عیراق
لەسەرەتای دیدارەکەدا سەرۆککۆمار سوپاسی قەداسەتی پاپای کرد بۆ سەردانیکردنی عیراق و جەختی لەوە کردەوە، کە عیراقییەکان بە خۆشەویستی و شانازییەوە ئەو سەردانە یاد دەکەنەوە، کە چەمکەکانی پێکەوەژیانی ئاشتییانە و قوڵی پەیوەندییەکانی نێوان ئایینەکانی ناوخۆ و دەرەوەی عیراق لەخۆدەگرێت.
سەرۆککۆمار ئاماژەی بەوەدا، کە ناوچەکەمان پێویستی بە پەرەپێدانی بنەماکانی برایەتی و لێبوردەیی ھەیە، ھاوکات جەختی لە بایەخی ھەوڵە ھاوبەشەکان کردەوە بۆ برەودان بە بنەماکانی دیالۆگ و ھەماھەنگی و کاری ھاوبەشی نێوان گەلان، ھەروەھا بانگھێشتکردن و نوێژ و پەیامە گشتییەکانی ڤاتیکان کاریگەرییەکی مەعنەوییان ھەیە لە ئارامی و دیالۆگ و بەرجەستەکردنی لێکتێگەیشتن.
راشیگەیاند، عیراق ھەنگاوی گەورەی ناوە لە ھێنانەکایەی ئاسایش و سەقامگیری سیاسی و کارە لە پێشینەکانی ئەمڕۆمان بریتییە لە دابینکردنی خزمەتگوزارییەکان و باشترکردنی ئاستی بژێویی ھاووڵاتیان و ئامادەکردنەوەی ژێرخانی ئابوری و گەشەپێدانی ئابووری بۆ بەدیھێنانی گەشەسەندنێکی فراوان. سەرۆککۆمار جەختی لەوەش کردەوە، عیراق بە پەرۆشە بۆ بەرەوپێشبردنی دیموکراسی و فرەیی و رێزگرتن لە ماف و ئازادییەکان. ھەروەک ئاماژەی بەوەکرد، کە پەیوەندی نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی ھەرێمی کوردستان باشە و ویستێکی ھاوبەش ھەیە بۆ چارەسەرکردنی کێشە ھەڵپەسێردراوەکان بەگوێرەی دەستور و یاسا.
ھاوکات د.لەتیف رەشید باسیشی لە بارودۆخی کریستیانەکان کرد و جەختی لەوە کردەوە، کە پێکھاتەیەکی سەرەکین لە بونیادنانی وڵاتدا و پێشکەوتن و خۆشگوزەرانییەکەی، ھەروەھا حکومەتیش بەپەرۆشە بۆ گەڕانەوەی ئاوارە مەسیحی و ئێزدی و پێکھاتەکانی دیکە بۆ ناوچەکانیان و یەکلاکردنەوەی ئەو دۆسیە مرۆییە لە رێی دابینکردنی پێداویستییەکانی ژیانێکی شیاو بۆیان و پاراستنی بونی مەسیحییەکان و فرەیی لە وڵاتدا.
سەرۆککۆمار ئاماژەی بەوە کرد، کە دەرگاکانی سەرۆکایەتی کۆمار کراوەن لەبەردەم مەسیحییەکان بۆ بەدەنگەوەچونی داواکاری و بابەتەکانیان، بە شێوەیەک کە بژێوی و سەقامگیرییان مسۆگەربکات.
ھەروەک سەرۆککۆمار باسی لەوەکرد، کە عیراق پەیوەندییەکی باشی ھەیە لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و جیھاندا لەسەر بنەمای رێزگرتنی بەرامبەر و بەرژەوەندییە ھاوبەشەکان. ھەروەھا باسی لە بارودۆخی فەڵەستین و غەزە کرد و ئاماژەی بەوەدا، کە عیراق بەتوندی پێشێلکارییەکان و ھێرشە بەردەوامەکانی دژ بە فەڵەستینیەکان سەرکۆنە دەکات و داوا لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش دەکات ھەوڵی زیاتر بدات بۆ راگرتنی ھێرشەکان و پاراستنی ھاووڵاتیانی مەدەنی و مسۆگەرکردنی گەیشتنی ھاوکارییە مرۆییەکان.
لەبەرامبەردا، قەداسەتی پاپا پێشوازی لە سەردانەکەی سەرۆککۆمار کرد و جەختی لە پشتیوانی ڤاتیکان کردەوە بۆ ھەوڵەکانی عیراق لە بەھێزکردنی پەیوەندییەکانی نێوان ئایین و پێکھاتەکاندا. ھەروەھا ئاماژەی بە رۆڵی پێکھاتەی مەسیحی کرد لە برەودان بە ھاوئاھەنگی و ھاوکاری و قوربانیدانیان لەپێناو عیراقێکی گەشەکردو پێشکەوتو و پابەندبوونیان بە ناسنامەی نیشتمانییەوە.
