فەرھاد ‌حەمزە محەمەد، سەرۆکی تیمی ئەندازیارانی کۆمپانیای نەوتی باکور بە دەنگی ئەمریکای راگەیاند، بابەتی نەوت و غاز سیاسەتێکی ناوەندییە و لەکۆتاییدا دەبێت بە ھاوکاری بەغداد بێت و فرۆشتنەکەی لەژێر دەستی عێراق بێت، چونکە سیاسەتی دارایی سیاسەتێکی ناوەندییە، بۆیە لەداھاتوودا سەرجەم کێڵگە نەوتییەکان و غاز لە ھەرێمی کوردستان دەکەونە ژێردەستی حکومەتی عێراق و حکومەتی ھەرێمیش جگە لە رێککەوتن و رادەستکردنی سەرجەم کێڵگەکان ھیچ دەرچەیەکی دیکەی نییە. 

سەبارەت بە ھۆکاری سکاڵاکەی کۆمپانیای نەوتی باکوریش وتی، خورمەڵە و کۆرمۆر لە کێڵگە پەرەپێدراوەکانن و لە خورمەڵە ٦٤ بیر و لە کۆرمۆرھەشت بیر لێدراون، بەپێی دەستوریش دەبێت حکومەتی عێراق سەرپەرشتی بکات، بۆیە بە ھی خۆی دەزانێت. وتیشی، زیندوکردنەوەی سکاڵاکان لە ئەنجامی گۆڕانی تەرازووی ھێزە.

سەبارەت بە رادەستکردنی ئەو دوو کیڵگەیەش بە حکومەتی عێراق وتی، بژاردەکانی حکومەتی ھەرێم ئێستا زۆر سنوردارن، بۆیە ھەر دەبێت رێکبکەون لەگەڵ بەغداد، چونکە ناتوانن جارێکی دیکە بە ئارەزووی خۆیان نەوت و غاز ھەناردە بکەن، چونکە ئێستا حکومەتی عێراق باڵادەستە و ھەرێم ھیچ کارتێکی بەدەستەوە نییە کە بتوانێت مەسەلەی نەوت بەلای خۆیدا یەکلابکاتەوە.

جومانە غەلای وتەبێژی کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی عێراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، نوسراویان ئاڕاستەی ئەنجومەنی وەزیران نەکردووە بۆ دواخستنی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق، تەنھا نوسراوێکیان ئاڕاستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران کردووە کە داوای بودجەی تایبەت و پێداویستییەکانی پڕۆسەکەیان کردووە، بۆ ئەوەی بتوانن دەست بە رێکارەکان بکەن.  

"جومانە غەلای" وتیشی، دوا وادە بۆ ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان ٢٠ی ١٢یە و ئەنجومەنی نوێنەرانیش رۆژی ٦ی تشرینی دووەمی بۆ ھەڵبژاردنەکە دیاریکردووە و لە کۆی ١٨ پارێزگا ١٥ پارێزگا دەگرێتەوە. 

حسێن مەردان جێگری دووەمی سەرۆکی لیژنەی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو و ئەھوارەکان لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، جێگەی قبوڵ نییە کە پشکی کەرتی کشتوکاڵ بۆ دابینکردنی ئاسایشی خۆراکی ھاووڵاتیان، تەنھا ١% بێت لە پڕۆژەیاسای بودجە بۆ ساڵی ٢٠٢٣. 

جەختیشی کردەوە، لە پێویستی گرنگیدان بە ھەردوو کەرتی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو وەک چۆن گرنگی بە وەزارەتی ناوخۆ و بەرگری دەدرێت. 

وتیشی لیژنەکەیان بە "محەمەد شیاع سودانی" سەرۆک وەزیرانی عێراقی راگەیاندووە، کەرتی کشتوکاڵ دەتوانێت یەک ملیۆن ھەلی کاری تایبەت بڕەخسێنێت، بە تایبەت کە ھەلی کار لە کەرتە حکومییەکان ئەستەمە. 

