جیهان
لە چوارچێوەی پێشھاتەکاندا سەبارەت بە ڕەوشی "ئەفغانستان"، "کارزای" وتی لەگەڵ فەرماندەکانی "تاڵیبان" گفتوگۆی بەرھەمداریان کردووە و پرسە ھاوبەشەش و گرنگەکانیان تاوتوێ کردووە و لە پەیوەندیدان لەگەڵیاندا، وتیشی ھەوڵ ھەیە بۆ ئەوەی ژیان ئاسایی بکرێتەوە.
پێشتریش "کارزای" داوای پێکھێنانی لیژنەیەکی کردبوو، بۆ گرەنتی کردنی ڕادەستکردنی دەسەڵات بە شێوەیەکی ئاشتییانە.
"بایدن" لە وتەیەکیدا لە کۆشکی سپی وتی، ئەوەی لە "ئەفغانستان" ڕوودەدات ناخۆشە بەڵام پەشیمان نییە لە بڕیاری کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا و نابێت سوپای ئەمریکا لە جەنگێکدا بمرن کە سوپای ئەفغانستان نەیانەوێت شەڕی تێدا بکەن.
وتیشی، فەرماندەکانی ئەو وڵاتە خۆیان بەدەستەوەدا و سوپا ڕووخا، ئەمریکاش ئەوەی ئەفغانستان پێویستی پێ بوو پێی بەخشین، بەڵام شکستیان ھێنا لەوەی سەربکەون. پشتیوانی خۆشی بۆ دیپلۆماسییەت و مافی مرۆڤ دووپات کردەوە.
بە پێی ھەواڵێکی ئاژانسی ھەواڵی فرانس پرێس، بزوتنەوەی تاڵیبان دوای ئەوەی تەواوی کابولی پایتەختی ئەفغانستانی کردووە، بڕیاری لێبوردنی گشتی بۆ لێپرسراوانی حکومەتی دەرکردووە و داواشی لێکردوون بگەڕێنەوە سەر کارەکانیان.
لەلایەکی تریشەوە لێپرسراوێک لە فڕۆکەخانەی کابول ڕایگەیاندووە، بەیانی ئەمڕۆ گەشتە ئاسمانییەکان لە فڕۆکەخانەکە بۆ گواستنەوەی دیپلۆماتکاران و مەدەنییەکان لە ئەفغانستان دەستیپێکردووەتەوە و فڕۆکەخانەکە کە ڕۆژی دووشەممە ھەزاران کەسی تێدابوو، ئەمڕۆ بە چۆڵی دەبینرێت.
میدیاکانی تورکیا بڵاویانکردەوە، بەلەمێکی کۆچبەران لە کەناراوەکانی ھەرێمی موغڵا ژێرئاو کەوتووە، بەڵام ھێزە دەریاییەکانی تورکیا ١٨ کۆچبەریان لە خنکان ڕزگار کردووە.
لەلایەکی ترەوە پۆلیسی بەرەنگاربوونەوەی مافیاکان لە کالیاریی باشووری ئیتاڵیا، دەستگیرکردنی دوو کەسی ڕاگەیاند، کە سەرۆکایەتی دوو تۆڕی تاوانکاری نێودەوڵەتی بازرگانیکردن بە کۆچبەران و کەسیانی مەترسیدار و گواستنەوەیان بۆ ئیتاڵیا کردووە.
لە دوای ڕاپۆرتەکەی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند، سەرباری ھۆشدارییەکانی وڵاتانی خۆرئاوا، بەڵام ئێران پێشکەوتنی بەرچاوی بەدیھێناوە لە پیتاندنی یۆرانیۆم و پێویستە بگەڕێتەوە سەر مێزی گفتوگۆ سەبارەت بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی.
ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم ڕایگەیاندبوو، بەرەوپێشچوونی ئێران لە پیتاندنی یۆرانیۆم ھەڕەشەیە لەسەر دەستپێکردنەوەی دانوستانە ئەتۆمییەکان.
ڕاشیگەیاندبوو، لە ١٤ی ئابی ئەمساڵدا، ئێران ٢٥٧ گرام یۆرانیۆمی بە ڕێژەی ٢٠٪ پیتاندووە لە پێناو بەرھەمھێنانی ٢٠٠ گرام کانزای یۆرانیۆمی پیتێنراو بە ڕێژەی ٢٠٪.
