عیراق
د.لەتیف رەشید، پەیامێکی لەبارەی تەقینەوەکەی بەغداد بڵاوکردەوە و رایگەیاند، بە گرنگیەوە بەدواداچوون بۆ ئەنجامەکانی تەقینەوەی تانکەرێک لە گەڕەکی بنووکی شاری بەغداد دەکەن، کە قوربانی و زیانی لێکەوتەوە.
وتیشی، ھیوادارن ھاووڵاتیان ھاوکاریی ھەوڵەکانی پۆلیس و بەرگریی شارستانی بکەن و جەخت دەکەینەوە لایەنی پەیوەندیدار لێکۆڵینەوەی ورد لە رووداوەکە بکات و کەمتەرخەمەکانی رووداوەکە لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکرێت، ھیوای چاکبوونەوەشی بۆ بریندارەکان خواست.
"نید پرایس" وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا رایگەیاند، پیرۆزبایی لە "محەمەد شیاع سودانی" سەرۆک وەزیرانی عێراق دەکەن بۆ پێکھێنانی حکومەتی نوێ و ئامادەن کار بکەن لەگەڵیدا لەسەر بنەمای بەرژەوەندی ھاوبەش، لە پێناو باشکردنی خزمەتگوزارییەکان بۆ خەڵک و گرەنتی کردنی ئاسایش و سەقامگیری و سەروەری خاکی عێراق، ھەروەک چۆن لە رێککەوتنی چوارچێوەی ستراتیژی نێوانیان باسکراوە.
"نید پرایس" ئاماژەی بەوەش کرد، گەلی عێراق شایستەی دەرفەتێکی ئابوری باشە کە سنور بۆ گەندەڵکاران دابنێت و خزمەتگوزارییە گشتییەکان پەرەپێبدەن، ھەروەھا پێکەوە روبەڕووی ململانێکان دەبنەوە، ھەر لە گۆڕانکارییەکانی کەش وھەوا و باشکردنی رەوشی مافی مرۆڤ و ئابوری. وتیشی عێراق ھاوبەشی ئەمریکایە و ھەنگاو دەنێت بەرەو چاکسازی.
"نید پرایس" پێشوازیشی کرد لە پابەندی "سودانی" بۆ ئەوەی چەک بخاتە ژێر کۆنترۆڵی دامەزراوە رەسمی و شەرعییەکانی دەوڵەت.
میدیاکانی عێراق بڵاویانکردوەتەوە، شەوی رابردوو دوای دەنگدان بە حکومەتی نوێ لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە، محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق لەگەڵ سەرجەم وەزیرەکانی یەکەم کۆبوونەوەیان ئەنجامداوە و بەپێی زانیارییەکانیش تەوەری سەرەکی کۆبوونەوەکە تایبەتبووە بە وادە و چۆنێتی دەستبەکاربوونی سودانی و ھەموو وەزیرەکان لە پۆستەکانیاندا.
ئاماژە بەوەشکراوە، بەپێی ئەو بەرنامەیەی دیاریکراوە لە سبەینێوە مستەفا کازمی و وەزیرەکانی بەرەسمی پۆستەکانیان رادەستی سودانی و وەزیرە نوێیەکان دەکەن.
بە بڕیاری محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، سەعات دووی دوای نیوەڕۆی ئەمڕۆ پێنجشەممە، ئەنجومەنی نوێنەران بۆ دەنگدان بە حکومەتی نوێ و بەرنامەی کارەکەی حکومەتەکە کۆدەبێتەوە و لیژنەیەکیش پێکدەھێنرێت بۆئەوەی پێش دەستپێکردنی کۆبوونەوەکە، راپۆرتێک لەبارەی بەرنامەی کاری حکومەت ئامادە بکات.
ئەحمەد کنانی پەرلەمانتاری پێشووی فراکسیۆنی سادیقوون رایگەیاند، بەیانیی ئەمڕۆ "سی ڤی" کاندیدەکان بۆ پۆستە وەزارییەکان دەگاتە ئەنجومەنی نوێنەران و بەشێک لەو ناوانەی چەند رۆژی رابردوو بڵاوکرانەوە گۆڕانکارییان تێدا کراوە.
ھاوکات بەپێی زانیارییەکان، نوسینگەی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی راسپێردراوی عێراق، ئەمشەو تاکو بەرەبەیان سەرقاڵی یەکلاییکردنەوە و پێداچوونەوە بوون بە ناوی کاندیدی پۆستە وەزارییەکان، باس لەوەش دەکرێت ناوی پێنج کاندید گۆڕانکاری تێدا کراوە، ھەر بەپێی زانیارییەکان ئەمڕۆ لە کۆی ٢٤ وزارەتی کابینەی نوێی حکومەت کەمتر لە ٢٠ وەزارەتی یەکلایی دەبنەوە و چوار بۆ پێنج وەزارەت بەھۆی ناکۆکی لایەنەکان پڕکردنەوەیان بۆ کاتێکی تر دوادەخرێت.