ھەروەھا قەداسەتی پاپا جەختی لە بایەخی بەھێزکردنی ھەلی ئاشتی لە جیھاندا کردەوە، چونکە جەنگەکان مانای شکستن.
دواتر لە نێوان سەرۆککۆمار و قەداسەتی پاپا دیاری ئاڵوگۆڕ کرا.
لە دیدارەکەدا ھەریەک لە دیلان عەبدولغەفور ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران و رەحمان ئەلعامری باڵیۆزی عیراق لە ڤاتیکان و ژمارەیەک لە راوێژکار و لێپرسراوان ئامادەبوون.
فەرمانگەی راگەیاندنی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، بە پشتبەستن بە ماددەی ٥٨ی دەستوور، لەسەر داوای ٥٠ پەرلەمانتار، ئەمڕۆ دانیشتنێکی نائاسایشی دەکرێت و دوو تەوەرە تاوتوێ دەکرێن کە لە داواکارییەکەی پەرلەمانتارەکاندا ھاتووە کە یەکەمیان بریتییە لە خوێندنەوەی دووەم بۆ ھەمواری یاسای کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی عێراق و دووەمیشیان ھەڵبژاردنی سەرۆکی نوێی ئەنجومەنی نوێنەرانە.
بەپێی ماددەی ٥٥ی دەستور، ھەڵبژاردنی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە زۆرینەی رەھای دەنگی پەرلەمانتاران ھەڵدەبژێردرێت کە ٣٢٩ ئەندامە واتا دەنگی (٥٠+١) کە دەکاتە ١٦٥ ئەندام.
ھاوپەیمانی یەکلاکردنەوەی نیشتیمانی سوننەکانیش سێ کەسی دەستنیشانکردووە بۆ ئەوەی یەکێکیان ببێتە سەرۆکی نوێی ئەنجومەنی نوێنەرانی کە بریتین لە مەحمود مەشھەدانی و تەڵاڵ زوبەیعی و سالم عیساوی.
سەرچاوەیەک سەربازی بە کوردسات نیوزی راگەیاند، جموجۆڵی چەند چەکدارێک لەکامێرای حەراری سوپا دەرکەوتووە و لەرێگەی تۆپخانەوە کراونەتە ئامانج، بەڵام ھێشتا زیانی تۆپبارانەکە نەزانراوە.
ئەوەش لەکاتێکدایە ھەر شەوی رابردوو، لەسنوری قەزای داقوق لەرێگەی نیشان شکێنەوە سەربازێکی سوپا کرایە ئامانج و برینداربوو.
سەرچاوەیەکی باڵای حزبی تەقەدوم کە محەمەد حەلبوسی سەرۆکی لەسەرکارلادراوی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق سەرۆکایەتی دەکات رایگەیاند، سەرجەم سەرکردەکانی حزبەکەی دژی بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵین بۆ دورخستنەوەی حەلبوسی لە پۆستەکەی و بە بڕیارێکی سیاسی دەزانن نەک یاسایی و سەرجەم وەزیرەکانیشیان کە دەستلەکارکێشانەوەیان پێشکەشکردووە، دوای ھێوربوونەوەی رەوشەکە دەگەڕێنەوە سەرکارەکانیان، چونکە تائێستا سودانی دەستلەکارکێشانەوەکانی قبوڵ نەکردووە.
وتیشی، ئامادەکارییان کردووە بۆئەوەی کاندیدێک بۆ جێگرەوەی حەلبوسی دیاری بکەن و چەندین سەرکردە و کەسایەتی حزبەکەشیان توانای ئەوەیان ھەیە ئەو پۆستە وەربگرن، چونکە ئەو پۆستە پشکی حزبی تەقەدومە و لە ھیچ ھێز و لایەنێکی تری قبوڵ ناکەن کاندیدی ھەبێت و رێگەش نادەن بدرێت بە ھیچ لایەنێکی تر.
پەیامنێری کوردسات نیوز رایگەیاند: دکتۆر لەتیف رەشید و شاناز ئیبراھیم ئەحمەد خانمی یەکەم لەمیانەی سەردانەکەیاندا بۆ ڤاتیکان لەگەڵ پاپا فرانسیس، پاپای ڤاتیکان کۆبونەوە.
