عیراق
بەڕێوەبەرایەتی گشتی ھەواڵگری و ئاسایشی پارێزگای سەڵاحەدین لە راگەیەندراوێکدا ئاشکرایکردووە، ھێزێکی تایبەتی شانەی چالاکییە ھەواڵگرییەکانی سەربە وەزارەتی بەرگری عێراق دوای چەندین رۆژ چاودێریکردنی ورد و کۆکردنەوەی زانیاری و بەڵگەی پێویست، لە قەزای شەرگات سەربە پارێزگا سەڵاحەدین گەورە تیرۆریستێکی داعشیان دەستگیرکردووە کە لێپرسراوی دیوانی جوند بووە لەناو گرووپی تیرۆریستی داعش.
راشیگەیاندووە، ئەو تیرۆریستە بە پێی ماددەی چواری تیرۆر فەرمانی دەستگیرکردنی ھەبووەو لەنێوان ھەردوو پارێزگای سەڵاحەدین و نەینەوا ھاتوچۆی کردووە، سەرەچاوەیەکی سەرەکی کۆکردنەوەی پارە و خۆراک بووە بۆ پاشماوەکانی داعش.
بەپێی ئەو گرتە ڤیدیۆییانەی بڵاوکراونەتەوە، حکومەتی عێراق لەسەر بینا و باڵەخانەکانی دامەزراوە حکومییەکان لە بەغداد چەندین جۆر چەک و سیستمی دژە مووشەکی زەمینی جێگیرکردووە.
لای خۆیەوە، سەرچاوەیەکی ئەمنیش وتویەتی ئەو ھەنگاوەی گیراوەتەبەر بۆ پاراستنی ئاسایش و ئارامی ناو بەغداد، پارێزگاریکردنە لە دامەزراوە حکومییەکان کە ناوبەناو دەکرێنە ئامانج و لەلایەن گرووپە نەناسراوەکانەوە مووشەکیان ئاراستە دەکرێت.
محەمەد شیاع سودانی سەرۆکوەزیرانی عێراق رایگەیاند، لەسەرەتای دەستبەکاربوونی حکومەتەکەی و لە بەرنامەی کارەکەشیدا جەختیانکردوەتەوە لەسەر ئەوەی گەشەپێدان و پەرەپێدانی توانای گەنجان و چارەسەرکردنی کێشە و دابینکردنی پێداویستییەکانیان کاری لە پێشینەی حکومەتەکەی دەبێت.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەمڕۆ کە رۆژی جیھانیی گەنجانە، سەرۆکایەتی کۆبوونەوەیەکی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق دەکات، کە تەنھا تایبەت دەبێت بە گەنجان و دۆزینەوەی رێگەچارەی گونجاو بۆ کێشەکانیان و چۆنێتی کارکردن بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانیان.
نەوتی خاوی برێت ٤١ سەنت بەرزبوەوەو یەک بەرمیلی گەیشتوەتە ٨٦ دۆلار و ٨١ سەنت، نەوتی خاوی خۆرئاوای تەکساسیش گەیشتوەتە ٨٣ دۆلار و ١٩ سەنت.
بەپێی زانیارییەکانی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە، خواست لەسەر نەوت ئاستی پێوانەیی تێپەڕاندووە و گەیشتوەتە ١٠٣ ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، ئاستی بەرھەمھێنانیش کەمبووەتەوە.
وەزارەتی کۆچ و کۆچبەرانی عێراق لە رایگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، لەماوەی چەند مانگی رابردوودا سەرجەم ئاوارەکان ئاگادارکرداونەتەوە کە بگەڕێنەوە بۆ ناوچەکانیان و سەرجەم پێداویستییەکانیشیان بۆ دابین دەکرێت، چونکە لە ١٠ی ئەیلولی داھاتوو سەرجەم دۆسێکانی تایبەت بە خێزانە ئاوارەکان دادەخرێت و بە یەکجاری کۆتایی بەو پرسە دەھێنرێت، لەو وادەیەش بەدواوە ئەو ئاوارانەی ناگەڕێنەوە بە دانیشتووی ئەو پارێزگا و ناوچانە ھەژمار دەکرێن کە تائێستا تێیدا دەژین.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەو بڕیارە تەنھا ئاوارەکانی جەرف نەسر ناگرێتەوە تا ئەو کاتەی کێشەی ناوچەکانیان چارەسەر دەکرێت.
