عیراق
کۆمپانیای گشتی بازرگانی خۆراکی سەر بە وەزارەتی بازرگانی عیراق رایگەیاند، چەند نموونەیەک لە جۆری برنجی ئەمریکی ھاوردەکراو لە تاقیگەی کوالێتی کۆنتڕۆڵ وەرگیراوە بۆ ئەوەی پشکنینی بۆ بکرێت بە مەبەستی دڵنیا بون لە باشی جۆری برنجەکە لە رووی تەندروستی و شیاوییەوە و دواتر بەسەر ھاووڵاتیاندا دابەش دەکرێت.
راشیگەیاندوە، لە ئێستادا ٤٤ ھەزار تۆن برنجی ئەمریکی ھاوردەکراوە و بڕیارە لەگەڵ سەبەتەی خۆراکی مانگانە بەسەر ھاوڵاتیان دابەش بکرێت.
محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق رایگەیاند، چینە ھەژار و کەمدەرامەتەکان بەھۆی بەرزبوونەوەی نرخی ماددە خۆراکییەکان لە بازاڕەکانی جیھان، بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە بەشە خۆراکی مانگانە دەبەستن.
محەمەد شیاع سودانی راشیگەیاند، ئەرکی حکومەتە گەرەنتی دابینکردنی خۆراک بۆ چینە ھەژارەکان بکات و وەزیری بازرگانیشی راسپارد، کار بۆ باشترکردنی کوالێتی خواردەمەنییەکان و زیادکردنی ماددە خۆراکییەکان بکات.
ھاوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق، سەرۆکایەتی یەکەمین کۆبوونەوەی تیمی کاری خزمەتگوزاری و ئەندازیاریی حکومەتی کرد و رایگەیاند، حکومەت سوورە لەسەر جێبەجێکردنی پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان، داواشی کرد پەلە بکرێت لە دۆزینەوەی چارسەری راستەقینە بۆ کێشە خزمەتکوزارییەکان.
د.نەرمین مەعرووف ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەران، بە کوردسات نیوزی راگەیاند، بەپێی کارنامەی حکومەتی نوێ، دەبێت حکومەت تاکو ناوەڕاستی ئەم مانگە پڕۆژە یاسای بودجەی ساڵی ٢٠٢٣ رەوانەی ئەنجومەنی نوێنەران بکات.
وتیشی، قەبارەی بودجەی ٢٠٢٣ دیار نییە، چونکە ھێشتا بە رەسمیی رەوانەی ئەنجومەنی نوێنەران نەکراوە، بەڵام پێشبینی ناکەن بودجەکە کورتھێنانی ھەبێت، چونکە داھاتی حکومەت زیادیکردووە و نرخی نەوتی خاویش باش بووە.
لە ماوەی رابردوودا مەزھەر محەمەد ساڵح راوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق رایگەیاند بوو، رەشنووسی پڕۆژە یاسای بودجەی ٢٠٢٣ ئامادەکراوە، بەڵام بە وتەی د.نەرمین مەعرووف، حکومەتی نوێی عێراق بە سەرۆکایەتیی محەمەد شیاع سودانی، مافی خۆیەتی گۆڕانکاری لەو رەشنووسەدا بکات و پێداچوونەوەی بۆ بڕگەکانی بکات.
رۆژی یەکشەممە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کۆدەبێتەوە و خوێندنەوەی یەکەم بۆ پڕۆژەیاساکانی خزمەتی شارستانی فیدڕاڵی و پاراستنی منداڵ دەکات لەگەڵ پرۆژەیاسای خزمەتی ئاڵا کە خزمەتی کە تایبەتە بە خزمەتی سەربازیی زۆرەملێ.
لەوبارەیەوە کەریم شکور، ئەندامی لیژنەی ئاسایش و بەرگریی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، بەپێی ناوەڕۆکی پڕۆژەکە ھەر کەسێک ١٨ ساڵی تەواوکردبێت و مەرجانەی تێدا بێت، دەبێت سەربازیی بکات، ئەوانەشی دەیانگرێتەوە ماوەی خزمەتەکەیان بەپێی ئاستی خوێندن دەگۆڕێت.
وتیشی، ژمارەیەکی زۆر لە ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران پشتگیری لە پەسەندکردنی پڕۆژەیاسای خزمەتی سەربازیی زۆرەملێ دەکەن و ئەگەر پەسند بکرێت لە ھەرێمی کوردستانیش جێبەجێ دەکرێت، چونکە ھەرێم بەشێکە لە حکومەتی فیدراڵی عێراق.
ئاشکراشیکرد، ھەر گەنجێکی بەشداربووی خزمەتی سەربازیی، لە ماوەی خزمەتی سەربازیدا مانگانە ٧٠٠ ھەزار دیناری پێدەدرێت.
محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق لە تویتێکدا رایگەیاند، تۆڕەکانی بە قاچاغبردنی نەوتیان سزادا و فەرمانی دەستگیرکردنیانی ئەو مافیایانەی جێبەجێکرد کە مافی عێراقییەکان دەدزن، لەو چوارچێوەشدا گەورەترین تۆڕی بە قاچاغبردنی نەوتیان لە پارێزگای بەسرە ھەڵوەشاندەوە و ھەرگیز کەمتەرخەمی ناکەن و شەو و رۆژ کاردەکەن بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بە ھەموو جۆرە جیاوازەکان.
ھەر لەبارەی ھەڵوەشاندنەوەی ئەو تۆڕە، حەیان عەبدولغەنی وەزیری نەوتی عێراق رایگەیاند، پێشوەخت لیژنەی ھەماھەنگی و ئاڵوگۆڕکردنی زانیارییان لەگەڵ دەزگا ئەمنییە نیشتمانییەکان پێکھێنا و لیژنەکە لێکۆڵینەوەی کرد و ئەندامانی بازرگانیکردنی نایاساییان بە بەرھەمە نەوتییەکان دەستگیرکرد.
محەمەد سەیھوود پەرلەمانتاری ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا رایگەیاند، دوای تەواوکردنی رێکارەکانی پەیوەست بە دەنگدان بۆ پێکھێنانی حکومەتی نوێ، سەرەتای ھەفتەی داھاتوو ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەست بە کۆبوونەوەکان و ئەرکە چاودێری و یاسادانانەکانی دەکاتەوە.
بە وتەی محەمەد سەیھوود، لە ئەولەویەتی ئەنجومەنی نوێنەران و حکومەتدایە لە ماوەی داھاتوودا، یاسای بودجەی گشتی ساڵی داھاتوو ئامادەبکەن و ئەوەندی بکرێت بە خێرایی دەنگی لەسەر بدەن.
رۆژی ٢٧ی مانگی رابردوو ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کۆبووەوە و متمانەی بە کابینەی نوێی حکومەت بە سەرۆکایەتی محەمەد شیاع سودانی بەخشی.
سودانی ھۆکاری بڕیارەکەی گەڕاندۆتەوە بۆ ئەوەی دامەزراندنەکان پێچەوانەی یاسای دادگای فیدراڵیین کە دەڵێت حکومەتی کار بەڕێکەی دەسەڵاتی دەرکردنی فەرمانی دامەزراندنی نیە.
ھاوکات وەزارەتی دارایی عێراق رایگەیاند، دەستیکردووە بە جێبەجێکردنی ئەو بڕیارانەی لە دووەم کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران دەرچوون لە نێویاندا بڕیاری ٢٨٠ی تایبەت بە ھەڵوەشاندنەوەی سەرجەم بڕیارەکانی حکومەتی کاربەڕێکەر لە دوای٨ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٢١ دەریکردوون و پەیوەستن بە پڕکردنەوەی پۆستە ئیدارییەکان.
عەبدولمەھدی کەربەلائی نوێنەری عەلی سیستانی لە پەیامێکدا رایگەیاند، عەلی سیستانی مەرجەعی باڵا جەخت لەوە دەکاتەوە، ھەمووان بە تایبەت بەرپرسان لە حکومەت رێز لە مافەکانی مرۆڤ بگرن و بەبێ جیاکاری و تەنھا وەک عێراقی مامەڵە بکەن لەگەڵ ھاووڵاتیانی سەرجەم ئاین و مەزھەبەکان.
ئامۆژگاریش دەکات، لەگەڵ خاوەن ئاینەکانی تر بە رێزگرتن و ئاشتی بژین و ھەر لایەک رێز لە بنەماکانی ئەویتر بگرێت و دوور بن لە توندوتیژی و توندڕەویی.
عەبدولمەھدی کەربەلائی رونیشیکردووەتەوە، سیستانی داوای بەردەوامبوون دەکات لەسەر بایەخدان بە دادپەروەری و بنەماکانی پێکەوەژیان و رەتکردنەوەی ھەر کارێکی ھاندەر بۆ ئیستیفزازی ئەوانی تر ، ھەروەک داوای دوورکەوتنەوە دەکات لە ھەرشتێک ھانی وروژاندنی توندوتیژی میدیایی و فکری دەدات.
ئەنجومەنی باڵای دادوەری رایگەیاند، دادگای لێکۆڵینەوەی کەرخ کە تایبەتە بە دۆسیەکانی گەندەڵی، رێوشوێنی زیاتری لە دژی ژمارەیەک تۆمەتبار بە دزینی پارەکەی دەستەی گشتی باجەکان گرتۆتەبەر و لێکۆلینەوەکانیش بۆ ئاشکراکردنی لایەنی کەمتەرخەم بەردەوامن.