ئاماژەی بەوەشکرد، پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات و پرسی مەسحییەکانی عێراق و شەڕی غەززەش تەوەری گفتوگۆکانی نێوان سەرۆککۆمار و خانمی یەکەمی عێراق لەگەڵ پاپای ڤاتیکان بووە.
سەردانەکەی سەرۆککۆمار بۆ رۆمای پایتەختی ئیتاڵیا رۆژێک دەخایەنێت و دوای کۆبوونەوەکانی دەگەڕێتەوە عێراق.
سەڵاح تەمیمی، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە لێدوانێکی رۆژنامەوانیدا ئاماژەی بەوەدا، لەگەڵ نزیکبوونەوەی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق، گفتوگۆی نێوان لایەنە سیاسییەکان بۆ درێژکردنەوەی تەمەنی کۆمسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی عێراق دەستیپێکردووە و رێککەوتنێکی سیاسی بۆ ئەو پرسە کراوە.
ئەوەشی خستەڕوو، پرۆژەیاسای ھەموارکردنەوەی یاسای کۆمسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی عێراق، کە لەئێستادا خوێندنەوەی یەکەمی بۆ کراوە و چاوەڕوانی خوێندنەوەی دووەمی دەکرێت بۆ خستنە دەنگدانەوە، ئەگەر پەسەند بکرێت ئەوا تەمەنی کۆمسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی عێراق بۆ ماوەی شەش مانگ درێژدەکاتەوە.
ئەو ئەندامەی ئەنجومەنی نوێنەران جەختیلەوەشکردەوە، ئەگەر تەمەنی کۆمسیۆن درێژنەکرێتەوە، ئەوا ناتواندرێت ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق ئەنجامبدرێت، کە بڕیارە رۆژی ١٨ی کانوونی یەکەمی ئەمساڵ بەڕێوەبچێت.
د.بڕیار رەشید - ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران بە کوردسات نیوزی راگەیاند، بەگوێرەی ھەموارەکە تەمەنی ئەنجومەنی کۆمسیاران بۆ شەش مانگ درێژدەکرێتەوە، تا کۆمسیۆنی ھەڵبژاردنەکان بتوانێت بەبێ ھیچ گرفتێک ھەردوو ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق و پەرلەمانی کوردستان بەڕێوەببات.
بڕیارە رۆژی چوارشەممەی داھاتووش ئەنجومەنی نوێنەران خوێندنەوەی سێیەم و کۆتایی بۆ ھەمواری یاساکە بکات و پەسەندی بکات.
سکاڵاکە لەلایەن زیاد حەبار و ئامانج نەجیب شەمعون لەسەر سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان و سەرۆکی ھەرێمی کوردستان و سەرۆکوەزیرانی حکومەتی ھەرێم تۆمارکراوە.
لە سکاڵاکەدا داواکراوە ماددەکانی یەک، نۆ، ١٥، ٢٢ و ٣٦ لە یاسای ھەڵبژاردنەکانی ھەرێمی کوردستان ژمارە یەکی ساڵی ١٩٩٢ی ھەموارکراو، بە نادەستوری بناسرێنرێت.
دوایین کۆبوونەوەش کە دادگای فیدراڵی لەسەر ئەو بابەتە ئەنجامیدا، رۆژی پێنجی ئەم مانگە بوو.
بەھۆی ئەو کۆبوونەوەیەشەوە، وەرگرتنی لیستی ناوی کاندیدان بۆ ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان دواخراوە، کە بڕیاربوو رۆژی چوارشەممەی رابردوو وەرگرتنی لیستی کاندید و ھاوپەیمانییەکان دەستپێبکات.
عومەر ئەحمەد سەرۆکی ئەنجومەنی کۆمیسیاران رایگەیاند، لەلایەن کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی عێراقەوە ھیچ بڕیارێک نەدراوە سەبارەت بە گۆڕینی سەرۆکی ھاوپەیمانی تەقەدوم کە محەمەد حەلبوسییە، ھەموو ھەواڵێکیشی لەو بارەیەوە رەتکردەوە.
ئەو رەتکردنەوەیە دوای ئەوە دێت کە بە بڕیارێکی دادگای باڵای فیدراڵی عێراق لەسەر سکاڵای پەرلەمانتارێک، محەمەد حەلبوسی لە ئەندامێتی ئەنجومەنی نوێنەران دوورخرایەوە.
پێشتریش چەند سەرچاوەیەک لە کۆمیسیۆنەوە رایگەیاندبوو، سەرۆکی ھاوپەیمانی تەقەدوم دەبێت بگۆڕێت و لەگەڵ یاسا بگونجێت، بەپێی یاسای بانگەشەش، دەبێت ھەموو ئەو پۆستەرانەی وێنەی حەلبوسی تێدایە لاببرێن، ئەگەرنا غەرامە لەسەر ھاوپەیمانییەکە دەسەپێندرێت.