جۆن کێربی رێکخەری پەیوەندییە ستراتیژییەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا رایگەیاند، وڵاتەکەی گەرەنتی ئەوەی کردووە پارە ئازادکراوەکانی ئێران کە لەبەرامبەر ئازادکردنی پێنج دەستگیرکراوی ئەمریکی وەریدەگرێتەوە تەنھا بۆ کڕینی خۆراک و دەرمان بەکاریدەھێنێت.
وتیشی، وڵاتەکەی بە تەواوەتی ئاگادار دەبێت پارە ئازادکراوەکانی ئێران بۆ کوێ دەچن.
ھاوکات وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند، پرۆسەی ئازادکردنی پارە بلۆککراوەکانی وڵاتەکەی لە کۆریای باشور دەستیپێکردووە و دووپاتیشیکردەوە، چۆنیەتی بەکارھێنانی پارەکان دوای ئازادکردنی لە ژێر سەرپەرشتی تاران خۆیدا دەبێت.
رۆژی پێنج شەممە ئەمریکا و ئێران رێککەوتنێکیان کرد بۆ ئازادکردنی شەش ملیار دۆلاری پارەی بلۆککراوی ئێران، لەبەرامبەر ئازادکردنی پێنج دەستگیرکراوی ئەمریکیدا لە ئێران.
وەزارەتی دارایی لە روونکردنەوەکەیدا لەبارەی ئەو دەنگۆیەی لە کەناڵەکان و تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان بڵاوکراوەتەوە لەبارەی کردنەوەی دەروازەی فرۆشتنی دۆلاری ئەمریکی بە بڕی ھەزار دۆلاری مانگە بە ھەر ھاووڵاتیەک دووپاتیکردووتەوە وەزارەتەکەیان تا ئێستا ھیچ رێنمایی و راسپاردەیەکی لەو بارەیەوە ئاراستە نەکراوە.
راشیگەیاندوە، لە کاتی دەرچوونی ھەر رێنمایی و راسپاردەیەک لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە بۆ ئەو مەبەستە لە رێگەی ماڵپەر و سەکۆ رەسمییەکانی وەزارەتەوە بڵاویدەکەنەوە.
د.نەرمین معروف، ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ھەردوو وەزیری دارایی و ناوخۆ بانگێشتی ئەنجومەنی نوێنەران کران بۆ وەڵامدانەوەی پرسیاری پەرلەمانتار.
وتیشی، سەبارەت بەو رێکارانەی وەزارەت گرتویەتیەبەر بۆ بنبڕکردنی گەندەڵی لە رێگەی بەئەلیکترۆنیکردنی سیستمی کۆکردنەوەی داھاتی گشتی لەباج و رسومات، پرسیار لە وەزیری دارایی کرا، وەزیری دارایی عێراقیش رایگەیاند، ئەو سیستمە نوێیە ھەنگاوی باشی بڕیوە، ئەگەر سیستمەکە تەواو بکرێت ئەوا دەبێتە ھۆی نەھێشتنی گەندەڵی لە کۆکردنەوەی ھەموو جۆرەکانی داھات.
د.نەرمین معروف ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، سەبارەت بە رێکارەکانی دەرکردنی پاسپۆرتی ئەلیکترۆنی و ھۆکاری زیادکردنی رسوماتی پاسپۆرت لە ٢٥ ھەزار دینارەوە بۆ ٩١ ھەزار دینار، پرسیار لە وەزارەتی ناوخۆکرا، لە ئەنجامی وەڵامدانەوەی پرسیارەکان، سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران لیژنەکانی"یاسا و دارایی و دەستپاکی و ئاسایش و ناوخۆی راسپارد"، بەدواداچوون بکەن بۆ ئەو گرێبەستەی کراوە لەگەڵ کۆمپانیای جێبەجێکار و بەزووترین کات راپۆرت لەوبارەیەوە بدەنە ئەنجومەنی نوێنەران.