دادوەر حەیدەر حەنون سەرۆکی دەستەی دەستپاکی عێراق رایگەیاند، لەم کابینەیەی حکومەتی عێراقدا بەسەرۆکایەتی محەمەد شیاع سودانی، شەڕێکی سەخت و چارەنووسسازیان لەدژی گەندەڵی دەستپێکردووە و زۆربەی ھێز و لایەنەکانیش پشتیوانییان دەکەن و ھەر تۆمەتبارێکی گەندەڵیش کە بە بەڵگەی رەسمی کارە نایاساییەکانی بەسەردا ساغ ببێتەوە، رێگە نادەن بەبێ سزادان دەربازی ببێت لە ھەر پلە و پایەیەکدا بێت.

وتیشی، بەو پێیەی جەنگی رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی، رووبەڕوبوونەوەی بەرژوەندییە کەسییەکانە، دەزانن ئاستەنگ و کێشەی زۆریان بۆ دروست دەبێت، بەڵام حکومەتی ئێستای عێراق زۆر جددیە لە نەھێشتنی گەندەڵی و بەسزاگەیاندنی گەندەڵکاران، بۆیە دەیانەوێت ئەو جەنگەی دەستیان پێکردووە بیگەیەننە ئەنجام.

محەمەد شیاع سودانی سەرۆکوەزیرانی عێراق لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا رایگەیاند، بۆ ھەڵسەنگاندنی کار و ئەدای رۆژانە، زۆر بە روونی و راشکاوانە قسە لەگەڵ وەزیرەکان دەکەن و دەستوریش دەسەڵاتی بەسەرۆک وەزیران داوە بۆ لابردنی ھەر وەزیرێکی کەمتەرخەم.

وتیشی سازش لەسەر ئەو دەسەڵاتە دەستوریە ناکەن و سورن لەسەر ئەنجامدانی گۆڕانکاری وەزاری و بۆ ئەو مەبەستەش کاتێکی گونجاو دیاری دەکەن.

سودانی باسی لەوەشکرد، گەورەترین ئاستەنگ و کێشە لە بەردەمیان نەبوونی متمانەی عێراقییەکانە بە حکومەت ئەوەش بەھۆی کەموکوڕی و کێشە و ھەڵەکانی رابردوو بەتایبەتیش پشتگوێخستنی مەترسییەکانی گەندەڵییەوە بووە.

دەشڵێت، کاری لەپێشینەی حکومەتی ئێستا دابینکردن و جێبەجێکردنی داواکاری و پێداویستییەکانی ھاوڵاتیانە و بۆ بەدەستھێنانەوەی متمانە و بۆ راستکردنەوەی ھەڵەکانیش بەھیچ جۆرێک کات بەفیڕۆ نادەن.

لەبارەی پڕۆژەی بودجەوە، سودانی ئاماژەی بەوەکرد، ھەموان کۆکن لەسەر پەسەندکردنی و ئامادەن لەگەڵ پەرلەمان گفتوگۆ لەبارەی کەمکردنەوەی کورتھێنان بکەن، بەمەرجێک کاریگەری لەسەر خەرجییەکان نەکات.

وەزارەتی دەرەوەی ئێران لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، "فوئاد حسێن" وەزیری دەرەوەی عێراق و "حسێن ئەمیر عەبدولاھیان" وەزیری دەرەوەی ئێران پەیوەندییەکی تەلەفۆنییان ئەنجامدا و پیرۆزبایی جەژنی رەمەزانیان ئاڕاستەی یەکتر کردووە. 

ھاوکات بیروڕاکانیان سەبارەت بە پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانی تاران و بەغداد و پێشھاتەکانی ناوچەکە و پاراستنی ئاسایش و سەقامگیری و روبەڕوبوونەوەی تیرۆریان تاوتوێ کرد. 

ھەر لەو پەیوەندییەدا، وەزیری دەرەوەی عێراق ئاماژەی بەوەکرد، دڵخۆشە بە ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان تاران و ریاز و راشیگەیاند، بەمنزیکانە "د.لەتیف رەشید" سەرۆک کۆماری عێراق بە سەردانێکی رەسمی دەچێتە تاران.