ئۆدیل رینۆد باسۆ سەرۆکی بانکی ئەوروپی بۆ بنیاتنانەوە و گەشەپێدان رایگەیاند، عێراق لە بانکی ئەوروپی وەکو ٧٤ەمین ئەندام وەرگیراوە و سەنیگال و غاناش داواکارییان بۆ ئەندامیەتی بانکەکە پێشکەشکردووە.
ئاماژەی بەوەشکرد، عێراق لە ساڵی ٢٠١٨ەوە داواکاری بۆ ئەندامیەتی ئەو بانکە پێشکەشکردووە کە دەتوانێت داواکاری پێشکەشبکات، بۆ ئەوەی پرۆژەکانی بنیاتنانەوە و گەشەپێدان پارەداربکرێن و لەڕووی سیاسیشەوە پاڵپشتی دەکرێت بۆ گەشەپێدانی ئابورییەکەی بەشێوەیەکی بەرچاو.
لەلای خۆشیەوە، تۆماس سیلەر باڵیۆزی یەکێتی ئەوروپا لە عێراق رایگەیاند، بانکی ئەوروپی دەتوانێت ئاڵوگۆڕی ئەزمونی بنیاتنانەوە و گەشەپێدان لەگەڵ عێراق ئەنجامبدات لە چەندین بواردا وەکو ژێرخانی سەوزایی، وزەی خۆر، پڕۆژەکانی گۆڕانکاری کەشوھەوا و ئابوری دیجیتاڵی.
ریاز موسەوی، بەڕێوەبەری گشتی فەرمانگەی چاودێری بازرگانی و دارایی لە وەزارەتی بازرگانی عێراق ڕایگەیاند: وەزارەتەکەیان سورە لەسەر بابەتی بە ئەلیکترۆنیکردن کۆبوونی خۆراک و تەواوکردنی.
ئاماژەی بەوەشکرد، بەھۆی رێکارەکانی بە ئەلیکترۆنیکردنی کۆبوونی خۆراک لە چوار پارێزگادا دەرکەوتووە نزیکەی یەک ملیۆن ھاووڵاتی ئەو بەرنامەیە نایانگرێتەوە و بەشەخۆراکی مانگانەیان دەبڕدرێت.
ریاز موسەوی دەشڵێت، بەتەواوکردنی بە ئەلیکترۆنیکردنی کۆبوونی خۆراک خەڵکی زیاتر ئاشکرادەکرێن کە بەشەخۆراکی مانگانەیان پێنەدرێت و بەمەش پارە دەگەڕێتەوە و ماددەکان باشتردەکرێن و ئەو ھاووڵاتیانەشی شایەنی ئەو بەرنامەیەن مادەکانیان بەدەست دەگات.
وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا لە راگەیاندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، کەتائیبی حزبوڵای عێراق کە پێشتر لەلایەن ئەمریکاوە خراوەتە لیستی گرووپە تیرۆریستییەکانەوە، بەڵام لەئێستاشدا سزای نوێیان بەسەر ئەو گرووپەدا سەپاندووە سەپاندووە کە سەر بە ئێرانە و لە عێراق کاردەکات.
ئەوەش لەکاتێکدایە بەھۆی ھاوکارییەکانی ئەمریکا بۆ ئیسرائیل لە شەڕی غەززە لە حەوتی مانگی رابردووەوە، گرووپێک بەناوی مقاوەمەی ئیسلامی ٢٧ جار ھێرشی کردووەتە سەر ھێزەکانی ئەمریکا و واشنتۆنیش دەڵێت مقاوەمەی ئیسلامی تەنھا ناوێکی وەھمییە و ئەوەی ھێرشەکان ئەنجام دەدات کەتائیبی حزبوڵای عێراقییە.
دوای کۆبوونەوەی چوارچێوەی ھەماھەنگی لە ماڵی محەمەد شیاع سودانی سەرۆکوەزیرانی عێراق، لە راگەیەندراوێکدا بڵاویانکردەوە، رێز لە دەسەڵاتی دادوەریی دەگرن و پابەندن بە بڕیارەکانی دادگای فیدراڵییەوە سەبارەت بە کۆتاییھێنان بە ئەندامێتی محەمەد حەلبوسی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، رەتیشیدەکەنەوە ھیچ شتێک ناوبانگی دادگای عێراقی و سەربەخۆیی و بێلایەنییەکەی لەکەدار بکات.
