشە سەختەی خوێندکارانی پێدا تێپەڕیووە، بڕیاریانداوە ساڵی خوێندنی ٢٠٢١-٢٠٢٢ بە "ساڵی نەکەوتن" ھەژمار بکەن، واتا ھیچ خوێندکارێک لەو ساڵەدا بە کەوتوو دانانرێت.
راشیگەیاند، لە کاتێکی تردا رێنمایی پێویست بۆ بڕیارەکە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ھەڵسەنگاندن و تاقیکردنەوەکانەوە دەردەچێت.
لە ماوەی رابردوودا و بەھۆی خۆپیشاندانی لایەنگرانی رەوتی سەدر لە چەند شارێکی عێراق، تاقیکردنەوەکان ئەنجامنەدران، پێشتریش وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی عێراق، بڕیاریدا بوو ساڵی خوێندنی ٢٠٢١-٢٠٢٢ بەساڵی نەکەوتن ھەژمار بکرێت.
نوسینگەی سەرۆک وەزیرانی راسپێردراو لە راگەیەنراوێکدا دووپاتیکردەوە، سودانی بەردەوامە لە گفتوگۆکانی لەگەڵ لایەنە سیاسییەکانی بەشدار لە حکومەتی نوێ و ئەنجامدانی چاوپێکەوتن لەگەڵ کاندیدانی لایەنەکان بۆ پۆستە وەزارییەکان.
رونیشیکردەوە، لیژنەیەکی تایبەتمەند لە راوێژکاران کە سودانی سەرۆکایەتی دەکات، چاوپێکەوتن لەگەڵ کاندیدەکان دەکات و دوای تەواوبوونی چاوپێکەوتنەکەکان بەرەسمی ناوی کاندیدانی دیاریکراو بۆ وەرگرتنی بەرپرسیارێتیەکە رادەگەیەنرێت.
ئەوەش دوای دڵنیابوونەوە لە سەلامەتی ھەڵوێستی کاندیدەکان لە رووی یاسایی و دیاریکردنی وادەی دانیشتنی ئەنجومەنی نوێنەران بۆ متمانە بەخشین پێیان.
رەوتی حیکمەی نیشتیمانی لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردوە، ھەرچەندە تائێستا سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بەرەسمی وادەی کۆبوونەوەی تایبەت بە دەنگدان بە کابینەی نوێی حکومەت دیاری نەکردووە، بەڵام پێشبینی دەکەن رۆژی سێشەممە ئەو کۆبوونەوەیە بکرێت و متمانە بە حکومەتی نوێ بدرێت.
راشیگەیاندووە، لەماوەی چەند رۆژی رابردوودا چوارچێوەی ھەماھەنگی لە چەندین رێگەوە گفتوگۆی لەگەڵ رەوتی سەدر کردووە بۆئەوەی بەشداری لە حکومەتی نوێ بکات و بەپێی شایستەی ھەڵبژاردن، پشکی خۆی لە حکومەت وەربگرێت، بەڵام رەوتی سەدر ئامادە نەبووە بەھیچ شێوەیەک بەشداری حکومەتی نوێ بکات.
ھاوپەیمانی عەزم کە موسەننا سامەڕایی سەرۆکایەتی دەکات و یەکێکە لە ھاوپەیمانییە سوننەکانی عێراق رایگەیاندوە، بەھەموو شێوەیەک پشتیوانی کابینەی حکومەتەکەی محەمەد شیاع سودانی دەکەن و لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانیشدا سەرجەم پەرلەمانتارەکانیان دەنگی پێدەدەن.
ئاماژەی بەوەشکردوە، بە رەسمی چوارچێوەی ھەماھەنگی شیعەکانیان ئاگادارکردوەتەوە ئەگەر لە کابینەی نوێی حکومەتدا، بەپێی شایستەی ھەڵبژاردن مامەڵەیان لەگەڵ نەکرێت و پشکی شیاوی خۆیان پێنەدرێت، پۆستی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران لە محەمەد حەلبوسی وەردەگرنەوە و پەرلەمانتارێکی ھاوپەیمانی عەزم بۆ وەرگرتنی ئەو پۆستە دیاری دەکەن.
