عیراق
بەپێی پێشنیازێکی سەرۆکی لیژنەی خوێندنی باڵا لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، بڕگەیەک بۆ ماددەی یەکی پرۆژەیاسای بودجەی عێراق زیادکراوە و بریتییە لە کردنەوەی لق بۆ خوێندنی باڵا لە کۆلێژە ئەھلییەکان و سیستمی فێرکردن لە کەرتی تایبەت، لە بەرامبەریشدا زیاتر لە ١٠٠ پەرلەمانتار ئیمزایان کۆکردووەتەوە و داوا دەکەن ئەو بڕگەیە ھەڵبوەشێنرێتەوە و بەھیچ شێوەیەک نەخرێتە دەنگدانەوە.
ئاماژەیان بەوەشکردوە، ئەو بابەتە تەنھا پەیوەندی بە دەسەڵاتەکانی ھەردوو وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی و پەروەردەی عێراقەوە ھەیە و بە ھیچ شێوەیەک پەیوەندی بە بودجەوە نییە و نابێـ بخرێتە دەنگدانەوە.
عەلی عەلاق سەرۆکی بانکی ناوەندی عێراق بە ئاژانسی فەرمی عێراقی راگەیاند، لەگەڵ ئەوەی ئاسانکاریی زۆریان کردوە بۆ جێگیرکردنی بەھای دۆلار و دابەزاندنی بۆ ئەو ئاستەی کە بریاری لەسەر دراو، بەڵام ژمارەیەک لە بازرگانان سوورن لەسەر ئەوەی لە بازارەکانی دەرەوە دۆلار بکڕین، ئەوەش وایکردووە بازاری دراو بە ناسەقامگیری بمێنێتەوە.
دەشڵێت، ئەو بازرگانانەی کە پارەکانیان سنووردارە پێویستە کۆمپانیای بچوک دروست بکەن، تا بتوانن بە رێکارەکانی بانکی ناوەندی دۆلار بکڕن و چیتر نەبنە ھۆکاری ئەوەی لە بازاری نارەسمییەوە دۆلار دابین بکەن کە ئەوەش بەردەوام بەھاکەی بەرز دەکاتەوە.
سەرۆکی بانکی ناوەندی باسی لەوەشکردووە، سنوریان داناوە بۆ راکێشانی پارە لە ڤیزە کارت و ماستەر کارت کە بە ٢٠٠٠ دۆلار بۆ دەرەوەی وڵات دیاریی کراوە بۆ ئەوەی بۆ مەبەستی تر بەکارنەھێندرێت، بۆ ھەر کڕیارێکیش یەک ماستەر کارت بە پەنجەمۆر و وەرگرتنی بایۆمەتری دروستکراوە و رێگە بە زیاتر نادرێت.
سودانی سەردانی بارەگای دەستەی حەشدی شەعبی کردوو لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ سەرۆک و فەرماندەکانی حەشد پیرۆزبایی حەوت ساڵەی دامەزراندنی ھێزەکەی کردوو ستایشی دەستکەوتەکانی کرد لە جەنگی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.
وتیشی، فەتوای مەرجەعی باڵا پیلانی دوژمنانی شکستپێھێنا و ھاوکێشەکەی پێچەوانەکردەوە، دەرئەنجامەکەی دامەزراندنی ھێزێکی نیشتمانی بوو کە شانبەشانی ھێزە ئەمنییەکانی تر توانی پیلانە تیرۆریستییەکان پوچەڵبکاتەوەو ھۆکارێک بێت بۆ سەرکەوتن بەسەر گروپی تیرۆریستی داعش.
سەرۆک وەزیران دووپاتیکردەوە، حەشدی شەعبی یەکێکە لە پایە سەرەکییەکانی دامەزراوەی ئەمنی و سەربازی و حکومەت لەپرۆسەی پەسەندکردنی پرۆژە یاسای خانەنشینی سەربازیدایە کە مافی سەرجەم کارمەندانی ھێزە ئەمنییەکان لە نێویاندا حەشدی شەعبی گەرەنتی دەکات.
راشیگەیاند،دەرفەتێکی راستەقینەیان ھەیە بۆ سەرکەوتنی دەوڵەت و وەبەرھێنان لە حاڵەتی سەقامگیری بۆ پێداچوونەوەو پێشکەشکردنی باشترین خزمەتگوزاری بە ھاووڵاتیان، رونیشیکردەوە، حکومەت تەواوی وردەکاری کێشەکانی دەشتنیشانکردووەو نەخشەرێگایەکی بۆ سێ ساڵ داناوە کە جیاوازی دروستدەکات لە ئەرکەکانیدا.