"سوھەیل شاھین" وتەبێژی بزوتنەوەی تاڵیبان ڕایگەیاندووە، تورکیا دەوڵەتێکی ئیسلامیی دۆستە و دەیانەوێت لە داھاتوودا پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵیدا ھەبێت، ھەروەھا لە زۆرێک لە کاروبارەکانی ئەفغانستانیشدا پێویستیان بە ھاوکاری تورکیا دەبێت.
لەلایەکی تریشەوە چەند سەرچاوەیەکی ئەمنی لە تورکیا ئاشکرایان کردووە، ئەنقەرە دەستبەرداری پلانەکانی بووە بۆ پاراستنی فڕۆکەخانەی کابوڵ لە دوای کشانەوەی ناتۆ لە ئەفغانستان، بەڵام ئەگەر داوای لێ بکرێت ئامادەیە ھاوکاری ئەمنی و تەکنیکی پێشکەشی تاڵیبان بکات.
بەھۆی ئەو شەپۆلی لافاوەی ژمارەیەک لە ھەرێمەکانی سەر دەریای ڕەشی گرتووەتەوە، تا ئێستا ٧٧ کەس گیانیان لە دەستداوە، تیمەکانی فریاکەوتنیش بەردەوامن لە گەڕان بەدوای ٤٧ کەسدا کە تا ئێستا بێ سەروشوێنن.
جگە لەوەش زیانی گەورە بەر شارۆچکەی "بۆزکۆرت" لە ھەرێمی "کاستا مونو" کەوتووە و زیاتر لە ٢ ھەزار کەسیش لە ناوچە زیان لێکەوتووەکان گواستراونەتەوە.
شارەزایانی کەشناسیش ھۆشدارییان داوە لەوەی کە شەپۆلێکی تری لافاو لە تورکیا ھەرێمەکانی سەر دەریای ڕەش دەگرێتەوە.
ھاوکات پنتاگۆن رایگەیاند لە چەند ھەفتەی داھاتوودا بەردەوام دەبن لە کشانەوەی ھاووڵاتیانی ئەمریکی و وەرگێڕەکانیان لەو وڵاتە، ئەڵمانیش ھاوکارییەکانی بۆ ئەفغانستان راگرت و "ئێران"یش وتی کارەکانیان لە باڵیۆزخانەکەیان لە "کابوڵ" بە ئاسایی بەڕێوەدەچێت.
بەیانی ئەمڕۆش تاڵیبان بڕیاری لێبوردنی گشتی بۆ لێپرسراوانی حکومی دەکرد و داوایان لێدەکات بگەرێنەوە سەر کارەکانیان .
لە چاوپێکەوتنێکدا لە گەل رۆژنامەی دوڤاری تورکی سەڵاحەدین دەمیرتاش رادەگەێنێت، مەرجی ناو زیندان زۆر سنوردارکراون و ھەرەشەیەکی زۆری لە سەرە.
وتیشی زیندانەکانی تورکیا بوونەتە شوێنی ئەشکەنجە.لە بارەی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا، دەمیرتاش دەڵێت، ئەگەر حیزبەکەم و خەڵک ئەو ئەرکە بخانە سەر شانم ئامادەم بۆ پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا خۆم کاندید بکەن، پێشتر پەروین بۆڵدان ھاوسەروکی گشتی ھەدەپە راگەیاند دەمیرتاش تاکە کاندیدیانە بۆ سەرکۆماری تورکیا.
بەپێی دوایین ئامار، لە ئەنجامی ئەو بومەلەرزەیەی رۆژی شەممە ھایتی ھەژاند، تا ئێستا ھەزار و ٢٩٧ کەس گیانیان لەدەستداوە و زیاتر لە ٥ ھەزار و ٧٠٠ کەسیش برینداربوون، بە وتەی لێپرسراوانی ئەو وڵاتەش، تا ئێستا ژمارەیەکی زۆر لە ژێر دار و بەردی بینا روخاوەکاندا ماون.
لەلایەکی تریشەوە، پاپا فرانسیس پاپای ڤاتیکان نیگەرانیی لە بەرزبونەوەی ئاماری قوربانیانی بومەلەرزەکەی ھایتی دەربڕی و داوایکرد کۆمەڵی نێودەوڵەتی ھاوکاری رزگاربوان بکات.
