جیهان
ئەردۆغان رایگەیاند، بە ھەر رێگایەک بێت ئەوان سوورن لەسەر ئەوەی لە سەرەتایی ساڵی نوێوە لە رێگەی راپرسییەوە جارێکی تر دەستوری تورکیا ھەمووار بکرێتەوە و گۆڕانکاری گەورەش لە دەسەڵاتی دادوەریدا دەکەن.
رەجەب تەیب ئەردۆغان راشیگەیاند، ھیوادارن پێش راپرسی، لەگەڵ ئۆپۆزسیۆن بگەنە باکێجێکی ھاوبەش لەسەر ڕەشنووسی دەستورەکە.
وتیشی، تا ئەو کاتەی جێدەستی کودەتاچییەکان دەسڕێنەوە، ھەڵمەتە ئەمنییەکان بۆ سەر ئەندامان و لایەنگرانی فەتحوڵا گیولەن بەردەوام دەبێت.
حاکمی نیویۆرک رایگەیاند، ئاستێکی پێوانەیی باران باریوە کە گەیشتووەتە ٧.٨ سانتیمەتر و مەترسی لەسەر رێگەکان دروست بووە، بەھۆیەوە باری نائاسیایی راگەیەندراوە، بۆ ھاوکاری کردنی خێزانە زیانلێکەوتووەکان.
تۆڕی سی ئێن ئێنیش بڵاویکردووەتەوە، سەرجەم ھێڵەکانی میترۆ لە شاری نیویۆرک وەستاون و ئەگەری روودانی با و لافاوی بەھێز لە بەشی باکور و ناوەڕاستی زەریای ئەتڵەسی ھەیە.
زریانی ئایدا لە رۆژی سێ شەممەوە چەندین ناوچە و ویلایەتە کەناراوییەکانی ئەمریکای گرتۆتەوە، کەشناسی ئەمریکاش ھۆشداریداوە لە روودانی لافاو لە ناوچەکانی خۆرئاوای فیلادلفیا و باکوری نیوجێرسی.
جۆی ھود لە چاوپێکەوتنێکدا رایگەیاندووە، ئەفغانستان عێراق و سوریا نییە، چونکە عێراق وڵاتێکی بێھاوتایە و زۆرترین پێکھاتەی لەخۆگرتووە و یەکێکە لەو وڵاتانەی خۆرھەڵاتی ناوەڕاست کە بەرژەوەندی بەردەوامی لەگەڵ ئەمریکا ھەیە.
دڵنیاییشیدا لەوەی لە عێراق و سوریا دەمێننەوە و بەردەوام دەبن لە ھاوکاری کردنی ھێزەکانی عێراق و سوریای دیموکرات بۆ لەناوبردنی تەواوەتی داعش، کە ئەوەش پێویستی بە کات ھەیە.
دادگای دەستوری تورکیا ڕایگەیاند، ٣٠ ڕۆژی تریان بە پارتی دیموکراتی گەلان "ھەدەپە" داوە تاکو بۆ ڕێگرتن لە داخستنیان بەرگری لە خۆیان بکەن، بەم جۆرەش کاتی بەرگرینامەکەی ھەدەپە تا ١٠ی مانگی داھاتوو درێژکرایەوە.
شەشی حوزەیران دادگای دەستوری تورکیا دۆسیەی داخستنی ھەدەپەی پەسەندکرد و مۆڵەتی ٦٠ ڕۆژیشی بە ھەدەپەدا بەرگری لە خۆی بکات، پێش تەواوبوونی وادەکەش ھەدەپە داوای کرد وادەکە درێژ بکرێتەوە.
ھایکۆ ماس وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنییەدا لەگەڵ ھاوتا ئێرانییەکەی حسێن ئەمیر عەبدوڵاھیان، ئامادەیی وڵاتەکەی بۆ پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی نێوانیان لە ھەموو بوارەکاندا نیشاندا و داواشیکرد، ھەرچی زووتر دانوستانەکانی ڤیەننا دەستپێبکاتەوە.
لای خۆشیەوە ئەمیر عەبدوڵاھیان وەزیری دەرەوەی ئێران ڕایگەیاند، بنەمای دانوستانەکانی ڤیەننا مایەی قبوڵکردنە و بەردەوام دەبێت، بەڵام دانوستانێکیان قبوڵە کە ببێتە ھۆی لابردنی گەمارۆکان و مافەکانی گەلی ئێران دابین بکات.
