عیراق
د.لەتیف رەشید، سەرۆککۆماری عێراق لە توتێکدا رایگەیاند، گەرمترین پیرۆزبایی ئاڕاستەی رۆڵەکانی گەل لە سابئەی مەندائی دەکات، بەبۆنەی ھاتنی سەری ساڵی نوێی مەندائییەکانەوە. ھیواخوازە ساڵێکی پڕ خێر و سەرکەوتن بێت بۆیان.
راشیگەیاند، وڵاتەکەمان چاوەڕێی ئەوەیە کە ھەمووان پێکەوە ھاوکار بین لە بنیاتنانەوە و نۆژەنکردنەوە و بەرقەرارکردنی ئاشتی لە عێراقی ھەمووان.
ئاژانسی "مھر"ی ئێرانی بڵاویکردەوە، لە کۆبوونەوەکەدا ھەردوولا پتەوکردنی پەیوەندییە دۆستانەکان و ھەماھەنگی نێوان بەغداد و تارانیان تاوتوێ کردووە، بەرەوپێشبردنی پەیوەندییەکانیش کە لە بەرژەوەندی ھەردوو وڵات بێت، باسکراون.
ھەر لە کۆبوونەوەکەدا، پرسی پاراستنی سنورەکانی نێوان عێراق و ئێران و ھەماھەنگییەکان لە روبەڕوبوونەوەی تیرۆر، گفتوگۆیان لەبارەوە کراوە.
ئەو پڕۆژە یاسایانەی خوێندنەوەیان بۆ کرا پێکھاتوون لە پرۆژە یاسای پەسەندکردنی رێککەوتنی ھەڵگری ڤیزە لەسەر ئەو کەسانەی خاوەن پاسیۆتی دیپلۆماتین لە نێوان عێراق و قوبروس و یاسای کۆلێژی فرۆکەوانی سوپا و پرۆژەی یاسای رووبەربوونەوەی تیرۆر.
دوا بەدوای خوێندنەوە بۆ ئەو پرۆژەیاسانە، دانیشتنەکەی ئەنجومەنی نوێنەران ھەڵگیرا بۆ رۆژی پێنج شەممە و بریارە خوێندنەوە بۆ چەند پرۆژەیاسایەکی تر بکرێت.
سەرچاوەیەک بە ئاژانسی رەسمی ھەواڵی عێراقی راگەیاند، محەمەد شیاع سودانی سەرۆکوەزیرانی عێراق بڕیاریداوە بەشداری ھەڵبژاردنی داھاتووی پارێزگاکان نەکات.
ئەوەشی خستەڕوو، سودانی دەیەوێت زیاتر گرنگی بە جێبەجێکردنی کارنامەی کابینەکەی بدات دوور لە ھەموو چالاکییەکی سیاسی.
باسم عەوادی لە بارەی سەردانەکەی محەمەد شیاع سودانی سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ سوریا رایگەیاند، عێراق بەدوای دەروازەی نوێدا دەگەڕێت بۆ ھەناردەکردنی نەوت، پێشبینیشی کرد، عێراق لەگەڵ سوریادا گفتوگۆ بکات بۆ بوژاندنەوەی بۆری نەوتی عێراق - بەندەری بانیاس کە دەچێتەوە سەر دەریای ناوەراست.
وتیشی، لەگەڵ باشبوونی رەوشی سوریا، کار لەسەر ھەناردەکردنی نەوت لە رێگەی ئەو بەندەرەی سوریاوە دەکرێت کە دەتوانن بەو رێگەیە بە خێرایی نەوت بگەیەننە کڕیارەکانیان.
وتەبێژی حکومەتی عێراق ئاماژەی بەوەشکرد، سوریا بەندەری زۆر گەورە و ناسراوی لەسەر دەریای ناوەڕاست ھەیە، ھەربۆیە ئەگەر سوریا رازی ببێت کە بەشداریی لە نەخشەڕێگای گەشەپێدان بکات لە رێگەی سێگۆشەی عێراق-سوریا-تورکیا، سەرچاوەی دارایی گەورە دەستەبەردەبێت.
بەپێی راپۆرتێکی رۆژنامەی نیویۆرک تایمز، حکومەتی عێراق ھەوڵدەدات کۆنترۆڵی ئەو بابەتانە بکات کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاودەکرێنەوە، ئەوەش لەڕێی ھەڕەشەی زیندانیکردن و دەستگیرکردن و بێزارکردن لەڕێی ئینتەرنێت لەسەر چەند کەسایەتییەک کە بە کاریگەر لە سۆشیاڵ میدیا دادەنرێن.
