دانیشتنەکەی ئەنجومەنی نوێنەران بۆ خوێندنەوەی دووەم بۆ پڕۆژەیاسای بودجە لە شەوی یەکشەممەوە دەستیپێکرد و بە کراوەیی ھێڵرایەوە و پەرلەمانتاران پێشنیازی خۆیان لەسەر پڕۆژەکە خستەڕوو، شەوی رابردووش خوێندنەوەی دووەم بۆ پڕۆژەکە کۆتاییھات.

محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران لە کۆبوونەوەکەی شەوی رابردوودا داوای لە لیژنەی دارایی کرد، دوای جەژن میوانداری وەزیرەکان و پارێزگاری بانکی ناوەندی بکات و لەبارەی گۆڕانکارییەکانی بودجە گفتوگۆیان لەگەڵدا بکات.

رۆژی ٥ـی نیسان ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق خوێندنەوەی یەکەمی بۆ پڕۆژەیاسای بودجە کرد، لە پڕۆژەی بودجەشدا کە نزیکەی ٢٠٠ ترلیۆن دینارە، پشکی ھەرێمی کوردستان بە ١٦ ترلیۆن و ٦٠٩ ملیار دینار دیاریکراوە.

کازم ئەلتوکی، ئەندامی لیژنەی نەوت و غاز لە ئەنجومەنی نوێنەران لە پەیامێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، بڕیارەکەی دادگای پاریس، ھەرێمی کوردستانی پابەندکردووە کە لە مەودوا ناتوانێت نەوت لە دەرەوەی سۆمۆ بفرۆشێت، بۆیە لەمکاتەدا لایەنەکان ناچاربوون دەست بە گفتوگۆ بکەن و رێککەوتنێک ئیمزا بکەن.

ئەوەشی خستووەتەڕوو، بەگوێرەی رێککەوتنەکەش دەبێت ھەرێمی کوردستان رۆژانە  ٤٠٠ بۆ ٤٥٠ ھەزار بەرمیل نەوت لەرێگەی سۆمۆوە ھەناردە بکات، لە بەرامبەریشدا بەغداد شایستە داراییەکانی ھەرێم دابیندەکات، ئەو رێککەوتنەش ھەمیشەییە و ناکرێت وەک لێکتێگەیشتنێکی کاتی مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت.

 

 

ئەنجومەنی باڵای دادوەر لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، دادگای پێداچوونەوەی رەسافە سزای لەسێدارەدانی بەسەر ھەشت چەکداری داعشدا سەپاند کە لە زیندانەکانی تاجی، کفل، کەرخدا راگیرابوون.

ئەوەشی خستووەتەڕوو، ئەو ھەشت کەسە تۆمەتباربوون بە دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ شانە نوستووەکانی داعش لە زیندان و ھەوڵدان بۆ ھەڵاتن و زیندووکردنەوەی رێکخراوەکەیان، سزاکەش بەگوێرەی ماددەی سێ لە یاسای رووبەڕووبوونەوەی تیرۆر دەرچووە.

بەگوێرەی یاسای روبەڕوبوونەوەی تیرۆر، ھەرکەسێک لە ڕووی زانیاری، پلاندانان و ھاوکاری دارایی بەشداربێت لە کاری رێکخراوێکی تیرۆرستی، بە سزای لەسێدارەدان سزادەدرێت.

ئەحمەد نعێمی بەڕێوەبەری بەشی پلاندانان، لە سندوقی نیشتەجێبوونی عێراق لە لێدوانێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، ساڵی ٢٠١١ کاتێک یاسای سندوقەکەیان دەرچوو، بڕی ٣٠ ملیۆن دینار دەدرا بە ھاووڵاتیان بۆ مەبەستی دروستکردنی خانوو، بەڵام ساڵی ٢٠١٨ یاساکە ھەموار کرایەوە بڕیاردرا ٥٠ ملیۆن دینار بدرێت بە ھاووڵاتیان.

وتیشی، بەلەبەرچاوگرتنی دۆخی وڵات و بەرزبوونەوەی نرخی پێداویستییەکان، سەرۆکوەزیرانی عێراق رەزامەندیداوە لەسەر زیادکردنی قەرزی نیشتەجێبوون لە ٥٠ ملیۆن دینارەوە بۆ ٦٠ ملیۆن دینار، بڕیارەکەش ھەموو ھاووڵاتیانی عێراق دەگرێتەوە.

لیوا روکن عەلی فازڵ، فەرماندەی ئۆپراسیۆنەکانی سوپای عێراق لە پارێزگای دیالە رایگەیاند، نزیکەی دوو مانگە ئۆپراسیۆنی سەپاندنی یاسا بە فەرمانی راستەوخۆی محەمەد شیاع سودانی سەرۆکوەزیرانی عێراق لە سنوری پارێزگای دیالە بەردەوامە بۆ کۆنترۆڵکردنی رووداوە ئەمنییەکان و دەستگیرکردنی تۆمەتباران و داواکراوانی یاسا و رێگرێکردن لە قاچاخچێتی لە سنوری پارێزگای دیالە کە ببووە دیاردەیەکی مەترسیدار.