مانگی رابردوو، "ئیبراھیم رەئیسی" سەرۆک کۆماری ئێران لەڕێی "محەمەد ئال سادق" باڵیۆزی ئێرن لە عێراق بانگھێشتنامەی رەسمی بۆ سەرۆک کۆماری عێراق نارد بۆ سەردانکردنی تاران، سەرۆک کۆماری عێراقیش رایگەیاندبوو کە بەزووترین کات سەردانەکە ئەنجام دەدات. 

 

موھەنەد خەزرەجی، ئەندامی فراکسیۆنی چوارچێوەی ھەماھەنگی لە ئەنجومەنی نوێنەران لە لێدوانێکدا ئاماژەی بەوەشکردوە، لایەنەکانی ناو  چوارچێوەی ھەماھەنگی پێداگرن لەسەر پەسەندکردنی پڕۆژەیاسای بودجە بەو رەشنوسەی ئێستای، لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێت ژمارەیەک گۆڕانکاری سنوردار لە پڕۆژەکەدا بکرێت بەجۆرێک لەگەڵ یاسا و دەستوردا بگونجێت.

ئەوەشی خستوەتەڕو، ھەندێک لایەن دەیانەوێت پەسەندکردنی بودجە پەک بخەن بۆ مەبەستی کەسی و حزبی خۆیان، لەگەڵ ئەوەشدا دەزانن کە بودجەکە بۆ سێ ساڵە و چەندین پڕۆژەی ستراتیژیدا تێدا جێگە کراوەتەوە، کە دەتوانێت ژێرخان و ئابوری وڵات بە تەواوی ببوژێنێتەوە.

پەرلەمانتارەکەی چوارچێوەی ھەماھەنگی دەڵێت، ئەوان لەرێگەی پەسەندکردنی بودجەوە دەرفەت دەدەن بە حکومەتەکەی سودانی تاوەکو کارنامەکەی جێبەجێ بکات، بەتایبەت کە پڕۆژەی بودجە لە ئاست خواستی ھاوڵاتیانە و بودجەیەکە بۆ بوژانەوەی ئابوری وڵات.

 

مەزھەر محەمەد ساڵح راوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیرانی عێراقرایگەیاند، لەسەر بنەمای ئەوەی پێشکەشکراوە، بەدیھێنانی سەقامگیری و پاراستنی لە رێگەی دوو سیاسەتەوە بووە، کە ئەوانیش بریتین لە ئاسانکاری رێکارەکانی حەواڵەی دەرەکی، سنوردارکردنی پێدانی دراوی بیانی و فرۆشتنی تەنھا لە رێگەی دەروازەکان و رێکارە یاساییەکان و میکانیزمەکانی بانکی ئەلکترۆنی.

وتیشی، سیاسەتە گشتییەکانی حکومەت و بڕیارەکانی ئەنجومەنی وەزیران لە بواری گومرگ و باجی بازرگانی ئاستەنگییەکانی بەردەم جموجۆڵی بازرگانی دەرەکییەکان لابردووە، بووەتە ھۆی چالاککردنی بازرگانییە بچوکەکان تاکو بتوانن بەبێ نێوەندگیر و ھێزی قۆرخکار راستەوخۆ لە دەرەوە ھاوردەی کاڵا بکەن.

ئیحسان یاسری راوێژکاری بانکی ناوەندی رایگەیاند، ھەموو بازرگانان و بەتایبەت بازرگانانی بچوک، دەتوانن لە رێگەی سەکۆی ئەلکترۆنییەوە دۆلار بەدەستبھێنن و پێدانی دۆلاری نەختیینە لەگەڵ رێکارەکانی سەکۆی ئەلکترۆنی رێکخراوە.

وتیشی، دەستەبەربوونی دۆلاری نەختینە لە رێگەی سەکۆی ئەلکترۆنییەوە وایکردووە بەھای دۆلار لەبەرامبەر دینار لە بازاڕدا دابەزێت، لەبەرئەوەی دۆلار ھاوشێوەی ھەر کاڵایەک خواستی کڕیاران پڕدەکاتەوە، ھەر کاتێک لە رێگەی سەکۆی ئەلکترۆنییەوە بەشی خواستی کڕیاران دۆلار دەستبەربوو ھیچ ھۆکارێک نامێنێتەوە بۆ ئەوەی بازرگانان دۆلار بکڕن.