بەپێی راپۆرتەکە، ئامانج لەو رێکارەی حکومەتی عێراق بۆ رێگریکردنە لە ھەر ھەوڵێک بۆ ئەنجامدان و ئاڕاستەکردنی خەڵک بۆ خۆپیشاندان، ھاوشێوەی خۆپیشاندانەکەی چوار ساڵی رابردوو کە لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٩ سەریھەڵدا.
لە راپۆرتەکەدا ئاماژە بەوەشکراوە، لە چەند مانگی رابردوودا دادگای عێراق چەند کەسێکی بەکارھێنەری تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی دەستگیرکردووە، کە کەسایەتی کاریگەرن و تۆمەتی پێشێلکردنی ئاکاری گشتییان دراوەتەپاڵ.
محەمەد نوری، ئەندامی لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، حکومەت سکاڵایەکی پێشکەشی دادگای فیدڕاڵی کرد و تانەی لە ١٢ ماددەی یاسای بودجەدا، کە تایبەتن بە گرێبەستەکان و دامەزراندن و قەرەبووکردنەوە و بڕینەوەی مووچە.
بە وتەی ئەو پەرلەمانتارە، ئەوە قۆناغی یەکەمی تانەکانی حکومەتە و پێشبینی دەکەن، حکومەت کۆمەڵێک تانەی تر لە یاسای بودجە بدات.
وتیشی، بیانووی حکومەت بۆ تانەدان لە یاسای بودجە ئەوەیە، ژمارەیەک ماددەی یاساکە، لە رەشنووسی پڕۆژە یاسای بودجەدا نەبوون، کاتێک لەلایەن حکومەتەوە ئاڕاستەی ئەنجومەنی نوێنەران کرا، ھەروەھا زیادکردن و دەستکاریی ھەندێک بەند کراوە، کە لایەنی داراییان ھەیە و پێچەوانەی کارنامەی حکومەتن.
مەزھەر محەمەد ساڵح، راوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیرانی عێراق ئاماژەی بەوەکرد، چین و ھیندستان پلانی ئەوەیان ھەیە لە دوو دەیەی داھاتوودا کۆنتڕۆڵی بازارەکانی ئاسیا و جیھان بکەن، بۆ ئەو مەبەستەش زۆر پێویستییان بە نەوت دەبێت و زۆرترین نەوتی عێراقیش بۆ ئەو دوو وڵاتە دەڕوات.
ئەوەشی خستوەتەڕو، لەلایەکی دیکەشەوە شەڕی روسیا و ئۆکراین وایکردووە وڵاتانی جیھان چیتر نەوت و غازی روسیا نەکڕن، بۆیە تا شەڕی ئەو دوو وڵاتە بەردەوام بێت نرخی نەوت لە ٧٧ دۆلار زیاتر دانابەزێت.
راوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیرانی عێراق باوەڕیشی وایە ئەو دوو ھۆکارە وادەکەن لە دوو ساڵی داھاتوودا نرخی بەرمیلێک نەوت لە نێوان ٧٧ بۆ ٨٧ دۆلار مامەڵەی پێوەبکرێت.
دیلان غەفور، ئەندامی فراکسیۆنی یەکێتی لە ئەنجومەنی نوێنەران بە کوردسات نیوزی راگەیاند، بەتوندی دژی ئەو گۆڕانکارییانە دەوەستنەوە کە لە کۆمپانیای نەوتی باکور دەکرێن، بەجۆرێک بەبێ ڕەچاوکردنی ھاوسەنگیی نێوان پێکھاتەکان حەوت سەرۆک بەشی کۆمپانیاکە گۆڕدراون.
وتیشی، گۆڕانکارییەکان لەلایەن یاریدەدەری بەڕێوەبەری گشتیی کۆمپانیای نەوتی باکور ئەنجام دراون کە بەھۆی سەرپێچییەوە داواکراوە ببەخشرێت لە پۆستەکەی.
پەرلەمانتارەکەی یەکێتی دەڵێت، لە ڕێی وەزارەتی نەوتی عێراقەوە کار دەکەن بۆ ھەڵوەشانەوەی بەپەلەی گۆڕانکارییەکان و گەڕاندنەوەی ھاوسەنگیی نێوان پێکھاتەکان لە دابەشکردنی پۆستەکاندا.
سبەینێ دادگای فیدڕاڵیی عێراق کۆدەبێتەوە و یەکێک لەو بابەتانەی تاوتوێی دەکات، سکاڵایەکی زیاد جەبار سەرۆکی فراکسیۆنی یەکێتیە لە خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستان، کە سکاڵای لەسەر "سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان" و "سەرۆکی کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی ھەرێم" تۆمار کردووە.