وتیشی، لەماوەی نزیکەی ئەو دوو مانگەدا تائێستا ٥٠ تۆمەتباری تیرۆر و نزیکەی ٣٠٠ لە یاسا دەرچوو و بەکارھێنەری ماددەی ھۆشبەر و قاچاخچی دەستگیرکراون و دەستیش بەسەر ٢٠٠ بارھەڵگردا گیراوە کە بۆ کاری قاچاخچێتی بەکارھێنراون، ئاماژەی بەوەشکردووە، رەوشی ئەمنی پارێزگای دیالە بەرەو جێگیربوونی تەواو دەچێت.

شەوی رابردوو دووەم کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق تایبەت بە گفتوگۆ لەسەر پرۆژیاسای بودجە بەڕێوەچوو و تێبینی و سەرنجی پەرلەمانتارانیش لەسەر بڕگە و مادەکانی پرۆژەیاساکە وەرگیرا.

لە کۆتایی دانیشتنەکەشدا محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کۆبوونەوەکەی بە کراوەیی بۆ ئەمڕۆ ھێشتەوە کە بڕیارە سەعات یەکی دوای نیوەڕۆ دەستپێبکات و تا سەعات شەش بەردەوام بێت.

 

ئەسیر داود، وەزیری بارزگانی عێراق لە رایگەیندراوێکدا رایگەیاند، ھەر کەسێک دەتوانێت مانگانە ١٢٠ سەمون یاخود ٩٠ نان یان کولێرە وەربگرێت، واتە رۆژانە ھەر کەسێک دەتوانێت ٤ سەمون وەربگرێت، بە جێبەجێکردنی ئەو بریارەش پارەیەکی زۆر بۆ ھاوڵاتیان دەگەڕێتەوە. 

راشیگەیاند، ئەم بریارەی وەزرەتی بازرگانی عێراق لە دوای ئەو لێکۆڵینانەوەدێت کە لەو بارەیەوە کردویانەو بۆیان دەرکەوتوە کە مانگانە ھاوڵاتیان زۆرینەیان بە نرخێکی زۆر کەم بەشە ئاردەکانیان دەفرۆشنەوە بە بریکاری ئاردەکان.

سەرۆکایەتی کۆمار لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، ڕودانی ئەم تاوانە ھانی لایەنە ئەمنی و دادوەری و پەروەردەیی و کۆمەڵایەتیەکان دەدات کە ئەوەی بەسەر منداڵە کچەکەدا ھات بە گرنگییەکی زۆرەوە وەربگرن بۆ ئەوەی ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ئەم تاوانە بکەن.

سەرۆک کۆمار جەخت دەکاتەوە لەسەر گرنگی یاسا کە ڕێگریەکی توندی یەکلاکەرەوە بێت لەم جۆرە تاوانەدا.

دەشڵێت یاساکان و سەروەری یاسا لە سەرووی ھەمووانەوەیە و ڕێزگرتن لە دابونەریتەکان و ڕەوشت ھۆکارێکن بۆ کەمکردنەوەی ڕووبەری تاوان لە کۆمەڵگەدا و پاراستنی ئاسایش و ئازادی و شکۆی تاکەکان.

د.لەتیف ڕەشید، سەرۆککۆماری عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، پێشھاتەکانی سودان کەبوونەتە ھۆی گیانلەدەستدانی ھاوڵاتیان و زیانگەیاندن بە دامەزراوەکان و لەباربردنی دەرفەتەکانی بەردەوامبوون لە بونیادنان و پێشکەوتنی دیموکراسی و ئاشتییانە مایەی نیگەرانییە، بەڵام متمانەی تەواویان ھەیە سودان دەتوانێت بە دیالۆگی ئاشتییانە و دیموکراسی ئەو قەیرانە تێپەڕێنێت و جەنگ و کردەوە چەکدارییەکان رابگرێت.

راشیگەیاندوە، داوا دەکەن لە سودان پشت بە بنەماکانی دیموکراسی ببەسترێت بۆ باشترکردنی دەرفەتەکانی دیالۆگ بە شێوەیەک ژیان و ئاشتی و دادپەروەری بپارێزێت، جەختیشیکردوەتەوە عێراق ئامادەیە بۆ ھەوڵدان و ھاوکاریکردنی سودان لە پێناو دەستەبەرکردنی دەرفەتەکان بۆ گفتوگۆی بونیادنەرانە بە شێوەیەک کە یارمەتیدەر بێت لە سەرکەوتنی لۆژیکی ئاشتی و بەھێزکردنی ئاراستەی دیموکراسی.