راوێژکاری بانکی ناوەندی ھیوای خواست، فرۆشتن تەنھا بەدینار بێت چونکە دراوی وڵاتە و ھیچ ھۆکارێکیش نیە بۆ پەیوەستبوون بە نرخێکی دیاریکراو، لەبەرئەوەی دۆلار بەردەستە بۆ ھەموو ئەوانەی داوای دەکەن وەک بازرگاکان و ئەوانەشی بۆ گەشت و چارەسەری نەخۆشی و خوێندن دەچنە دەرەوەی وڵات.

ئەسیر غرێری وەزیری بازرگانی عێراق رایگەیاند، کاکردن بە کارتی ئەلکترۆنی ئاسانە ھیچ خەرجییەکیشی ناکەوێتەسەر، پرۆسەکە تەنیا گۆرینە لە کاغەزەوە بۆ کارت و تەواوی ئامێر و پێداویستییەکانی بۆ دابین کراوە.

وتیشی، راھێنان بە بریکارەکانی دابەشکردنی خۆراک لەسەر دابەشکردنی بەشەخۆراکی مانگانە بە کارتی ئەلکترۆنی دەستیپێکردووە.

محەمەد خوزاعی وتەبێژی وەزارەتی کشتوکاڵی عێراق رایگەیاند، حاڵەتی خودبژێوی ئەستەمە بە درێژایی ساڵ بەدیبێت بەڵام بە پێی پێویستییەکان، بازاڕ کراوەیە بۆ ھاوردە و ھەناردەکردن، رۆژانە چاودێری نرخی بەرھەمەکانیش دەکەن.

وتیشی، لەسەر بنەمای پاراستنی بەکاربەر پرۆگرامی روزنامەی کشتوکاڵی دانراوە و لە ئێستادا زیادەی بەرھەمیان لە تەماتەو ئالیک ھەیە، ساڵی رابردوو ٦٠٠ ھەزار تۆن خورمایان ھەناردەی بازاڕەکانی ئاسیا کردووە.

رونیشیکردەوە، سەوزەواتی عێراقی و بەرھەمی کاڵەک و شوتی لە بازاڕەکانی کەنداو خواستی زۆری لەسەرە بەرھەمی کاڵەک و شوتی و ئالیکیان ھەناردەکردووە.

وتەبێژی وەزارەتی کشتوکاڵی عێراق ئاماژەی بەوەشکرد، لە سەرتاسەری عێراقدا ٢٧ ملیۆن دۆنم زەوی گونجاو بۆ کشتوکاڵ ھەیە و جەنگی ئۆکراین ھاندەربووە لەسەر بنەمای گلدانەوەی ئاو کشتوکاڵ لە زەوییە بیابانییەکان فراوان بکەن.

شەوی رابردوو بەشێک لە دەزگاکانی راگەیاندن بڵاویانکردەوە، دوای جەژن محەمەد شیاع سودانی لیستێکی گۆڕانکاری وەزاری و پارێزگارەکان رەوانەی ئەنجومەنی نوێنەران دەکات، بەگوێرەی لیستەکەش وەزیری نەوت و پارێزگارەکانی ئەنبار، نەینەوا، بابل و زیقار بەر گۆڕانکارییەکان دەکەون.

لەم بارەیەوە نووسینگەی ڕاگەیاندنی سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیران لە راگەیەنراوێکدا دەڵێت، دەنگۆی گۆڕانکاری لە  لەپۆستە کارگێریە باڵاکانی دەوڵەتی عێراقدا دوورە لەراستییەوە و مەبەستی بڵاوکردنەوەی ھەواڵەکەش بۆ شێواندنی رایی گشتیە.

ئەوەشی خستوەتەڕو، ھەر ڕێکارێک یان بڕیارێکی کارگێری سەبارەت بەکاری حکومەت ھەبێت، ھاوشێوەی ھەموو جارەکانی دیکە بەشێوەیەکی روون و ئاشکرا لەدەزگاکانی ڕاگەیاندنی فەرمی بڵاودەکرێتەوە.