دوای ئەوەی محەمەد ئەشرەف غەنی سەرۆک کۆماری ئەفغانستان وڵاتی جێھێشت و چەکدارانی تاڵیبان دەستیان بەسەر کۆشکی سەرۆکایەتیدا گرت، محەمەد نەعیم وتەبێژی تاڵیبان رایگەیاند، شەڕ لە ئەفغانستان کۆتایی ھاتووە و بە ئامانجەکەیان گەیشتوون کە بەوتەی خۆی ئازادی ئەفغانستان و گەلەکەیەتی، وتیشی، بەمنزیکانە حکومەتی نوێی ئەفغانستان رادەگەیەنرێت.
وتەبێژی تاڵیبانیش رایگەیاندلە ئێستادا ٩٠٪ بینا حکومییەکانی کابول لەژێر دەستی تاڵیباندایە و رێگە دەدەین بەو کەسانەی دەیانەوێت لە فرۆکەخانەی کابولەوە بگەڕێنەوە ماڵەکانیان و ئازار نادرێن.
ھاوکات دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی پێشووی ئەمریکا رایگەیاند، کاتی ئەوە ھاتووە، جۆ بایدن بەشەرمەزارییەوە، بەھۆی ئەو ڕەوشەی بەسەر ئەفغانستانی ھێنا، دەست لەکاربکێشێتەوە.
دوای ئەوەی چەکدارانی تاڵیبان چوونەناو کابوڵەوە، ئەمریکا باڵیۆزخانەکەی لەو شارە چۆڵکرد و پنتاگۆنیش بڕیاریدا ھەزار سەربازی تر بۆ یارمەتیدانی کشانەوەی دیپلۆماتکارەکانی ئەمریکا لە ئەفغانستان، رەوانەی ئەو وڵاتە بکات، بڕیاریشە ئەمڕۆ ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لەبارەی رەوشی ئەفغانستان کۆببێتەوە.
لە بەردەوامی ئەو شڵەژاوی و ئالۆزییەی لە دوای کۆنترۆڵکردنی کابول لەلایەن بزوتنەوەی تاڵیبانەوە لە فرۆکەخانەی کابول دروستبوە ، سەر لە بەیانی ئەمرۆ پێنج کەس لەناو فرۆکەخانەکەدا کوژران.
ئاژانسی ھەواڵی رۆیتەرز لە زاری چەند شایەتحاڵێکەوە بڵاویکردووەتەوە، ھۆکاری کوژرانی ئەو کەسانە بەھۆی تەقەکردنی ھێزەکانی ئەمریکاوە بووە کە بۆ دورخستنەوەی ھاوڵاتیە ئەفغانیەکان لە فرۆکەکان تەقەیان کردوە، بەڵام چەند شایەتحاڵێکی تر باس لەوە دەکەن کە ئەو پێنج کەسە لەکاتی ھەوڵدانیان بۆ سەرکەوتن بۆ فرۆکەکە بەھۆی پاڵنانەوە بەربونەتەوە و گیانیان لەدەستداوە .
تا ئێستاش ھەزاران کەس لە دانیشتوانی کابول لە نێو فرۆکەخانەدا ماونەتەوە و دەیانەوێت لەگەڵ بیانییەکاندا وڵاتەکە جێبھێڵن، وتەبێژی بزوتنەوەی تاڵیبانیش دەڵێت ئەو کەسانەی دەیانەوێت لە فرۆکەخانەی کابولەوە بگەرێنەوە ماڵەکانیان رێگەیان پێدەدرێت و بەبێ ئەوەی ھیچ ئازار بدرێن.
سەرۆکایەتی کۆنتڕۆڵکردنی کارەسات و رووداوە نەخوازراوەکانی تورکیا لە دواین راگەیەندراودا بڵاویکردەوە، لە ئەنجامی ئەو لافاوەی لە ناوچەکانی خۆرئاوای دەریای رەش دروستبووە، تائێستا ٦٠ کەس لە کاستامۆنۆ، نۆ کەس لە سنۆپی و کەسێکیش لە بارتن گیانیان لەدەستداوە، ھەشت کەسیش برینداربوون.