بە مەبەستی گەڕاندنەوەی ئەمریکا بە ڕێککەوتننامەی ئەتۆمی و پابەندکردنەوەی ئێران بە ڕێککەوتننامەکە، تاوەکو ئێستا شەش گەڕی دانوستانەکانی ڤیەننا بەڕێوەچووە.
ویلایەتی چەنجشیر تەنھا ویلایەتە لە ئەفغانستان لەلایەن تاڵیبنەوە کۆنترۆڵ نەکراوە ، پێشتریش لە ساڵانی دەسەڵاتیدا لە ١٩٩٦ بۆ ٢٠٠١ ، بزوتنەوەکە نەیتوانیوە ئەو ویلایەتە کۆنترۆڵ بکات .
باڵیۆزخانەی ئەمریکاش ئیدانەی ھێرشەکانی سوپای سوریای کرد لە پارێزگای "دەرعا" و داوا دەکات رێگە بدرێت بە چوونە ناوەوەی ھاوکارییەکان.
وتیشی، نوسینگەی (قوباد تاڵەبانی) جێگری سەرۆکی حکومەت لەو پرسە ئاگادار کراوەتەوە و لە ھەوڵدان بۆ ئەوەی لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکان، ئەو کۆچبەرانە بۆ ھەرێمی کوردستان بگەڕێنرێنەوە.
(جان ئیف لۆردیان) وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا، لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ ھاوتا ئێرانییەکەی، داوای کرد تاران بە زووترین کات بگەڕێتەوە بۆ دانوستانەکانی ڤییەننا، ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، بەرزکردنەوەی ڕێژەی پیتاندنی یۆرانیۆم جێگەی نیگەرانییە.
ھاوکات وەزیرانی دەرەوەی ئەڵمانیا و بەریتانیاش ڕایانگەیاندووە، بەھۆی پەککەوتنی دانوستانەکانی ڤییەننا، تاران پڕۆسەی بەرزکردنەوەی ڕێژەی پیتاندنی یۆرانیۆمی خێراتر کردووە.
(ڤلادیمیر پوتین)، سەرۆکی ڕووسیا بە بۆنەی دەستپێکردنی ساڵی نوێی خوێندن و پێشوازی لە ژمارەیەک خوێندکاری وڵاتەکەی ڕایگەیاند، مانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە ئەفغانستان بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ ئەنجامەکەی تەنھا کارەسات و زیانی مرۆیی بوو، ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، ئەمریکا شکستی ھێنا لە پلانەکان بۆ گۆڕانکاری لە سیستمی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا.
(پوتین)، باسی لەوەشکرد، پێویستە ئەو ڕاستیە بزانرێت سەپاندنی ھەر شتێک کە لە دەرەوەوە ھاتبێت مەحاڵە، ئێستاش پێویستە گونجاندن لەگەڵ ڕەوشەکە بەدیبھێنرێت.
ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بۆ تاوتوێکردنی ڕەوشی ئەفغانستان کۆبووەوە و بە زۆرینەی دەنگ پڕۆژە بڕیارێکی فەڕەنسا و بەریتانیای پەسەندکرد کە تیایدا داوا لە بزوتنەوەی تاڵیبان کراوە پابەندی بەڵێنەکانی بێت لە بارەی پاراستنی سەلامەتی ھەڵمەتەکانی گواستنەوە لە ئەفغانستان و ھەموو ئەو کەسانەی دەیانەوێت ئەو وڵاتە جێبھێڵن.
نوێنەری ڕووسیا لە ئەنجومەنی ئاسایش دەنگی بە بڕیارەکە نەدا و ڕایگەیاند، ئەمریکا دەیەوێت سەرکۆنەی تاڵیبان بکات و بەرپرسیاریەتی شکستەکانی بخاتە ئەستۆی. وتیشی، پێویستە ھەماھەنگی بکرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی گروپی داعشی خۆراسان.
وەزارەتی بەرگری ئەمریکا "پنتاگۆن" ڕایگەیاند، دوایین فڕۆکەی ئەمریکی فڕۆکەخانەی "کابوڵ"ی بەجێھێشتووە و ئەرکە سەربازییەکانی سوپای ئەمریکا لە "ئەفغانستان" کۆتاییھات.
"کێنز مەکێنزی" فەرماندەی ناوەندی سوپای ئەمریکاش ڕایگەیاند، بزووتنەوەی "تاڵیبان" ھاوکار بوون لە ھەڵمەتەکانی گواستنەوە و ١٢٣ ھەزار کەس کە زیاتر لە ٦ ھەزاریان ئەمریکی بوون، لە ماوەی ١٦ ڕۆژدا گواستراونەتەوە.