چوارچێوەی ھەماھەنگی جەختیشی کردەوە لە تەواوکردنی پێداویستییەکان بۆ ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان، کە بڕیارە مانگی داھاتوو ئەنجام بدرێت.
کۆبوونەوەکەی چوارچێوەی ھەماھەنگی کۆبوونەوەیەکی بەپەلە بوو لەدوای دوورخستنەوەی محەمەد حەلبوسی ئەنجامدرا، بۆ تاوتوێکردنی پێشھاتە سیاسییەکان و رەوشی عەززە.
وەزارەتی پەروەردەی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاشکرایکرد، دوای ٣٨ ساڵ چاوەڕوانی، عێراق بووەتەوە ئەندامی ئەنجومەنی جێبەجێکردنی یونسکۆ، ئەوەش دوای ھەڵبژاردنەوەی لە میانی چالاکییەکانی کۆنگرەی ٤٣ی نێودەوڵەتیی یونسکۆ لە پاریس.
لەسەر ئاستی عێراق پێشوازی لە بەئەندامبوونەوەی عێراق لە یونسکۆ کرا، لەو بارەیەوە محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق، لە پەیامێکدا پیرۆزبایی لە خەڵکی عێراق کرد و رایگەیاند، یونسکۆ نموونەی دەسەڵاتێکی زانستی و رۆشنبیرییە لە جیھاندا و گەڕانەوەی عێراق لە چوارچێوەی سیاسەتی حکومەت و کارنامەی حکومەتدایە بۆ پێگەکەی لە ھەموو ئاستە نێودەوڵەتییەکان.
ھاوکات نەعیم عەبوودی وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی عێراق رایگەیاند، بەئەندامبوونەوەی عێراق لە یونسکۆ، بڕیاری دامەزراوەکان بۆ بەدەستھێنانی ئامانجەکان بەھێزتر دەکات.
فارس فاریس، ئەندامی ھاوپەیمانی عەزم لە لێدوانێکی رۆژنامەوانیدا ئاماژەی بەوەدا، گفتوگۆکان لەناوماڵی سوننە بەردەوامە بۆ دیاریکردنی سەرۆکی نوێی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و جێگرەوەی حەلبوسی، تائێستاش چەند کاندیدێک بۆ ئەو پۆستە خراونەتەڕوو.
ئەوەشی خستەڕوو، سەرۆکی نوێی ئەنجومەنی نوێنەران لە دەرەوەی حزبی تەقەدوم دەبێت، کە حەلبوسی سەرۆکایەتی دەکات.
وتیشی، ھێزە سیاسییە شیعە و کوردییەکان پشتیوانی ھەر کاندیدێک بۆ پۆستی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران دەکەن، کە ناوماڵی سوننە ھەڵیبژێرێت، چونکە پۆستەکە پشکی سوننەیە.
سەرچاوەیەک لە حکومەتی فیدراڵ رایگەیاند، محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق فەرمانیکردووە بە فراوانکردنی پەیوەندییەکانی نێوان عێراق و تورکیا بۆ رێکخستنەوەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان ھەردوو وڵات، بۆ ئەو مەبەستەش رۆژی ١٥ی ئەم مانگە، کۆبوونەوەیەک لەسەر ئاستی باڵا لەنێوان دەسەڵاتدارانی عێراق و تورکیا کراوە و تیایدا ئاڵوگۆڕییە بازرگانییەکانی نێوان ھەردوو وڵات تاوتوێکراوە.
ئەوەشی خستەڕوو، لە کۆبوونەوەکەدا ئاماژەکراوە بە گرنگی ھاوتاکردنەوەی بەڵگەنامەی گواستنەوەی کاڵا لەنێوان عێراق و تورکیا، بڕیاریشدراوە بە بەستنەوەی ھەناردەی کاڵای تورکی بۆ عێراق بە سیستەمی بانکی، جگە لەوەش گفتوگۆکراوە لەسەر بەکارھێنانی کارپێکردنی بانکی عێراقی لە تورکیا.
بەپێی وتەکانی ئەو سەرچاوەیە، بانکی ناوەندی عێراق ئامادەیی نیشانداوە بۆ ئاسنکاری و کەمکردنەوەی رسوماتەکانی حەواڵە لەنێوان عێراق و تورکیا، بە کاراکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان لقی بانکەکانی عێراق لە تورکیا و لقی بانکەکانی تورکیا لە عێراق.
ھەروەھا کارتی بانکە عێراقیەکان لە تورکیا لەلایەن بازرگان و گەشتیارانی عێراقەوە بتوانرێت بەکاربھێنرێت.