فەرماندەیی ئۆپراسیۆنەکانی بەغداد بڵاویکردەوە، سەرجەم کەرتە ئەمنییەکان بە ھێزی روبەڕوبوونەوەی ئاژەوەگێڕی و سوپا و پۆلیسی فیدراڵی، لە سەعات ٥ی ئەم بەیانییەوە خراونەتە حاڵەتی ئامادەباشییەوە و لە چەندین ناوچەی بەغداد و نزیک بینای ئەنجومەنی نوێنەران جێگیر کراون.
بەڵام تا ئێستا ھیچ پردێک و رێگەیەکی سەرەکی لە نزیک ناوچەی سەوز و بە ئاڕاستەی بینای ئەنجومەنی نوێنەران، دانەخراوە.
بەپێی کارنامەکە ئەولەویەتی کاری حکومەتی نوێ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی دارایی و کارگێڕی و چارەسەرکردنی بێکاری و رەخساندنی ھەلی کارە، ھاوکات چاو بە سەرجەم بڕیارەکانی حکومەتی کاربەڕێکدا دەخشێندرێتەوە، بە تایبەت بڕیارە ئابووری و ئەمنییەکان، ھەروەھا پارەی پترۆ دۆلار بۆ ئەو پارێزگایانەی خاوەنی نەوت و غازن خەرجدەکرێت.
بەپێی ئەو کارنامەیە حکومەتی نوێی عێراق جەختدەکاتەوە لە ھەماھەنگی نێوان حکومەتی ناوەند و حکومەتی ھەرێم لەبارەی بڕیار و دۆسێکانی پەیوەست بە ھەرێمی کوردستان.
ھەروەھا کارنامەکە رێککەوتنی شەنگال لەخۆدەگرێت، بۆ ئاساییکردنەوە و گەڕاندنەوەی سەقامگیری و ئاسایش بۆ قەزای شەنگال، ھەروەھا تەواوکردنی رێکارەکانی رێککەوتنی تایبەت بە پڕکردنەوەی بۆشایی ئەمنی لەنێوان ھێزە ئەمنییەکانی عێراق و پێشمەرگە و تەرخانکردنی بودجەیەکی تایبەت بۆ قەرەبووکردنەوەی زیانلێکەوتووانی کردەوە تیرۆریستیەکان و ئەو پارێزگایانەی بەھۆی تیرۆرەوە زەرەرمەندبوون، ھەروەھا خەرجکردنی شایستە داراییەکانی ئەو کەسانەی ماددەی ١٤٠ی دەستوور دەیانگرێتەوە.
محەمەد شیاع سودانی لە نوسراویکدا، کە ئاڕاستەی محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی کردووە، ئاماژەی بەوەکرد، بەرنامە وەزارییەکەی و ناوی کاندیدەکانی بۆ پۆستە وەزارییەکان، ئاڕاستەی ئەنجومەنی نوێنەران دەکات بۆ ئەوەی بخرێنە بەردەستی پەرلەمانتاران و ھەروەھا رۆژی پێنجشەممە ٢٧ی ئەم مانگە، بۆ کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەران بۆ دەنگدان بە کابینە وەزارییەکەی دیاری بکرێت.
ھاوکات میدیا عێراقییەکان ناوی ١٩ کەسیان بڵاوکردەوە کە کاندیدن بۆ وەرگرتنی ١٩ وەزارەت لە حکومەتەکەی محەمەد شیاع سودانی، بەجۆرێک لەیس شاھر بۆ وەزارەتی نەوت و ساڵح حەسناوی بۆ وەزارەتی تەندروستی و عەبدولئەمیر شەمەری بۆ وەزارەتی ناوخۆ و تەیف سامی بۆ وەزارەتی دارایی کاندیدکراون.
ھەر بەپێی ناوەکان خالید شوانی بۆ وەزارەتی داد و فوئاد حسێن بۆ وەزارەتی دەرەوە و بەنگین رێکانی بۆ وەزارەتی نیشتەجێبوون کاندیدکراون، بەڵام ھێشتا ھیچ لایەنێکی رەسمی کاندیدکردنی ئەو کەسانەی پشتڕاست نەکردووەتەوە.
فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق نوسراوەکەی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی راسپێردراوی بۆ پێکھێنانی حکومەتی نوێ بڵاوکردووەتەوە کە داوای کردووە رۆژی پێنجشەممە ئەنجومەنی نوێنەران بۆ دەنگدان بە حکومەتی نوێ و بەرنامەی کارەکەی کۆببێتەوە.
لەسەر نوسراوەکەش محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رامەزاندی پیشانداوە بۆ ئەو کۆبوونەوەیە و رایگەیاندووە، رۆژی پێنجشەممە سەعات دووی دوای نیوەڕۆ کۆبوونەوەی تایبەت بە دەنگدان بە حکومەتی نوێ و بەرنامەی کارەکەی بەڕێوەدەچێت و لیژنەیەکیش پێکدەھێنرێت بۆئەوەی پێش دەستپێکردنی کۆبوونەوەکە راپۆرتێک لەبارەی بەرنامەی کاری حکومەت ئامادە بکات.
سەرچاوەیەکی ئەمنی بە کوردسات نیوزی ڕاگەیاند، جموجۆڵی تیرۆریستانی داعش لە سنوری قەزای داقوق سەر بە پارێزگای کەرکوکی زیادیکردوەتەوە و لە ناوچەی (چوبغان) لەسەر چەمی روخانە، تەقەیان لە خاڵێکی سوپای عیراق کردوە، بەڵام ھیچ زیانێکی نەبووە.
وتیشی، لە پەلامارێکی تری تیرۆریستانی داعشدا لە نزیک گوندی (خاشە) لەسەر چەمی ڕۆخانە دوو سەربازی سوپای عێراق کوژراون.
وەزارەتی بازرگانی عێراق رایگەیاند، ٤٤ ھەزار تۆن برنجی تایلەندی گەیشتۆتە کۆگاکانی وەزارەتی بازرگانی و بڕیارە لە چوارچێوەی سەبەتەی خۆراکی ساڵی ٢٠٢٢ بەسەر ھاوڵاتیاندا دابەشبکرێت.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە، برنجەکە لە جۆری دەنک درێژە و لە ئاستی جیھاندا بەکارھێنەرێکی زۆری ھەیە و کوالێتی بەرزە، لە دوای ئەنجامدانی پشکنینی تاقیگەیی کۆنتڕۆڵی جۆری، رەوانەی کۆگاکان دەکرێت بۆ ئەوەی بەسەر ھاووڵاتیاندا دابەش بکرێت.
بەپێی راگەیەندراوی خۆپیشاندەرانی تشرینییەکان، خۆپیشاندانەکانیان، بەغداد و زیاتر لە ١٠ پارێزگای تری باشور و ناوەڕاستی عێراق دەگرێتەوە و چەندین دروشم بەرز دەکەنەوە، کە یەکێکیان رەتکردنەوەی حکومەتەکەی "محەمەد شیاع سودانی"یە کە ھێشتا پێکنەھێندراوە.
ھەر بەھۆی ئەو خۆپیشاندانانەوە، سەرچاوە ئەمنییەکان رایانگەیاندووە، زۆرینەی شەقامەکانی نزیک گۆڕەپانی تەحریر داخراون، لەنێویاندا پردی سنک و کۆماری. ھەروەھا شەقامی کۆماری کە دەچێتە سەر گۆڕەپانی خەلانی و دەروازەی ناوچەی سەوز بە ئاڕاستەی ئەنجومەنی باڵای دادوەری داخراون.
"مستەفا کازمی" سەرۆک وەزیرانی کاربەڕێکەری عێراقیش ١٠ بڕیاری بۆ ھێزە ئەمنییەکان دەرکرد و داوا لە ھێزە ئەمنییەکان دەکان گیانی خۆپیشاندەران و دامەزراوەکانی حکومەت بپارێزن، نابێت فیشەک و گوللەی پلاستیکی دژی خۆپیشاندەران بەکاربھێندرێت.
ئەو خۆپیشاندانە ھاوکات دەبێت لەگەڵ سێیەمین ساڵیادی خۆپیشاندانەکانی ٢٥ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٩، کە زیاتر لە ساڵێکی خایاند و بەھۆیەوە زیاتر لە ٧٠٠ کەس کوژران و زیاتر لە ٢٠ ھەزار کەسیش برینداربوون، تائێستاش بکوژانی ئەو خۆپیشاندەرانە بە سزا نەگەیەندراون.
میدیاکانی عێراق لە زاری سەرچاوەیەکەوە بڵاویانکردووەتەوە، محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی راسپێردراو بۆ پێکھێنانی حکومەتی نوێی عێراق داوایەکی ئاراستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران کردووە بۆئەوەی رۆژی پێنج شەممەی داھاتوو بۆ دەنگدان بە کابینەی نوێی حکومەتی عێراق کۆببێتەوە.