عامر عەبدولجەبار پەرلەمانتاری سەربەخۆ لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، پرۆژەیاسای بودجە لەسەر ئەو بنەمایە داڕێژراوە کە لە ھەر ٣٦٥ رۆژەکەی ساڵدا نەوت ھەناردە بکرێت و ھەر بەرمیلێکیش بە ٧٠ دۆلار دینار بفرۆشرێت، کۆی داھاتی نەوتیش بگاتە ١١٧ تریلیۆن دینار.

ئاماژەی بەوەشکردووە، بەدڵنیاییەوە لەماوەی ساڵێکی تەواودا ھەموو رۆژێک نەوت نافرۆشرێت، ئەگەر لەماوەی ئەو ساڵەشدا بەھەر ھۆکارێک لە ٣٥ رۆژ نەوت نەفرۆشرێت داھاتی نەوت لە ١١٧ تریلیۆن دینارەوە کەمدەبێتەوە بۆ ٩٨ تریلیۆن، بەوەش کورتھێنان لە بودجەدا دەگاتە ٨٢ ترلیۆن دینار.

محەمەد شیاع سودانی سەرۆکوەزیرانی عێراق، لە میانەی کۆبوونەوەی لەگەڵ سەرۆک و ئەندامانی لیژنەی نەوت  و غاز لە ئەنجومەنی نوێنەران ئاماژەی بەوەکرد، کارنامەی حکومەت جەختدەکاتەوە لەسەر پەرەپێدانی کەرتی نەوت و رێکخستنی پڕۆسەی ھەناردەکردنی، بەتایبەت دوای رێککەوتنەکەی ھەولێر و بەغداد کە بووەتە ھۆی رەخساندنی کەشێکی ئەرێنی بۆ دەرچواندنی یاسای نەوت و غاز.

وتیشی، حکومەت گرنگییەکی زۆر بە کەرتی وزە دەدات و پلانی ھەیە لە داھاتوویەکی نزیکدا وەبەرھێنان لە غازیشدا بکات، بەجۆرێک کاردەکەن بۆ ئەوەی عێراق بچێتەسەر نەخشەی غازی جیھانی.

سەرۆکوەزیرانی عێراق دەشڵێت، وەبەرھێنان لە پیشەسازی پترۆکیمیاییدا رۆڵێکی کاریگەری دەبێت لە ئابوری وڵاتدا، بۆیە بەردەوامن لە وەبەرھێنانی فراوان لە کەرتی نەوت و زیادکردنی سەرچاوەکانی داھات.

دەستەی دەستپاکی لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە،دادوەری دادگای دووەمی لێکۆڵینەوەی کەرخ، فەرمانی دەستگیرکردن و پشکنینی بۆ موشریق عەباسی راوێژکاری سیاسی مستەفا کازمی دەرکردووە، لەبەرئەوەی بەبێ ھۆکارێکی رەوا ئامادەنەبووە سەروەت و سامانەکەی ئاشکرا بکات .

ھاوکات دادگا بڕیاریداوە شوێنی تۆمەتبار بپشکنرێت بەمەبەستی جێبەجێکردنی بڕیاری دەرچوو لە دژی.

لەسەر ھەمان بابەت، باسم خەشان پەرلەمانتاری سەربەخۆ رایگەیاندوە، موشریق عەباسی لە زۆر دۆسیەی گەندەڵی تێوەگلاوەو کەوتنی یەک لەدوا یەکی راوێژکارەکانی کازمی بەڵگەیە لەسەر تێوەگلانی خودی کازمی لە دزی سەدە.

سەرچاوەیەکی لە ھاوپەیمانی چوارچێوەی ھەماھەنگی دەسەڵاتدار بە رۆژنامەی (عەرەبی جەدید) ی راگەیاند، سودانی لەبەر ھەستکردن بە لاوازی ئەدای ژمارەیەک لە وەزیرەکان کە وەک پێویست کاروبارەکانیان راناپەڕێنن بریاریداوە  پێنج بۆ شەش وەزیری کابینەکەی بگۆڕێت.

محەمەد بەلداوی، پەرلەمانتاری چوارچێوەی ھەماھەنگی دەڵێت، گۆڕانکاری وەزاری چاوەڕوانکراو لەڕێگەی ھەڵسەنگاندنی وەزیرەکانەوە دەبێت.

دەشڵێت، ھێزە سیاسییەکان بەتایبەتی ھاوپەیمانی ئیدارەی دەوڵەت گلۆپی سەوزیان بۆ سودانی ھەڵکردووە بۆ گۆڕینی وەزیرە کەمتەرخەمەکان و بریکار و پارێزگارەکان.