دوای گفتوگۆ و دانوستانێکی دوورو درێژ شەوی رابردوو، پرۆژە یاسای بودجە برایە ھۆڵی ئەنجومەنی نوێنەران و دەنگدان لەسەر بڕگەو ماددەکانی دەستیپێکرد و ماددەی یەکەمی پەسەندکرد، بە پێی ئەم ماددەیە داھاتی ساڵی دارایی بە ١٣٤ ترلیۆن دینار دیاریکراوە، لەسەر بنەمای فرۆشتنی بەرملێک نەوت بە ٧٠ دۆلار، ھەناردەکردنی سێ ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار بەرمیلیی رۆژانە کە لەنێویدا ٤٠٠ ھەزار بەرمیل نەوتی ھەرێم ھەژمارکراوە لەسەر بنەمای بەھای فرۆشی١٣٠٠ دینار بۆ ھەر دۆلارێک.
ھاوکات ماددەی دوو کە تایبەت بە خەرجی و کورتھێنان بەھۆی نەبوونی کۆدەنگی فراکسیۆنەکان دواخرا، ھەرچی ماددەی سێیە تایبەت بە دەسەڵاتەکانی وەزیری دارایی بۆ دەرکردنی زەمانی خەرجکردن، زەمانی قەرزی گرێبەستی وەزارەتەکان و لایەنە گرێنەدراوەکان بە وەزارەتەکان پەسەندکرا، ماددەی چواریش لە ئەنجامدانی گواستنەوە لە تەرخانکراوی قەرزەکانی عێراق لابرا.
ماددەی پێنجەم لە بارەی پارەی دانراوی ھەژمارە سەرەکییەکانی خەرجکردن بۆ قەرەبووکردنەوەو پێداویستییە خزمەتگوزارییەکان و خەرجییەکانی تر و خەرجی پرۆژەکانی ناو پرۆژەیاسای بودجە بەھەمان شێوە پەسەندکرا.
ماددەی شەشەمیش لەبارەی دەسەڵاتەکانی وەزیری دارایی بۆ ئەنجامدانی گواستنەوەی تەرخانکراوەکانی بودجە لە سەر ئاستی بەش و ماددەکان دەنگی لەسەر درا، ماددەی حەوتەمیش دەڵێت، سەرۆک وەزیران و وەزیری دارایی فیدراڵی ھاوبەشن لە بەکارھێنانی بودجەی یەدەگی فریاگوزاری و پێدانی دەسەڵات بە خەرجکردنی سێ ملیار دینار بۆ ھەر حاڵەتێک دەنگی لەسەر درا.
ماددەی ھەشتیش پەسەندکرا کە دەسەڵاتی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق سنوردار دەکات لەبارەی داھات بۆ یەک ساڵ.
سەرۆک کۆمار، دکتۆر لەتیف جەمال ڕەشید، ئەمڕۆ پێنجشەممە ٨-٦-٢٠٢٣ لە کۆشکی بەغداد، پێشوازیکرد لە وەفدێک کە نوێنەرایەتی ھاوڵاتیانی پێکھاتەی شەبەک دەکەن.
لەدیدارەکەدا، سەرۆک کۆمار جەختی لەوەکردەوە، ھاوڵاتییان یەکسانن لە مافدا ودەبێت پێوەری کەسی شیاو بۆ شوێنی شیاو رەچاوبکرێت بەبێ ھیچ جیاکارییەک لەنێوان ھاوڵاتیاندا، ئاماژەشی بەوەدا شەبەکیش پێکھاتەیەکی گرنگە و ڕۆڵەکانی ھاوشانی پێکھاتەکانی دیکە بەشدارییان کردووە لە پرۆسەی بونیادنانەوە و ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگی جۆراوجۆرەکاندا.
ھەروەھا سەرۆک کۆمار ئاماژەی بە گرنگی پەسەندکردنی بودجە کرد بۆ ئەوەی دەستبکرێت بە پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکان بۆ گەلەکەمان و وەگەڕخستنەوەی ژێرخانی ئابووری و جێبەجێکردنی پڕۆژە گرنگەکان کە کاریگەری ئەرێنییان دەبێت لەسەر ژیانی ھاوڵاتیان.