وەزارەتی نەوتی عێراق لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردوەتەوە، دوای ماوەیەکی زۆر لە گفتوگۆ و دانوستان لەگەڵ کۆمپانیای گازپرۆمی روسی، گەیشتوونەتە رێککەوتن و گرێبەستێکیان ئیمزا کردووە بە مەبەستی زیادکردنی بەرھەمھێنانی نەوت و زیاتر فراوانکردنی ئەو کێڵگە نەوتییە لە عێراق کە سەر بە قەزای بەدرەیە و دەکەوێتە باکوری خۆرھەڵاتی کوت.
ئاماژەی بەوەشکردوە، بەشێک لە کێڵگە نەوتییەکانی عێراق پێویستیان بە نۆژەنکردنەوە و زیاتر فراوانکردن ھەیە بۆ ئەوەی بتوانرێت ئاستی بەرھەمھێنانی نەوت بەرزتر بکرێتەوە و بۆ ئەو مەبەستەش، لەگەڵ چەند کۆمپانیایەکی بیانی لە گفتوگۆدان، بەڵام تائێستا رێککەوتن نەکراوە.
دەسەڵاتی فڕۆکەوانی مەدەنی ئاماژەی بەوەکردووە، ئەو زانیارییانەی بڵاوکراونەتەوە لەبارەی چوونی ٢٠٠ ئۆتۆمبێل کە ھەڵگری پارەکەی دەستەی گشتی بوون بۆ ناو فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی بەغداد، دوورن لە راستییەوە و ھیچ بنەمایەکیان نییە، لەبەرئەوەی پارەکەی دەستەی گشتی باجەکان لەماوەی ساڵێکدا لە بانک براوە نەک لە شەو و رۆژێکدا، جگەلەوەش پارەی زۆری لەو جۆرە، چۆن بەبێ پشکنین و چاودێری سەرجەم دەزگا ئەمنییەکانی فڕۆکەخانە و کۆمپانیا ئەمنییەکان دەربازی دەبێت.
دەستەی فڕۆکەوانی مەدەنی عێراق راشیگەیاندووە، بێدەنگ نابێت بەرامبەر ئەو کەسانەی دەست بۆ ئاسایشی ھاووڵاتیان و شکۆی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی بەغداد دەبەن و سکاڵای یاسایی لە دژیان تۆمار دەکەن.
لیژنەی یاسایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، جوڵەیەکی جدی لەناو ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران دەستیپێکردووە بە مەبەستی ھەموارکردنەوەی یاسای سزادانی عێراقی کە چەندین دەیەیە دەرکراوە و ھیچ جۆرە گۆڕانکارییەکی تێدا نەکراوە و ھەمواریش نەکراوەتەوە، بۆئەو مەبەستەش لەئێستادا لیژنەی یاسایی سەرقاڵی تاوتوێکردنی پرۆژەیەکە.
راشیگەیاندوە، لەھەموارکردنەوەی یاسای سزادانی عێراقیدا دوو بڕگەی نوێ زیاد دەکرێت، یەکەمیان تایبەتە بە دیاریکردنی سزای توند بۆ گەندەڵکاران و ئەوانەی موڵک و ماڵی گشتی بەھەدەردەدەن، دووەمیشیان تایبەت بە رێگریکردن لەو کەسانەی ھەڵگری دوو ناسنامەن و پۆستی باڵا وەردەگرن.
حکومەتی ئەڵمانیا پێشنیازی کردووە ھێزەکانی وڵاتەکەی بۆ ھاوکاریکردنی سوپای عێراق و ھێزی پێشمەرگە لە روبەڕوبوونەوەی تیرۆریستانی داعش و سەپاندنی سەقامگیری، تا ٣١ی تشرینی یەکەمی ساڵی داھاتوو لە عێراق و ھەرێمی کوردستان بمێننەوە.
ئەمڕۆش پەرلەمانی ئەڵمانیا لەسەر ئەو پێشنیازەی حکومەت بۆ درێژکردنەوەی مانەوەی ھێزەکانیان کۆدەبێتەوە و بڕیار دەدات.