لە سکاڵاکەدا زیاد جەبار داوا دەکات، بەھۆی کۆتاییھاتنی ماوەکەی،"ئەنجومەنی کۆمیسیارانی ھەرێم" بە نایاسایی دابنرێت و ئەندامێتی ئەندامەکانی ھەڵبوەشێنێتەوە.
ھەروەھا بڕیاروایە رۆژی ١٨ی ئەم مانگە، دادگای فیدڕاڵیی عێراق لەبارەی سکاڵایەکی تری زیاد جەبار لەسەر سەرۆکی ھەرێم و سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان کۆببێتەوە، کە داوایکردووە ماددەکانی (١ و ٩ و ١٥ و ٢٢ و ٣٦)ی یاسای ھەڵبژاردنی ھەرێم بە نادەستووری بناسێنرێت.
ھەمان رۆژ دادگای فیدڕاڵی، گفتوگۆ لەبارەی سکاڵایەکی ئامانج نەجیب شەمعوون ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی دەکات، کە سکاڵای لەسەر "سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان" تۆمار کردووە و داوای کردووە، ماددەی ٣٦ی یاسای ھەڵبژاردنەکانی ھەرێم بە نادەستووری بناسێنێت، کە تایبەتە بە کورسیی کۆتای پێھاتەکانی کلدوئاشووری و تورکمان و ئەرمەنییەکانی ھەرێم، ھەروەھا داوای کردووە، ماددەی نۆی یاسای ھەڵبژاردنەکانی ھەرێم بە نادەستووری بناسێنێت، کە ھەرێمی وەک یەک بازنەی ھەڵبژاردن دیاریکردووە.
ھادی عامری سەرۆکی ھاوپەیمانی فەتح کە بەشێکە لە چوارچێوەی ھەماھەنگی شیعەکان رایگەیاندووە، لەئێستادا ژمارەی ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق بە دوو ھەزار و ٥٠٠ سەرباز مەزەندە دەکرێن و لەچەند ناوچەیەکی جیاجیا جێگیرکراون، بە تایبەتیش لەناو دامەزراوە سەربازییەکانی بەغداد و ناوچەکانی باکور.
لە بارەی داھاتەکانی عێراقیشەوە، ھادی عامری ئاماژەی بەوەکردووە، نەنگییەکی گەورەیە بۆ عێراق کە تەنھا فەرمانبەرێکی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا کۆنترۆڵی داھاتەکانی بکات و مامەڵەی پێوە بکات، داواش لە حکومەتی عێراق کردووە پارێزگاری سەربەخۆیی ئابورییەکەی بکات.
لێپرسراوێکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا کە ناوەکەی ئاشکرا نەکردووە بە کەناڵی "حورە"ی راگەیاند، ئیدارەی جۆ بایدن بەردەوام دەبێت لە جێبەجێکردنی سەرجەم سزا سەپێندراوەکانی سەر ئێران.
وتیشی، سیاسەتیان بەرامبەر ئێران وەک خۆیەتی و ئێران دەتوانێت داھاتی فرۆشی وزەی لە عێراق لەپێناو مامەڵەی مرۆیی وەربگرێت، چونکە ھەموو جۆرە مامەڵەکانی دیکە لەژێر سزادان.
جەختیشیکردەوە لەوەی، ئەمریکا پشتیوانی تەواوی ھەوڵەکانی عێراق دەکات بۆ بەدەستھێنانی سەربەخۆیی لە وزەدا، دانوستانیشیان لەگەڵ عێراقییەکان ھەیە سەبارەت بە سزاکانی سەر ئێران، ناشھێڵن سزاکانیان بۆ سەر ئەو وڵاتە زیانی بۆ سەر عێراق ھەبێت.
لێپرسراوەکەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دڵنیاییشیدا لەوەی، ھەر پڕوپاگەندەیەک سەبارەت بەوەی سزاکانی ئەمریکا لەسەر ئێران رێگرە لە ھەناردەی غاز بۆ عێراق، دوورە لە راستییەوە.
وەزارەتی ناوخۆی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، لە چوارچێوەی ھەڵمەتی نیشتیمانی بۆ بەرنگاربوونەوەی ماددەی ھۆشبەر، دوای کۆکردنەوەی زیانیاری ورد و فەرمانی دادوەر بۆ دەستگیرکردنیان، ھێزێکی تایبەتی وەزارەتی ناوخۆ لە ناوچەیەکی سەر بە پارێزگای موسەننا مەترسیدارترین تۆڕی نێودەوڵەتی بازرگانیکردن بە ماددەی ھۆشبەر دەستگیراون کە لە سێ کەس پێکھاتبوون.