"ئەنتۆنی بلینکن" وەزیری دەرەوەی ئەمریکاش وتی، پڕۆسەی گواستنەوەی ئەمریکییەکان و ھاوپەیمانەکانی لە "ئەفغانستان" قورسترین بووە لە مێژووی ئەمریکا، لە داھاتووشدا ھەر دانوستانێکیان ھەبێت لەگەڵ بزووتنەوەی "تاڵیبان"، دەبێت لەسەر بەرژەوەندی نیشتمانی ئەمریکا بێت.
ھەروەھا زەبیحوڵا موجاھید وتەبێژی بزوتنەوەی تاڵیبان ڕایگەیاند، دوای کشانەوەی ئەمریکا ئەفغانستان سەربەخۆیی بەدەستھێناوە، جەختیشی کردەوە، بزوتنەوەکەی دەیەوێت پەیوەندییەکی سروشتی لەگەڵ ئەمریکا ھەبێت.
مەسعود لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ گۆڤاری فۆرین پۆلیسی مەرجەکانی بۆ ئاشتەوایی لەگەڵ بزوتنەوەی تاڵیبان ڕوونکردەوە و ڕایگەیاند، ئەگەر تاڵیبان حکومەتێکی گشتگیر پێکبھێنێت و گەرەنتی ماف و ئازادییەکان بۆ ھەمووان بکات، دەستبەرداری بەرەنگاربوونەوە دەبن و لە سیاسەت پاشەکشە دەکەن.
جەختیشی کردەوە، تا ئێستا ھیچ پشتیوانییەکی دارایی لە دەرەوە پێنەگەیشتووە، بەڵام چەندین وڵاتی ناوچەکە پشتیوانی تاڵیبان دەکەن.
ویلایەتی پەنجشیر تاکە ویلایەتی ئەفغانستانە لەلایەن تاڵیبانەوە کۆنترۆڵ نەکراوە و لە ژێر دەستی ھێزەکانی ئەحمەد مەسعود کوڕی ئەحمەد شامەسعودی فەرماندەی کۆچکردووی ئەفغانستاندایە.
"عەبدوللھیان" لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا سیاسەتی حکومەتی نوێی ئێرانی سەبارەت بە دانوستانەکانی "ڤییەنا" ڕوون کردەوە و ڕایگەیاند، دەبێت ئەو دانوستانە ئەنجامێکی ھەبێت و پەرلەمان و حکومەتی ئێرانیش ھەوڵی جدی دەدەن بۆ دەستەبەرکردنی مافی گەل لەو دانوستانەدا.
وتیشی "تاران" سیاسەتی کات بەفیڕۆدان قبوڵ ناکات و پابەندن بە بەشداریکردن لە دانوستانە ئەتۆمییەکان لە چوارچێوەی دیپلۆماسیەتێکی ھاوسەنگدا.
پێشتریش لێپرسراونی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتی ئەوروپا لە پەیوەندییەکیدا لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ئێران جەختی کردەوە لە دەستپێکردنەوەی دانوستانی "ڤییەنا" سەبارەت بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی، کە تا ئێستا شەش خولی ئەنجامداوە و وادەی حەوتەم خولی دیار نییە.
ڕوانگەی سوریا بڵاویکردەوە، گروپە چەکدارەکان ھێرشیان بۆ سەر سوپای سوریا لە ناوچەکانی سەر بە پارێزگای "دەرعا" لە باشوری "سوریا" ئەنجامداوە و بەھۆیەوە ٢ ئەندامیان کوژراون، لە ماوەی ٢٤ سەعاتی ڕابردووشدا نزیکەی ٧ سەربازی سوپا کوژراون و ١٢ی تر برینداربوون.
زیاتر لە ٢ مانگە ناوچەکانی "دەرعا" لە شەڕ و ئاڵۆزیدان و ھەزاران مەدەنیش لە نەھامەتیدا دەژین، نەتەوە یەکگرتووەکان و وڵاتانی خۆرئاوا لە نێویشیاندا ئەمریکا نیگەرانییان لە ڕەوشی "دەرعا" دەربڕیوە.
ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتیش داوای لە حکومەتی سوریا کردووە گەمارۆی سەر ئەو پارێزگایە ھەڵبگرێت و ڕێگەبدات بە گەیاندنی ھاوکارییەکان بۆ ناوچەکە، بێ کۆت و بەند.
دانوستانەکانیش بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵ فەرماندەکانی ڕووسیا و لیژنە ئەمنییەکانی سەر بە حکومەتی سوریا لە "دەرعا" شکستی ھێناوە.