گۆڤاری ئیکۆنۆمیست لە راپۆرتێکدا بڵاویکردووەتەوە، دوای داواکاری حکومەتی عێراق لە ئەمریکا و بەریتانیا بۆ ھاوکاریکردنی لە دەستگیرکردنی چوار تۆمەتباری دزی سەدە کە پێکھاتوون، عەلی عەلاوی وەزیری پێشووی دارایی و سێ بەرپرسی دیکەی نزیک لە مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی پێشوو، پێدەچێت بەرپرسیارێتی گرتنەبەری رێوشوێنی زیاتر بۆ دەستگیرکردنی تۆمەتبارەکان گوازرابێتەوە بۆ حکومەتەکانی ئەو وڵاتانەی تۆمەتبارەکانیان بۆ ھەڵھاتووە.
لەچەند رۆژی رابردوودا دەستەی دەستپاکی عێراق رایگەیاند، یاداشتی دەستگیرکردنی ھەر یەکە لە عەلی عەلاوی وەزیری پێشووی دارایی و سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری و راوێژکار و سکرتێری مستەفا کازمی سەرۆکوەزیرانی پێشوو، کە تۆمەتبارن لە دۆسیەی بردنی ٢ ملیار و ٥٠٠ ملیۆن دۆلاری دەستەی گشتی باجەکان کە دواتر بە دزی سەدە ناوبرا، دراوەتەوە پۆلیسی ئینتەرپول بەمەبەستی دەستگیرکردنیان و رادەستکردنەوەیان بە عێراق.
رەفیق ساڵحی پەرلەمانتاری عێراق لە لێدوانێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، لەشکرکێشی تورکیا بۆ ناو خاکی عێراق گەیشتووەتە ئاستێکی مەترسیدار و ٩٠ کیلۆمەتری تێپەڕاندووە، لەگەڵ دامەزراندنی چوار بنکەی سەربازی جێگیر کە بوونەتە ھەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانی.
وتیشی، تورکیا چەندین بنکەی سەربازی لەناو خاکی عێراقدا کە ھەندێکیان تازەن و لەچوارچێوەی ستراتیژی لەشکرکێشی کە چەندین ساڵە بەردەوامە دروستیکردوون.
بە وتەی ئەو پەرلەمانتارە، عێراق چەندین کارتی ھەیە بۆ فشارخستنە سەر ئەنقەرە تاکو رێز لە دراوسێیەتی بگرێت لەوانەش پێشکەشکردنی سکاڵا بە نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دوورخستنەوەی ھێزەکانی.
دووپاتیشیکردەوە، بوونی ھەر ھێزێکی بیانی لە عێراق خزمەتی ئاسایش و ئارامی ناکات، سوپا و دامەزراوەکان توانایان ھەیە بەرگری لە خاکەکەیان بکەن.
پێگەی ئەلکترۆنی دادگای عێراق بڵاویکردەوە، سزای لەسێدارەدان دژی "ئەحمەد حەمداوی عوید" کە تاوانبارە بە کوشتنی "ھیشام ھاشمی" پسپۆڕی ئەمنی ھەڵوەشێندرایەوە، دۆسیەکەش جارێکی تر ئاڕاستەی لێکۆڵینەوە کراوە.
مانگی ئایاری رابردوو، دادگای تاوانەکانی رەسافە سزای لەسێدارەدانی بۆ "ئەحمەد حەمداوی عوید"ی ٣٨ ساڵ دەرکرد، کە ئەفسەرە بە پلەی مولازم لە وەزارەتی ناوخۆی عێراق و لە ١٦ی تەمووزی ساڵی ٢٠٢١ دانی بە تاوانەکەیدا ناوە.
ھیشام ھاشمی ئەکادیمی و توێژەی ئەمنی و سیاسی بوو لە عێراق، لە ٦ی تەمووزی ساڵی ٢٠٢٠ لەبەردەم ماڵەکەی خۆیدا، دوای گەڕانەوەی لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنی کە تێیدا رەخنەی لە چالاکی گروپە چەکدارەکان گرت کە بەرپرس بوون لە ھێرشکردنە سەر نێردە دیبلۆماسییەکان لە ناوچەی سەوزی بەغداد، تیرۆر کرا.
نوسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیران بڵاویکردەوە، سودانی میوانداری کۆبوونەوەی خولی سەرکردەکانی ھاوپەیمانی ئیدارەی دەوڵەتی کردووە و رەوشی گشتی وڵات و ژمارەیەک دۆسیەی سیاسی و ئابوری و ھەنگاوەکانی جێبەجێکردنی کارنامەی حکومەت گفتوگۆیان لەبارەوەکراوە.
ھەروەھا لە کۆبوونەوەکەدا ئاماژەدراوە بە دانوستانەکانی تایبەت بە یاسای نەوت و غاز و دەرئەنجامەکانی ئەو کۆبوونەوە ھونەرییەی کە ھەفتەی رابردوو بە ئامادەبوونی نوێنەری لایەنە سیاسییەکان و بەرپرسانی وەزارەتی نەوت و سامانەسروشتییەکانی ھەرێم بەڕێوەچوو، سووربوونی حکومەتیش لەسەر درێژەدان بە گفتوگۆکان دووپاتکرایەوە لەپێناو گەڵاڵەکردنی رەشنوسی کۆتایی یاساکە و ناردنی بۆ ئەنجومەنی نوێنەران لە دوای پەسەندکردنی لە ئەنجومەنی وەزیران.
ھەروەھا سودانی و سەرکردەکانی ھاوپەیمانی بەڕێوەبردنی دەوڵەت تاوتوێی رێوشوێنەکانی حکومەتیان کرد لە دژی ئەو کەسانەی بوونەتە ھۆی ناسەقامگیری بازاڕی دراو و میکانیزمەکانی داخستنی دەروازە ناڕەسمییەکان تاوتوێکران.
عائید ھیلالی، ئەندامی چوارچێوەی ھەماھەنگی شیعەکان بە عەرەبی جەدیدی راگەیاند، چەند کوتلەیەکی ئەنجومەنی نوێنەران و حزبەکان لەنێویاندا ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، تێبینیان ھەیە لەسەر کاری کۆمیسیۆنی باڵای ھەڵبژاردنەکان و بەشێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی کۆمیسیۆنەکە.
ھاوکات حەیدەر عەزاوی، ئەندامی حزبی "بەیت الوەتەنی" دەڵێت، چوارچێوەی ھەماھەنگی دەیەوێت کۆمیسیۆنێکی نوێ پێکبھێنێت، کە بە تەواوی لەژێر ھەژموونی خۆیدا بێت.
لای خۆشیەوە، عیماد جەمیل، ئەندامی کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان رایگەیاندووە، بابەتی گۆڕانکاری کردن لە کۆمیسیۆن رەتدەکەنەوە، چونکە بەبێ وەستان لەڕێی تیمەکانیانەوە کاردەکەن لەپێناو ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان، لەکاتی خۆیدا.
وەفدێکی باڵای سەربازی و ئەمنی عێراق بە سەرۆکایەتی سابت عەباسی وەزیری بەرگری سەردانی ئەمریکای کرد و لەگەڵ وەزارەتەکانی بەرگری و دەرەوە و فەرماندەیی ناوەندی و ئاژانسەکانی ھەماھەنگی بەرگری کۆبووەوە.
دوای کۆبوونەوەی وەزیری بەرگری و سیلیست واندەر یاریدەدەری وەزیری بەرگری ئەمریکا، راگەیەنراوی ھاوبەشی دیالۆگی ھەماھەنگی ئەمنی نێوان ھەردوو وڵات بڵاوکرایەوە و جەختکراوەتەوە لە پابەندبوون بە پەرەپێدانی توانا ئەمنی و بەرگرییەکانی عێراق بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش و سوربوون لەسەر قوڵکردنەوەی ھەماھەنگییە ئەمنییەکان لە رێگەی ژمارەیەک دۆسیە بۆ بەھێزکردنی بەرژەوەندییە ھاوبەشەکانی ھەردوو وڵات و بەدیھێنانی سەقامگیری لە عێراق و ناوچەکەدا.