راشیگەیاندووە، لەکاتی دەستگیکردنی تۆڕەکەدا دەستیش بەسەر دوو ملیۆن حەبی ھۆشبەردا گیراوە لە جۆری کپتاگۆن، لەئێستاشدا بەپێی حوکمەکانی ماددەی ٢٧ی ماددە ھۆشبەرەکان راگیراون و لایەنە پەیوەندیدارەکان لێکۆڵینەوەیان لەگەڵ دەکەن.
راگەیاندنی سەرۆکایەتی وەزیرانی عێراق لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەلایەن رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆماری تورکیاوە پێگەیشتووە و تیایدا گفتوگۆ لەبارەی پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات کراوە.
لە پەیەوەندییە تەلەفۆنییەکەدا، سودانی جەختی لەوەکردووەتەوە، عێراق لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی لە ھەوڵی بەھێزکردنی پەیوەندییەکانییەتی لەگەڵ وڵاتان بۆ بەرەوپێشبردنی پڕۆژەی گەشەپێدان، ھەروەھا لە ھەوڵدایە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئاستەنگییەکان و بەرقەرارکردنی ئاسایش و سەقامگیری لە ناوچەکە.
لەبەرامبەردا، ئەردۆغان پشتگیری خۆی بۆ پتەوکردنی پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات دەربڕی و ئامادەیی تورکیای نیشاندا، بۆ بەشداریکردن لە پڕۆژەی رێگەی گەشەپێدانی عێراق، کە خزمەت بە گەلی ھەردوو وڵات و ناوچەکە بە گشتی دەکات.
پرۆژەی رێگەی گەشەپێدانی عێراق، پڕۆژەیەکی ھێڵی ئاسنینە، کە بەندەری فاوی بەسڕە لە عێراق بە تورکیا و وڵاتانی ئەوروپاوە دەبەستێتەوە و ئامانج لێی بەرەوپێشبردنی ئاڵوگۆڕی بازرگانییە لە رێگەیی وشکانییەوە و رۆڵی گرنگی دەبێت بۆ بەھێزکردنی ژێرخانی ئابوری عێراق.
لە رۆژی ١٤ی تەمووزی ساڵی ١٩٥٨ بە سەرۆکایەتی عەبدولکەریم قاسم و عەبدولسەلام عارف شۆڕشێک بەرپاکرا کە بە کودەتاش ناودەبرێت و بەھۆیەوە فەیسەڵی دووەم پاشای عێراق کە تەمەنی ٢٣ ساڵ بوو و عەبدول ئیلاە کە جێنشین بوو لەگەڵ نوری سەعید سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق کوژران و کۆتایی بە دەسەڵاتی پاشایەتی لە عێراق ھێنرا و کۆماری عێراق دامەزرێندرا.
ئەو شۆڕشەش لەساڵی ١٩٦٣ کودەتایەکی دیکەی بەدوادا ھات و لە رۆژی ٩ی شوباتی ١٩٦٣ عەبدولکەریم قاسم لەسێدارەدرا و کۆتایی بە دەسەڵاتەکەی ھێنرا.
دەستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران بڕیاریداوە سبەینێ، یەکەم دانیشتنی وەرزی دووەمی یاسادانان بەڕێوەبچێت، بەپێی کارنامەی کۆبوونەوەکە خوێندنەوەی یەکەم بۆ حەوت پڕۆژەیاسا دەکرێت. ھەروەھا رۆژی دوو شەممەش خوێندنەوە یەکەم بۆ پێنج پڕۆژەیاسا دەکرێت، بەڵام دەنگدان لەسەر پڕۆژەیاسای بە پارێزگابوونی ھەڵەبجە نەخراوەتە بەرنامەی کاری کۆبوونەوەکان.
سەبارەت بەو بابەتە چرۆ حەمەشەریف، ئەندامی فراکسیۆنی یەکێتی لە ئەنجومەنی نوێنەران بە کوردسات نیوزی راگەیاند، لە ٨ی ئایاری رابردووەوە بە نوسراوی رەسمی داوای لە سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران کردووە، دوای پشووەکان و دەستپێکردنەوەی کۆبوونەوەکان، پڕۆژەیاسای بە پارێزگابوونی ھەڵەبجە بخرێتە بەرنامەی کارەوە.
وتیشی، بەدواداچوون بۆ ئەو بابەتە دەکەن و ھەوڵەکان چڕدەکەنەوە بۆ ئەوەی ھەفتەی داھاتوو ئەو بابەتە بخرێتە بەرنامەی کار و دەنگ لەسەر پڕۆژەیاسای بەپارێزگابوونی ھەڵەبجە بدرێت.