ئاماژە بەوەشکراوە، سودانی وتویەتی تەواوی پێکھاتەی کابینەی نوێی حکومەت ئامادەیە و چاوەڕوانی بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەرانن بە مەبەستی بڕیاردان لەبارەی دیاریکردنی رۆژی کۆبوونەوەی ئەنجومەنەکە بۆ دەنگدان بە حکومەتی نوێ.
روانگەی عێراقی سەوز لە راپۆرتێکدا ئاماژەی بەوەکردوە، رووبەری ٣ ملیار مەتر چوارگۆشە زەوی بە مین و پاشماوەکانی چەک پیس بووە و لە سەرجەم ناوچە سنوورییەکانی نێوان عێراق و ئێران ٢٥ ملیۆن مینی زەمینی ھەیە،
رونیشی کردوەتەوە، ناوچە سنوورییەکانی ھەرێمی کوردستان لەمین پاکنەکراونەتەوە بەڵام ژمارەی مینە چێنراوەکان لە ناوچە سنورییەکانی باشور زۆر زیاترن لە ھەرێمی کوردستان.
روانگەی عێراقی سەوز ئاماژەی بەوەشداوە، تەنھا چوار رێکخراوی بیانی لە عێراق کاری ھەڵگرتنەوەی مین دەکەن، تێچووی ھەڵگرتنەوەی ھەر مینێک لە نێوان ٣٠٠ بۆ ١٠٠٠ دۆلارە، رووپێوی ھەر مەترێک زەویش ٣ بۆ ٧ دۆلارە.
چالاکوانانی خۆپیشاندەرانی تشرینییەکان لە راگەیەندراوێکدا بڵاویانکردووەتەوە، سبەینێ لە سەرجەم پارێزگاکانی عێراق، خۆپیشاندانی گەورە رێکدەخەن.
ئامانج لە خۆپیشاندانەکەش بۆ لابردنی چینی سیاسی گەندەڵ و پێکھێنانی حکومەتێکی کاتییە بە زووترین کات.
ئەوخۆپیشاندانە ھاوکات دەبێت لەگەڵ سێیەمین ساڵیادی خۆپیشاندانەکانی ٢٥ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٩، کە زیاتر لە ساڵێکی خایاند و بەھۆیەوە زیاتر لە ٧٠٠ کەس کوژران و زیاتر لە ٢٠ ھەزار کەسیش برینداربوون، تا ئێستاش بکوژرانی ئەو خۆپیشاندەرانە بە سزا نەگەیەندراون.
سەرچاوەیەکی سیاسی بڵاویکردەوە، سەرکردەکانی چوارچێوەی ھەماھەنگی لە ماڵی "ھادی عامری" سەرۆکی ھاوپەیمانی فەتح کۆبوونەوە.
لە کۆبوونەوەکەدا جەختیان کردووەتەوە لەسەر گرنگی یەکلاکردنەوەی کابینە وزارییەکەی "محەمەد شیاع سودانی" و بەخشینی متمانە پێی بە زووترین کات، راشیانگەیاندووە، دەبێت تا کۆتایی ھەفتەی داھاتوو متمانە بە حکومەتی نوێ بدرێت.
زیاتر لە ١٠ رۆژ بەسەر دەستبەکاربوونی "محەمەد شیاع سودانی" وەک سەرۆک وەزیرانی راسپیڕدراوی عێراق تێپەڕیوە، بەڵام ھێشتا ھیچ وادەیەک بۆ کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دیارینەکراوە بۆ دەنگدان بە کابینەکەی سودانی، چونکە ناکۆکییەکان لەسەر پۆستە وزارییەکان، ئاستەنگی دروستکردووە.
کۆبوونەوەکە پێش نیوەڕۆی ئەمڕۆ بەڕێوەدەچێت و ئەو میکانیزمانە تاوتوێدەکرێن، کە پێویستە لیژنەی دەستپاکی بیگرنەبەر لەبارەی بردنی ئەو پارەیە لە دەستەی گشتی باجەکان لە بانکی رافیدەین.
بڕیاریشە رۆژی چوارشەممە، لیژنەی دەستپاکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق میوانداری سەرۆکی دەستەی دەستپاکی و سەرۆکی دیوانی چاودێری دارایی بۆ ھەمان مەبەست بکەن.
دزینی ئەو بڕە پارەیە کە دەکاتە ٣.٧١ ترلیۆن دینار، بە دزینی سەدە ناودەبرێت و بەپێی بەدواداچوونەکانی وەزارەتی دارایی عێراق، پارەکە دراوەتە پێنج کۆمپانیا.