ھەروەھا ھەردوو وڵات پابەندبوونیان بە پێکھێنانی لیژنەی باڵای سەربازی بۆ ھەڵسەنگاندنی ئۆپراسۆنەکانی داھاتوو دووپاتکردەوە و جەختیانکردەوە لەسەر ھەماھەنگی ھاوبەش لەگەڵ ھێزە عێراقییەکان نێویاندا ھێزی پێشمەگە.
بەپێی راگەیەنراوەکە، پڕۆسەی مەشق و راھێنان بە ھێزەکانی عێراق و ئاڵوگۆڕی زانیارییە ھەواڵگرییەکان و گەڕاندنەوەی ئاوارەکان لە باکوری روژھەڵاتی سوریاوە بۆ عێراق و ھاوکاریکردنیان بۆ تێکەڵبوونەوە بە کۆمەڵگە گفتوگۆی لەبارەوەکراوە.
بە پێی رێنماییە پەسەندکراوەکان بەرزترین خەرجی بانگەشەی ھەڵبژاردن بۆ ھەر کاندیدێک ٢٥٠ دینارە بە لێکدانی لە ژمارەی دەنگدەرانی ئەو بازنەیەی کاندیدەکەی تێدایە و نابێت ھیچ حزب و ھاوپەیمانێتی و کاندیدێک کۆمەک و ھاوکاری کۆمپانیا بازرگانی و بانکییەکان وەربگرێت.
ھەروەھا پابەندکراون بە دانانی ژمێریاری دارایی بۆ رێکخستنی سەرجەم کارە داراییەکانی بانگەشەی ھەڵبژاردن و دوای ١٥ رۆژ لە دەنگدان، راپۆرتی سەرەتایی و ٣٠ رۆژ دوای راگەیاندنی ئەنجامی سەرەتایی، راپۆرتی کۆتایی سەبارەت سەبارەت بە خەرجییەکان پێشکەش بە کۆمیسۆن بکات و ھەر سەرپێچییەک لە یاسا و رێنماییەکانی کۆمیسۆن، سەرپێچیکار سزای دارایی دەدرێت و ئەنجامەکانی ھەڵدەوەشێنرێتەوە و بێبەشدەکرێت لە بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنەکانی داھاتوو.
عەلی مەشکور، ئەندامی لیژنەی نەوت و غاز لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، "محەمەد شیاع سودانی" سەرۆک وەزیرانی عێراق و سەرۆکی کوتلە سیاسییەکان بەردەوامن لە دانوستان بۆ تێپەڕاندنی پڕۆژەیاسای نەوت و غاز بە کەمترین ناکۆکی کە خزمەت بە بەرژەوەندی ھەمووان بکات.
وتیشی، لەئێستادا ناکۆکییەکان ئیدارین نەک تەکنیکی، چونکە ناکۆکی ھەیە لەسەر ئیدارەدانی ئەو کێڵگانەی دەکەونە ھەرێمی کوردستانەوە، کە لەلایەن ھەرێمەوە بێت یاخود بەغداد.
ئەو ئەندامەی ئەنجومەنی نوێنەران وتیشی، حکومەتی ھەرێم دەیەوێت لەسەر سیاسەتی خۆی بەردەوام بێت بۆ ئیدارەدانی کێڵگەکانی، کە بەبێ حکومەتی ناوەند بەڕێوەی دەبرد.
شەوی سێشەمە بە ئامادەبوونی سەرۆکی یەکێتی و سەرۆک وەزیرانی عێراق و سەرکردەکانی ھاوپەیمانی بەڕێوەبردنی دەوڵەت کۆبوونەوە و سووربوونی حکومەتیش لەسەر درێژەدان بە گفتوگۆکان دووپاتکرایەوە لەپێناو گەڵاڵەکردنی رەشنوسی کۆتایی یاساکە و ناردنی بۆ ئەنجومەنی نوێنەران لە دوای پەسەندکردنی لە ئەنجومەنی وەزیران.