ئاماژەی بەوەشکرد، سەرەڕای ئاڵۆزی لێکۆڵینەوە، بەڵام دادگا لیژنەیەکی تایبەتمەندی بۆ دەستبەسەرداگرتنی پارە و موڵکی تۆمەتباران چڕکردۆتەوە و لەو چوارچێوەیەشدا گەمارۆ خراوەتەوەسەر ٥٥ موڵکدا.
ھەروەھا پشکی دارایی تۆمەتبارێک و خێزانەکەی بە بەھای ١٦٧ ملیار دینار و ١٠٨ ملیار دیناری تر بەشێوەی کاش دەستی بەسەرداگیراوە، پشکێکی تریش کە بەھاکەی ١٠٠ ملیار دینار بووە لە یەکێک لە مۆڵە بازرگانییەکانی بەغداد دەستی بەسەرداگیراوە.
لێپرسراوێکی وەزارەتی دارایی عێراق کە ناوەکەی ئاشکرا نەکردووە بە میدیاکانی عێراقی راگەیاندووە، پڕۆژە یاسای بودجەی ٢٠٢٣ی عێراق بۆ یەکەمینجار لە ماوەی چەندین ساڵدا ١٠٠ ملیار دۆلار تێدەپەڕێنێت، ئەوەش بەھۆی ئەوەی داھاتی زۆر بۆ عێراق گەڕاوەتەوە و ھەوڵدەدرێت قەرەبووی پڕۆژە راگیراوەکان بکرێتەوە.
وتیشی، بۆ یەکەمینجار خەرجی بەگەڕخستن کەمتر دەبێت لە خەرجی تایبەت بە وەربەرھێنان و گەشەسەندن و بوژانەوەی ژێرخانەکان.
ئەو لێپرسراوەی وەزارەتی دارایی عێراق راشیگەیاندووە، پێشبینیدەکرێت پڕۆژە یاسای بودجە لە ماوەی مانگێکدا رەوانەی ئەنجومەنی وەزیران بکرێت و دواتر بنێرێتە ئەنجومەنی نوێنەران بۆ دەنگدان لەسەری.
دوێنێش وەزارەتی دارایی عێراق رایگەیاند، دەستیانکردووە بە ئامادەکردنی پڕۆژە یاسای بودجەی ساڵی داھاتوو.
خەشان ئاماژەی بەوەکردووە، فەرمانبەرێک لە دەستەی دەستپاکی کە پشکنینی بۆ چەکی خەرجکردنی پارە دانراوەکان کردووە، لەلایەن دەستەکەوە چوار ساڵ مۆڵەتی بۆ کراوە و چووەتە تورکیا، ھاوسەری فەرمانبەرەکەش بە ھەمان شێوە مۆڵەتی وەرگرتووە و عێراقی جێھێشتووە.
وتیشی، ئەوەی جێی سەرسوڕمانە نوسراوی بەڕێوەبەری گشتی فەرمانگەی لێکۆڵینەوەکانە کە ئاڕاستەی دەستە گشتییەکانی باج کراوە و دەستکراوەی کردوون.
ھەروەھا زوھرە بوخاری ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران ئاشکرایکردووە، ئەو کۆمپانیا بیانیانەی پارەیان لە ژمارە حسابی دەستەی گشتی باجەکان داناوە داوای پارەکانیان دەکەن، حکومەتیش ناچارە ملیۆنان دۆلاری کۆمپانیاکان بداتەوە. داواشی لە داواکاری گشتی کرد، گەشتی دەرەوەی وڵات لە تەواوی کاربەدەستانی حکومەتەکەی مستەفا کازمی قەدەغە بکات.
ئەعرەجی لە تویتێکدا ستایشی بڕیاری حکومەتی ھۆڵەندای کردووە بۆ وەرگرتنەوەی ٢٨ منداڵ و نۆ ژن لە کەمپی ھۆلی رۆژئاوای کوردستان و ھانی وڵاتانی تریشدا ھاووڵاتیەکانیان وەربگرنەوە.
وتیشی، کۆتاییھێنان بە دۆسیەی کەمپی ھۆل ھەنگاوێکی بنەڕەتییە لە وشککردنی سەرچاوە مرۆییەکانی تیرۆر و بڵاوبوونەوەی ئاشتی لەنێو گەلانی ناوچەکە.
کەمپی ھۆل دەکەوێتە رۆژھەڵاتی پارێزگای حەسەکە لە رۆژئاوای کوردستان و زیاتر لە ٦٥ ھەزار کەسی تێدایە کە زیاتر لە ٤٠ ھەزار کەسیان کەسوکاری چەکدارانی گروپی تیرۆریستی داعشن.