لە ساڵی ٢٠١٤ەوە، ئەڵمانیا ئەندامی ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعشە کە ئەمریکا سەرۆکایەتی دەکات. لەڕێی ئەو ھاوپەیمانییەوە، بە مەشق و راھێنان و کۆکردنەوەی زانیاری ھەواڵگیری و ئاوەدانکردنەوەی ناوچەکان و ئۆپراسیۆنی ئاسمانی و چەندانی تر، ھاوکاری پێشکەشی عێراق و ھەرێمی کوردستان کردووە.
(وائیل روکابی) سەرکردە لە ئیئتیلافی دەوڵەتی یاسا کە نوری مالکی سەرۆکایەتی دەکات رایگەیاند، مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی کاربەڕێکەری عێراق لەماوەی دەسەڵاتیدا ھۆکارێکی سەرەکی بووە بۆ زیادبوونی رێژەی گەندەڵی و پێویستە دوای کۆتاییھاتنی حکومەتەکەی بدرێتە دادگا، جەختیشیکردەوە، کۆتاییھاتنی حکومەتەکەی کازمی، واتای زاڵبوونە بەسەر ٤٠%ی گەندەڵیدا لە عێراق.
وتیشی، دڵنیان لە سەرکەوتنی حکومەتەکەی محەمەد شیاع سودانی و چوارچێوەی ھەماھەنگیش ھەموو ھەوڵێک بۆ سەرکەوتنی ئەو حکومەتە دەدات بە شێوەیەک عێراق پێویستی بە ھەڵبژاردنی پیشوەخت نەبێت.
نوسینگەی راگەیاندنی "محەمەد شیاع سودانی" روونکردنەوەیەکی سەبارەت بە میکانیزمی دیاریکردنی کاندیدی وەزارەتەکان لە کابینەی نوێی حکومەتی عێراقدا بڵاوکردەوە.
لە روونکردنەوەکەدا جەختکراوەتەوە لەسەر ئەوەی، دەرفەت دراوەتە سەرجەم فراکسیۆنەکان بۆ ئەوەی کاندیدەکانیان بۆ وەزارەتەکان پێشکەش بکەن.
وتیشی، ھەڵبژاردنی کاندیدی گونجاو لە دەستی سەرۆک وەزیرانی راسپێردراوە لەسەر بنەمای لێھاتویی و دەستپاکی و توانای لە بەڕێوەبردنی دەوڵەت دەبێت، ھەروەھا ھەڵبژاردنی کاندیدەکان پەیوەستە بە ژمارەی پارتەکان لە ھەڵبژاردن.
روونکردنەوەکەی نوسینگەی "سودانی" لە وەڵامی راگەیەندراوێکی چوارچێوەی ھەماھەنگی شیعەکاندایە کە رایانگەیاندبوو، چوارچێوەی ھەماھەنگی سودانی سەرپشک دەکات لە دیاریکردنی وەزیرەکان، بەدەرکردنی وەزارەتەکانی ناوخۆ و بەرگری لە پشکپشکێنە.
دادوەر فایەق زیدان سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای دادوەری عێراق رایگەیاند، بەردەوام کێشە و ئاستەنگی زۆر بۆ ئەنجومەنی باڵای دادوەری و سەرجەم دامەزراوە دادوەرییەکان دروست دەکرێت و سەرچاوەی ئەو کێشە و ئاستەنگانەش بەشێک لە لایەنە سیاسییەکانن و دەیانەوێت دامەزراوە یاساییەکان لە ژێر دەسەڵاتیاندا بێت.
وتیشی، سەرباری ئەو ھەوڵانە، ئەنجومەنی باڵای دادوەری و دامەزراوە یاساییەکان و دادگاکان توانیویانە سەربەخۆیی خۆیان بپارێزن و نەکەونە ژێر رکێف و دەسەڵاتی ھیچ ھێز و لایەنێکەوە، بەتایبەتی لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ەوە.