 پێشتر نوری مالیکی سەرۆکی ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا دووپاتی کردبووەوە، چوارچێوەی ھەماھەنگی و ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، ھیچ بریارێکیان سەبارەت بە بەشدارییکردن لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان نەداوە و ھەنگاوی جددی نەناوە تا ئەو کاتەی چاکسازی وەزاری نەکرێت. 

تەیف سامی وەزیری دارایی دارایی عێراق، کە بەسەرۆکایەتی وەفدێکی حکومی لە ئەمریکایە، لە واشنتۆن لەگەڵ بەڕێوەبەری جێبەجێکاری بانکی نێودەوڵەتی کۆبووەوە و گفتوگۆیان لەسەر رێکارەکانی حکومەتی عێراق کرد بە ئامانجی چاکسازی لە بواری دارایی بۆ بەھێزکردنی کەرتی ئابووری، ئەوەش لە چوارچێوەی گەشەپێدانی بەردەوام بە کۆی پرۆژەکان و ئاو، کەشوھەوا، ژینگە ، گواستنەوە و پاراستنی کۆمەڵایەتی.

لە بەشێکی تری کۆبوونەوەکەدا، باس لە پرۆژەیاسای بودجەی گشتی ئەمساڵی عێراق کرا و وەزیری دارایی رایگەیاند، سەرقاڵی پەسەندکردنی بودجەیەکن کە یەکەم جارە سندوقی گەشەپێدان و چارەسەرکردنی کێشەی ھەژاریی لەخۆدەگرێت.

سودانی لە راگەیەنراوێکدا بەبۆنەی ساڵیادی ئەنفالەوە ئاماژەی بەوەکردووە، لەم ڕۆژانەدا بەبێ دەنگی و ڕێزگرتن و غەمگینیەوە، یادی پرۆسەکانی ئەنفال لەدژی گەلی کوردی خۆشەویست دەکەینەوە، کەرژێمی دیکتاتۆری بەعسی ئەنجامی دا، کەدڕندەترین ستەمکاری و دوژمنکاری تۆمارکرد، ھیچ ڕژێمێک تاوانی بەم شێوە لە رق وکینە و رەگەزپەستی دژی ھاووڵاتیانی خۆی ئەنجامی نەداوە.

دەشڵێت، گەل ئەمڕۆ لەرەوشێکی بەھێزدایە وبەڕیزێکی تۆکمە و توانا و ھاوبەندیەکی پتەوتر لەنێوان پێکھاتە جۆراجۆرەکانیەوە لەسەر پێی خۆی راوەستاوە.

سودانی باسی لەوەشکردووە، ئەمڕۆ ئەم یادە بەئازارە دەکەینە دەستپێک بۆ نوێکردنەوەی پەیمانی کارکردن و بیناکردن و بەخشین، لەپێناو عێراقێک کە تاوانەکانی کۆمەڵکوژی و گۆڕی بەکۆمەڵ تێیدا دووبارە نەبنەوە. 

موقتەدا سەدر رێبەری رەوتی سەدر لە تویتێکدا رایگەیاند، ئەگەر کەسێکی چاکساز بێت بۆ عێراق، بەڵام نەتوانێت رەوتی سەدر چاک بکات، ئەوا تاوانە، دەشڵێت، بەردەوامبوون لە سەرکردایەتیکردنی رەوتی سەدر تاوانە، لەکاتێکدا ئەھلی قەزیە و ھەندێک گەندەڵکار و خراپەکاری تێدایە.

سەدر بڕیاریدا جگە لە نوێژی ھەینی و دوو دامەزراوەی سەر بە رەوتەکەی، سەرجەم چالاکییەکانی رەوتی سەدر بۆ ماوەی یەک ساڵ رابگرێت، تا ئەوکاتەی بێبەریبوونی خۆی لەو کەسانە لە بەرامبەر خودا و باوکیدا دەسەلمێنێت.

ھەر لە چوارچێوەی بڕیارەکەشیدا، مەزارگەی باوکیی تاکو دوای جەژنی رەمەزان داخست، ھەروەھا ھەژمارەکەی خۆی لە تویتەر داخست.

لەلایەکی ترەوە محەمەد ساڵح عێراقی - وەزیری سەدر لە تویتەر رایگەیاند، بە بڕیاری موقتەدا سەدر و بەھۆی ھەڵسوکەوتی گەندەڵکارانەوە کە ناویان لەخۆیانناوە ئەھلی قەزیە، خەڵوەت لە مزگەوتی کوفە ھەڵوەشێندراوەتەوە.

بڕیارەکەی سەدر دوای بانگەوازەکەی گرووپی ئەھلی قەزیە ھات بۆ پێدانی بەیعەت بە سەدر لە ١٠ شەوی کۆتایی رەمەزان وەک ئیمامی دوانزەیەمی شیعە.