نوسینگەی سەرۆک وەزیرانی عێراق بڵاویکردوە، لە دیدارەکەدا تاوتوێی ھەوڵەکانی حکومەتی ئێستا بۆ بەھێزکردنی سەقامگیری و پتەوکردنی رێڕەوی دیموکراسی کراوە و پلانەکان بۆ چارەسەرکردنی دۆسیەی ئاوارەکان و دڵنیایی گەڕاندنەوەیان بۆ ناوچەکانیان خراونەتەڕوو.
ھەروەھا باس لە ھەوڵەکان و رێوشوێنەکانی حکومەت بۆ روبەڕوبوونەوەی گەندەڵی کرا و سەرۆک وەزیران رایگەیاند، حکومەت یاساکانی حوکمڕانی کارادەکات و سود لە ئەزموونی وڵاتە سەرکەوتووەکان لەو بوارەدا وەردەگرێت، داواشی لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کرد پشتیوانی عێراق بکەن لەپێناو گەڕاندنەوەی پارە دزراوەکان و تۆمەتبارانی داواکراو لە دۆسیەکانی گەندەڵی بە تایبەت ئەوانەی تێوەگلاون لە دۆسیەی دزینی پارەکانی دەستەی باجەکان.
سەرچاوەیەکی باڵای ئەمنی عێراق رایگەیاند، بە پێی فەرمانێکی دادگا، ھێزە ئەمنییەکان بەڕێوەبەرێکی گشتیی دەزگای ھەواڵگرییان دەستگیرکردووە کە پلەکەی لیوا بووە و بەڕێوەبەری کاروباری پرۆسە سەربازییەکان بووە.
ئەوەش لەکاتێکدا ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق لە کۆبوونەوەی ئاسایی رۆژی سێشەممەدا بە زۆرینەی دەنگ (رائید جوحی) سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری عێراقی لە پۆستەکەی دورخستەوە.
(نوری مالکی) سەرۆکی ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا لە توێتێکدا داوایکردووە، بەھای دیناری عێراقی بەرامبەر بە دۆلار بەرزبکرێتەوە و ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی بکرێتە ١٣٧ ھەزار و ٥٠٠ دیناری عێراقی، دەشڵێت، بڕیاری پێشوو بۆ دابەزینی بەھای دینار، قەیرانی گەورەی ئابوری بۆ خەڵک دروستکردووە.
ئەم لێدوانەی (مالکی) دوای ئەوە دێت کە (محمەد شیاع سودانی) سەرۆک وەزیرانی عێراق رایگەیاند، حکومەتەکەی پابەند دەبێت بە سیاسەتی نەختینەی و دراوی بانکی ناوەندی عێراق.
ئەم پێشھاتەش لەکاتێکدایە رۆژی چوارشەممە، بەھۆی بڕیاری بانکی ناوەندی عێراق بۆ کەمکردنەوەی بڕی خستنەڕووی دۆلار بۆ بازاڕەکانی ناوخۆ، بەھای دیناری عێراقی بەرامبەر دۆلار جارێکی تر دابەزی و ١٠٠ دۆلار بۆ سەروو ١٤٧ ھەزار دینار بەرزبۆوە، ئەوەش دوای ئەوەی لە سەرەتای ئەم ھەفتەیە بەھای ١٠٠ دۆلار بۆ ١٤٥ ھەزار و ٥٠٠ دینار دابەزیبوو.
ئەمیندارێتی گشتی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق رایگەیاند، سودانی لە یەکەم کۆبوونەوەیدا لەگەڵ وەزیرەکان داوای لە وەزارەتی دارایی کردووە کە پڕۆژە یاسای بودجەی ساڵی ٢٠٢٣ ئامادەبکەن و رەوانەی ئەنجومەنی وەزیرانی بکەن، تا بخرێتە کارنامەی کۆبوونەوەکانیانەوە.
وەزارەتی داراییش رایگەیاندووە، دەستیانکردووە بە ئامادەکردنی پڕۆژە یاساکە و بەمنزیکانە رادەستی ئەنجومەنی وەزیرانی دەکەن، بەڵام تائێستا باس لە دەستکاریکردنی بەھای دۆلار بەرامبەر دینار نەکراوە.
لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانیش جەختیکردووەتەوە لەوەی، پێدەچێت لە ناوەڕاستی ئەم مانگە حکومەت پڕۆژە یاساکە رەوانەی ئەنجومەنی نوێنەران بکات، پێشبینیدەکرێت نرخی یەک بەرمیل نەوت لە نێوان ٧٠ بۆ ٧٥ دۆلار دیاری بکرێت و لە سەرەتای ساڵی داھاتوو پڕۆژە یاساکە پەسەندبکرێت.