ئاماژەی بەوەشکرد، ھەر بەھۆی لافاوەکەوە ھەزار و ٤٨٠ کەس لە کاستامۆنۆ و ٥٦٠ کەس لە سنۆپی و ٣٤١ کەسیش لە ناوچەکانی بارتن شوێنەکانیان جێھێشتووە و بێ ماڵ و حاڵ بوون.
چەند رۆژێک پێش ئێستا و دوای ئاگری دارستانەکان و ناوچە گەشتیارییەکانی تورکیا، شەپۆلێکی بارانبارینی بەخوڕ رووی لە ناوچەکانی خۆرئاوای دەریای رەش کرد و بەھۆیەوە لافاو لە شارەکانی کاستامۆنۆ و سنۆپی و بارتن دروستبوو کە جگە لە زیانی گیانی، زیانی ماددی زۆریشی لێکەوتووەتەوە.
دیمەنەکان دەری دەخەن کە ئەو سێ کەسە خۆیان بە تایەی یەکێک لە فرۆکەکانی فرۆکەخانەی کابوڵەوە ھەڵواسیوە، بەڵام لە دوای بەرزبونەوەی فرۆکەکە کەوتونەتە خوارەوە .
ئاژانسی ھەواڵی ئاسواکا لە زاری شایەتحاڵانەوە بڵاویکردووەتەوە، ئەو کەسانە بەسەر ماڵەکاندا بەربونەتەوە و روداوەکە دڵەراوکێ و شڵەژانێکی زۆری لە نێو دانیشتوانی کابولدا دروستکردوە .
لە بەردەوامی ئەو شڵەژاوی و ئالۆزییەی لە دوای کۆنترۆڵکردنی کابول لەلایەن بزوتنەوەی تاڵیبانەوە لە فرۆکەخانەی کابول دروستبوە ، سەر لە بەیانی ئەمرۆش ٥ کەس لەناو فرۆکەخانەکەدا کوژران ، ئاژانسی ھەواڵی رۆیتەرز لە زاری چەند شایەتحاڵێکەوە بڵاویکردۆتەوە ، ھۆکاری کوژرانی ئەو کەسانە بەھۆی تەقەکردنی ھێزەکانی ئەمریکاوە بووە کە بۆ دورخستنەوەی ھاوڵاتیە ئەفغانیەکان لە فرۆکەکان تەقەیان کردوە ، بەڵام چەند شایەتحاڵێکی تر باس لەوە دەکەن کە ئەو ٥ کەسە لەکاتی ھەوڵدانیان بۆ سەرکەوتن بۆ فرۆکەکە بەھۆی پاڵنانەوە بەربونەتەوە و گیانیان لەدەستداوە .
تا ئێستاش ھەزاران کەس لە دانیشتوانی کابول لە نێو فرۆکەخانەدا ماونەتەوە و دەیانەوێت لەگەڵ بیانییەکاندا وڵاتەکە جێبھێڵن
ئیرەج مەسجدی باڵیۆزی کۆماری ئیسلامی ئێران لە بەغداد رایگەیاند، دوای پێکھێنانی کابینەی حکومەتەکەی ئیبراھیم رەئیسی سەرۆک کۆماری نوێی ئەو وڵاتە، بڕیار لەبارەی بەردەوامی دانوستانەکانی نێوان ئێران و سعودیە دەدرێت.
ئاشکراشیکرد، مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی عێراق رۆڵی سەرەکی ھەبووە لە ئەنجامدانی گفتوگۆکانی نێوان بەرپرسانی تاران و ریاز لە بەغداد.
لە مانگی ئازاری ئەمساڵ و بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانیان، کۆبوونەوەی نھێنی بەرپرسانی ئێران و سعودیە بە نێوەندگیری بەغداد دەستیپێکردووە و تائێستا چەند گەڕێکی دانوستانەکان بەڕێوەچووە، بەڵام بە کۆتایی ھاتنی سەرۆکایەتی حەسەن رۆحانی، دانوستانەکانیش راگیران.
رۆژی ھەینی رابردووش، تورکیا کوژرانی سەربازێکی لە نزیک بنکەی سەربازی زیلکان لە باشیک، دوای روبەروبوونەوەیان لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان راگەیاند.