ژمارەیەک لە چاودێرانی سیاسی عێراق یاداشتێکیان ئاراستەی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی راسپێردراو بۆ پیکھێنانی حکومەتی نوێ کردووە و تیایدا داوایان لێکردووە لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی تەواو بۆ سەرجەم وێستگەکانی ژیانی ئەو کەسانە بکات کە بۆ وەرگرتنی پۆستە وزارییەکان کاندید دەکرێن و فشاری لایەنە سیاسییەکانیش قبوڵ نەکات و ھەر لایەنێکیش ئەو کارەی کرد، بۆ رایگشتی ئاشکرای بکات بۆئەوەی ھەمووان پشتیوانی بکەن و لەدژی ئەو لایانانە بوەستنەوە.
ئاماژەیان بەوەشکردووە، لە حکومەتەکانی رابردوودا بەھیچ شێوەیەک کار لەسەر توانا و کەسایەتی وەزیرەکان نەکراوە و لەسەر بنەمای حزبی و تایفی دانراون و ھەندێکیشیان بەسەر سەرۆک وەزیرانەکانی عێراقدا سەپێنراون.
سەرچاوەیەکی نزیک لە محەمەد شیاع سودانی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە رایگەیاندووە، ھێزە سیاسییەکان فشار لەسەر سودانی دروستدەکەن بۆ قبوڵکردنی کاندیدەکانیان.
وتیشی، سودانی ناوی چەندین کاندیدی بۆ وەزارەتەکان رەتکردووەتەوە و داوایکردووە ناوی تر پێشکەش بکرێن، ئەگەر لایەنەکانیش لەسەر ئەو ناوانە سووربن ئەوا سودانی خۆی ناوێک کاندید دەکات.
سەرچاوەکە باسی لەوەشکردووە، ناکۆکی لەنێوان کوتلە سیاسییەکان سەبارەت بە دابەشکردنی وەزارەتەکان دروستبووە، بەشێوەیەک سونەکان لەسەر شەش وەزارەت و لایەنەکانی ناو چوارچێوەی ھەماھەنگییش لەسەر دابەشکردنی ١٢ وەزارەت کە لە پشکی ئەوانە، ناکۆکییان لەنێواندا دروستبووە، پۆستی جێگرانی سەرۆک وەزیرانیش ئاستەنگی لەبەردەم دانووستانەکانی پێکھێنانی حکومەت لەچەند سەعاتی رابردوودا دروستکردووە.
مەحمود حیانی ئەندامی ھاوپەیمانی فەتحیش رایگەیاندووە، بەھۆی ناکۆکی نێوان سودانی و ھێزە سیاسییەکان لەسەر کاندیدەکان، رەنگە دانیشتنەکەی رۆژی شەممەی ئەنجومەنی نوێنەران بۆ دەنگدان لەسەر کابینەی نوێ دوابکەوێت.
چوارچێوەی ھەماھەنگی شیعەکان بۆ تاوتوێکردنی پرسی پێکھێنانی حکومەت و لابردنی ئاستەنگییەکانی بەردەم سەرۆک وەزیرانی راسپێردراو کۆبووەوە، بە پێی راگەیەنراوی کۆبوونەوەکە سەرۆک وەزیرانی راسپێردراو سەرپشک کراوە لە دیاریکردنی وەزیرەکانی پەیوەست بە قورسایی چوارچێوەی ھەڵبژاردن، دوای ئەوەی ھێزە سیاسییەکان لیستەکانیان بە ژمارەی پەرلەمانتاران و کاندیدەکانیان پێشکەش دەکەن بە پێی پێوەرەکانی سەرۆک وەزیران بۆ کۆمەڵێک لە وەزارەتەکان.
ھەروەھا سەرۆک وەزیرانی راسپێردراو سەرپشک کرا لەنێو کاندیدەکاندا وەزیرەکانی دەستنیشان بکات یاخود پێشنیازی کەسانی تر بکات.
جگە لەوەش سەرۆک وەزیران سەرپشک کرا لە گۆڕینی وەزارەتەکان لەنێوان پێکھاتەکان یاخود لەنێو یەک پێکھاتەدا و بەدەرکردنی وەزارەتەکانی ناوخۆ و بەرگری لە پشکپشکێنە و کاندیدکردنی کەسایەتی مەدەنی یاخود سەربازی، بەجۆرێک گەرەنتی بەدیھێنانی حکومەتێکی کارای خزمەتگوزار بکات کە بگونجێت لەگەڵ بەرنامە وزارییەکەی.