سەرۆک کۆمار باسی لە باشترین بەکارھێنانی ئاو کرد لە وەرزە کشتوکاڵییەکاندا و جەختی لە بەکارنەھێنانی کۆگای ستراتیژی ئاو کردەوە و ئاماژەی بەوەدا کە پێویستە بە بەردەوامی بەنداوی موسڵ نۆژەن بکرێتەوە و بەنداوەکە لە ئاو بەتاڵ نەکرێت .
سەرۆک ھەروەھا باسی لە کێشەی ئاوارەکان و بارودۆخی تراژیدییان کرد و جەختی لەوە کردەوە کە ئازاری ڕاستەقینەی ئاوارەکان لە کەمپەکاندایە و پێویستە دۆسیەکانیان چارەسەر بکرێن و بگەڕێنرێنەوە بۆ ناوچەکانی نیشتەجێبوونیان دوای نۆژەنکردنەوە و دابینکردنی کەشێکی گونجاو بۆ گەڕانەوەیان.
لەبەرامبەردا، شاندی شەباک سوپاس و پێزانینی خۆیان بۆ سەرۆک کۆمار دەربڕی بۆ ئەو پێشوازییە گەرمە و ھەڵوێستەکانی بەڕێزیشیان لە داواکانی و پشتگیریکردنی لە پاراستنی ئاشتی کۆمەڵایەتی، لەگەڵ زامنکردنی مافەکانی عێراقییەکان بە ھەموو پێکھاتەکانیەوە، ھاوکات متمانەیان بەسەرۆک کۆمار دوپاتکردەوە لە پاراستنی پێکھاتەی کۆمەڵایەتی و ھەمەچەشنی لە عێراقدا. ھەروەھا شاندەکە ڕونکردنەوەیەکیان سەبارت بە بارودۆخی شەبەک لەوڵات و پێشنیارێکی کۆمەڵایەتییان سەبارەت بە پەرەپێدان لە ھەندێک جومگەی گرنگدا پێشکەش کرد.
ئەندامانی شاندەکە ئاماژەیان بەوە کرد کە دۆخی دەشتی نەینەوا و ناوچەکانی موسڵ جێگیرن لەڕوی ئاسایشەوە باش و پارێزراون و جەختیان لەنەبوونی خزمەتگوزاری پێویست کردەوە بۆ ھاوڵاتیان و ھیوایان خواست کە کار بۆ چارەسەرکردنیان بکرێت.
وەزارەتی دارایی عێراق راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و ئاماژەی بەوەکرد، دڵنیایی دەدەن بەرپرسیار نین لەو زانیاری و لێدوانە نادروستانەی ھەندێک لە پەرمانتاران دوای سەردانیکردنیان بۆ وەزارەت بڵاوی دەکەنەوە.
دەشڵێت، وەزارەتی دارایی پەیوەندیدار نییە بەو ھەموارانەی لە پڕۆژەیاسای بودجەدا کراون و ئەو پڕۆژەیە ئێستا لە ئەستۆی ئەنجومەنی نوێنەراندایە.
سودانی لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ وەفدێکی بانکی جی پی مۆرگان گفتوگۆیانکرد لەبارەی پشتیوانیکردنی کەرتی بانکی، بانکی ناوەندی عێراق، کەرتی تایبەت و چۆنیەتی فراوانکردنی بازرگانی نێودەوڵەتی و زیادکردنی داھاتی نانەوتی کە یەکێکە لە گرنگترین ئەولەویەتەکانی حکومەت کە لەچوارچێوەی پلانێکی چاکسازی ئابوری و ئیداری کاری لەسەر دەکات.
سەرۆکوەزیرانی عێراق ئاماژەی بە رۆڵی بانکی جی پی مۆرگان کرد لە دامەزراندنی بانکی بازرگانی عێراق کە ئێستا یەکێکە لە پەنجەرە بانکییەکانی بازرگانی عێراق لەگەڵ جیھاندا.
دووپاتیشیکردەوە، عێراقی داھاتوو لەسەر جوڵەیەکی گەورەی ئاوەدانییە لەسەرجەم کەرتەکاندا.