سابت محەمەد عەباس، وەزیری بەرگریی عێراق رایگەیاند، دوای بەسەرکردنەوەی بنکەی تاجی کەموکورتیان لەو بنکەیە بەدی کرد، ھەربۆیە فەرماندە و بەڕێوەبەری ھەواڵگیریی بنکەکە لە پۆستەکانیان دوورخراونەتەوە و لێکۆڵینەوە لەگەڵیاندا دەستیپێکردووە.

وەزیری بەرگری ھۆشداریدا و وتی، ھەموو گەندەڵکاران لە ھەر پۆستێکدا بن یاخود ھەر پلەیەکیان لە سوپای عێراقدا ھەبێت دووردەخرێنەوە.

لە ماوەی رابردوودا وەزیری بەرگریی عێراق، بە ئۆتۆمبێلی مەدەنی و لە ناکاو سەردانی بەشێک لە بنکە سەربازییەکانی سوپای کرد و نیگەرانی لە کەموکورتی بنکەکان دەربڕی.
 

ئەحمەد سەحاف، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی عێراق رایگەیاند، بە سەرکەوتوویی و لە پڕۆسەیەکی تایبەتدا، دیپلۆماتکارانی باڵیۆزخانەی عێراق لە خەرتوومی پایتەختی سودان گواستراونەتەوە.

پێشتر وتەبێژی وەزارەتی دەرەوە ئاماژەی بەوەکرد بوو، لەگەڵ ژمارەیەک وڵات ھەماھەنگی دەکەن بۆ گواستنەوەیەکی سەلامەتی ھاووڵاتیانی عێراق لە سودان.

نزیکەی ھەفتەیەکە شەڕ و پێکدادان لە خەرتوومی پایتەختی سودان بەردەوامە، جگەلە عێراق ژمارەیەک وڵاتی تریش باڵیۆزخانەکانیان لەو شارەکە چۆڵکردووە.

بەپێی راگەیەندراوی نوسینگەی سەرۆک وەزیرانی عێراق، محەمەد شیاع سودانی پیرۆزبایی جەژنی لە ئیبراھیم رەئیسی و محەمەد بن سەلمان کردووە، ھەروەھا ھیوای خواستووە کار لەسەر ھێوریی سیاسی لە ناوچەکە بکرێت، لەپێناو ئاشتی بۆ ھەموو گەل و وڵاتانی ناوچەکە.

سودانی جەختی لە گرنگی بەھێزکردنی ھاریکارییەکانی نێوانیان کردەوە و راشیگەیاند، عێراق پەیوەندیی مێژوویی لەگەڵ سعودیە و ئێران ھەیە.

موھەنەد خەزرەجی، ئەندامی فراکسیۆنی چوارچێوەی ھەماھەنگی لە ئەنجومەنی نوێنەران لە لێدوانێکدا ئاماژەی بەوەشکردوە، لایەنەکانی ناو  چوارچێوەی ھەماھەنگی پێداگرن لەسەر پەسەندکردنی پڕۆژەیاسای بودجە بەو رەشنوسەی ئێستای، لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێت ژمارەیەک گۆڕانکاری سنوردار لە پڕۆژەکەدا بکرێت بەجۆرێک لەگەڵ یاسا و دەستوردا بگونجێت.

ئەوەشی خستوەتەڕو، ھەندێک لایەن دەیانەوێت پەسەندکردنی بودجە پەک بخەن بۆ مەبەستی کەسی و حزبی خۆیان، لەگەڵ ئەوەشدا دەزانن کە بودجەکە بۆ سێ ساڵە و چەندین پڕۆژەی ستراتیژیدا تێدا جێگە کراوەتەوە، کە دەتوانێت ژێرخان و ئابوری وڵات بە تەواوی ببوژێنێتەوە.

پەرلەمانتارەکەی چوارچێوەی ھەماھەنگی دەڵێت، ئەوان لەرێگەی پەسەندکردنی بودجەوە دەرفەت دەدەن بە حکومەتەکەی سودانی تاوەکو کارنامەکەی جێبەجێ بکات، بەتایبەت کە پڕۆژەی بودجە لە ئاست خواستی ھاوڵاتیانە و بودجەیەکە بۆ بوژانەوەی ئابوری وڵات.