سودانی وتیشی، حکومەت بەردەوامە لە ھەنگاوەکانی چاکسازی لە سیستمی بانکی و راستکردنەوەی جوڵەی پارە و پاڵپشتی بازرگانی جیھانی، رونیشیکردەوە، حکومەت بۆ سێ ساڵ بودجەی ئامادەکردووە کە یەکەمجارە روودەدات و لە رێگەی بودجەوە پاڵپشتی کەرتی تایبەت دەکات لە رێگەی سندوقی عێراق بۆ پەرەپێدان، یاخود لە رێگەی پرۆژەی کشتوکاڵی و پیشەسازی.
فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عێراق، لە کۆبوونەوەی وەزیرانی دەرەوەی ھاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی دژی داعش لە سعودیە رایگەیاند، حکومەتی عێراق گرنگیی تایبەت بە کەمپی ھۆل دەدات و لە پێشینەی کارەکانیدایە، ھەروەھا پێویستە چارەسەرێکی راستەقینە بۆ ئەو قەیرانە بدۆزرێتەوە.
وتیشی، نزیکەی سێ ھەزار تیرۆریستی عێراقی لە سوریا دەستبەسەرن.
دەشڵێت، حکومەتی عێراق نزیکەی ھەزار و ٤٠٠ کەسی لە کەسوکارەکانی داعش، لە کەمپی ھۆلەوە گەڕاندووەتەوە بۆ کەمپی جەدعە، کە ژمارەیان نزیکەی پێنج ھەزار کەسە، ٦٨٠ خێزانیان گەڕێندراونەتەوە بۆ زێدی خۆیان.
فەرمانگەی لێکۆڵینەوەی دەستەی دەستپاکی بڵاویکردەوە، لایەنە دادوەرییەکان لە دەرئەنجامی لێکۆڵینەوەکانیان لەو دۆسیانەی کردوویانە، ٥٢ فەرمانی بانگھێشتکردن و دەستگیرکردنیان بۆ ٥٢ بەرپرسی باڵا دەرکردووە.
رونیشیکردووەتەوە، لەنێو ئەو کەسانەی فەرمانەکانیان بۆ دەرچووە، ئەندامێکی خولی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەران، دوو وەزیری پێشوو و دوو وەزیری پێشووتر، بریکارێکی ئێستای وەزیر و سێ بریکاری پێشوو و سێ پارێزگاری ئێستا و دوو پارێزگاری پێشوو ھەیە.
مەھدی تەقی پەرلەمانتاری چوارچێوەی ھەماھەنگی رایگەیاند، گفتوگۆی نێوان لایەنە سیاسییەکان لەپێناو تێپەڕاندنی پڕۆژەیاسای بودجە لە دانیشتنی ئەمشەوی ئەنجومەنی نوێنەران بەردەوامە، سەرجەم لایەنەکانیش سورن لەسەر ئەوەی ئەمشەو دەنگی لەسەربدرێت و دوانەخرێت.
وتیشی، کەشی گفتوگۆکان ئەرێنییە و گفتوگۆکان بەردەوام دەبن تا ئەوکاتەی دانیشتنی ئەنجومەنی نوێنەران دەکرێت.
جەختیشیکردەوە، لێکتێگەیشتنی باش لەنێوان لایەنەکاندا ھەیە و کۆدەنگی و رێککەوتنی سیاسی لە ئارادایە بۆ تێپەڕاندنی بودجە بەزووترین کات.
بانکی نێودەوڵەتی راپۆرتێکی بە ناونیشانی "ئاسۆی ئابوری جیھان" بڵاوکردووەتەوە و ئاماژەی بەوەکردووە، ئابوری جیھان ناسەقامگیرە و زیادکردنی رێژەی سودی بانکی کاریگەری نەرێنی لەسەری ھەبووە. پێشبینیشی کردووە، گەشەی ئابوری جیھانی لە ساڵی داھاتوو بەڕێژەی ٢.٤% داببەزێت.
سەبارەت بە عێراقیش ئاماژەی بەوەداوە، بەھۆی کەمکردنەوەی ئاستی بەرھەمھێنان لە چوارچێوەی بڕیارەکەی ئۆپیک پڵەس و راگرتنی ھەناردەی نەوتی ھەرێمی کوردستان، ئابوری عێراق لەمساڵدا بەڕێژەی ١.١% پاشەکشە دەکات، لەکاتێکدا پێشتر پێشبینی دەکرد ئەمساڵ ئابوری وڵاتەکە بە نزیکەی ٤% گەشەکردن بەخۆوە ببینێت.
د.لەتیف رەشید لە پەیامێکدا بڵاویکردەوە، پێزانینیان ھەیە بۆ ھەوڵەکانی ئەنجومەنی وەزیران و ئەنجومەنی نوێنەران بۆ ھەنگاونان سەبارەت بە پەسەندکردنی پڕۆژە یاساکە .
جەختیشی کردەوە لەوەی، ھەر دواکەوتنێک لە پەسەندکردنی، ئاستەنگ لەبەردەم کارەکانی حکومەت و چالاکییەکانی دروست دەکات، زیانیش بە پێداویستییەکانی ھاووڵاتیان دەگەیەنێت. وتیشی، پەسەندکردنی پڕۆژەیاساکە ھەنگاوێکی گرنگە بە ئاڕاستەی گرەنتی کردنی پێداویستییەکان و ئاوەدانکردنەوە و جێبەجێکردنی پڕۆژەکان و تەواوکردنیان لە شار و پارێزگاکان.
وتیشی، چاوەڕوانن ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران ئەو پڕۆژەیاسایە پەسەند بکات، بەشێوەیەک لە ئاست چاوەڕوانی گەل و ئاستی بژێوی و خزمەتگوزاریدا بێت.
د.لەتیف رەشید سەرۆککۆماری عێراق لە تویتەر نوسینێکی بڵاوکردووەتەوە و دەڵێت، لە خودا دەپاڕێمەوە بۆ ناردنی شیفا بۆ پاپا فرانسیس پاپا ڤاتیکان، کە پیاوێکی ئاشتیخوازە و حەزی بە برایەتییە.
وتیشی، ھیوادارن بەڕێزیان بە زوترین کات تەندروستیان باشتر ببێت و سەلامەت بن.
ئەمڕۆش ھاوپەیمانی ئیدارەی دەوڵەت کۆبوەوە و دووپاتی کردەوە، کە ھەموو ئەو فراکسیۆنانەی لە ھاوپەیمانێتییەکەدان و لە رابردوودا پرۆژەیاسای بودجەیان پەسەند کردوە، بەردەوامن لە ھەڵوێستەکەیان و ھەبوونی دەنگی نارازیش حاڵەتێکی تەندروستە.
ھاوکات حکومەتی ھەرێمی کوردستانیش داوا لە فراکسیۆنە کوردستان دەکات، لە بەرامبەر مافەکانی خەڵکی کوردستان یەکدەنگ بن.
نوێنەرایەتی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق (یونامی) لە راپۆرتێکیدا ئاماژەی بەوە کردووە، لە ساڵی ٢٠٠٨_ەوە تاکو ئێستا لە عێراق بەھۆی شەڕ و تەقینەوە و توندوتیژییەکانەوە زیاتر لە نۆ ھەزار منداڵ بوونەتە قوربانی، بەشێوەیەک لەو ماوەیەدا سێ ھەزار و ١١٩ منداڵ کوژران، پێنج ھەزار و ٩٣٨ منداڵیش برینداربوون و جگە لەوانەش ژمارەیەکی زۆر منداڵ جەستیان شێواوە بە لە دەستدانی ئەندامێکی جەستەیان.
راشیگەیاندووە، بەپێی ئەو ئامارە لەماوەی ١٥ ساڵی رابردوودا تێکڕا ھەموو رۆژێک لە عێراق منداڵێک کوژراوە، یاخود برینداربووە یان ئەندامێکی جەستەی لەدەستداوە.
یونامی داواشی لە حکومەتی عێراق کردووە، پشتیوانی پێوەر و یاسا نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە منداڵ بکات، بەجدیش کاریان لەسەر بکات لە پێناو زیاتر پاراستنی منداڵان و دابینکردنی مافەکانیان و سزادانی ھەموو ئەو کەسانەی مافەکانی منداڵان پێشێل دەکەن.
عەباس عامری ئەمینداری گشتی چوارچێوەی ھەماھەنگی شیعەکان راگەیاند، چوارچێوەی ھەماھەنگی کۆبوونەوەیەکی گرنگ و دورودرێژی ئەنجامدا و رۆژی پێنجشەممەش دەنگ لەسەر گرنگترین پرۆژەیاسای بودجەی گشتی عێراق دەدرێت کە بۆ ساڵەکانی ٢٠٢٣، ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥_ە.
وتیشی، بە پەسەندکردنی پرۆژەیاسای بودجە دەتوانرێت خزمەتی زیاتری عێراقییەکان بکرێت و پرۆژە خزمەتگوزارییەکانیش جێبەجێ بکرێن.