جیهان
ئیبراھیم رەئیسی سەرۆک کۆماری ئێران و ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەڕەنسا، پەیوەندییەکی تەلەفۆنیان ئەنجامدا و گفتوگۆیان لەبارەی پەیوەندییە وڵاتەکانیان و دواین پێشھاتەکانی ڕەوشی ناوچەکە و دانوستانە ئەتۆمییەکان کرد.
سەرۆک کۆماری ئێران ڕایگەیاند، سزاکانی ئەمریکا لەسەر ئێران زیانی بە ئابووریی جیھانی و بە تایبەت ئابووریی ئەوروپا گەیاندووە و دەرکردنی بڕیارنامەیەک لە ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم، ئامانجی دروستکردنی فشاربووە لە دژی ئێران، کە ئەوەش زیان بە متمانەی سیاسی دەگەیەنێت.
ھاوکات سەرۆکی فەڕەنسا ڕایگەیاند، پشتیوانی لە ھەڵوێستی ئێران دەکەن لە دژایەتیکردنی ئۆپراسیۆنی سەربازیی ھەندێک وڵات لە سوریا.
راشیگەیاند، لە ھەوڵەکانیان بۆ گەیشتن بە رێککەوتنی کۆتایی لە دانوستانە ئەتۆمییەکان بەردەوام دەبن.
سەرۆکایەتی تورکیا بڵاویکردەوە، پاش نیوەرۆی ئەمرۆ بە ئامادەبوونی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا و ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس ئەمینداری گشتی نەتەوەیەکگرتوەکان و نوێنەرانی روسیا و ئۆکراین، لە کۆشکی دۆڵمە باخچە لە ئیستەنبوڵ رێککەوتنێک ئیمزا دەکەن بۆ ھەناردەکردنی دانەوێڵەی ئۆکراین لە رێگەی دەریای رەشەوە.
ئەندامێکی وەفدی ئۆکراین رایگەیاندوە، ھەناردەکردنی دانەوێڵە لە رێگەی ھەرسێ بەندەری ( ئۆدیسا و بیڤدینی و چۆرنۆمورسک) دەبێت و بەھیوان لە داھاتوودا کاروانەکان زیاتر بکرێن و شوێنی تریش بگرێتەوە.
چەند رۆژێکە نوێنەرانی روسیا و ئۆکراین بە چاودێری نەتەوەیەکگرتوەکان لە دانوستاندان بۆ رێککەوتن لەسەر ھەناردەکردنی دانەوێڵەی ئۆکراین کەلە دوای ھێرشەکانی روسیاوە بۆ سەر ئۆکراین ھەناردەکردنی راگیراوەو بڕەکەی دەگاتە ٢٥ ملیۆن تۆن.
وەزیری دەرەوەی ئێران لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا رایگەیاند، پێنج خولی دانوستانیان لەسەر ئاستی ئەمنی لەگەڵ سعودیە ئەنجامداوەو ھەفتەی رابردووش لەلایەن وەزیری دەرەوەی عێراقەوە ئاگادارکراونەتەوە، کە سعودیە ئامادەیە دانوستانەکان بباتە ئاستی سیاسی و بەشێوەیەکی ئاشکرا ئەنجامبدرێن.
وتیشی، وڵاتەکەی وەڵامی سعودیەی داوەتەوەو ئامادەیی پیشانداوە بۆ بەردەوامیدان بە دانوستان لەسەر ئاستی سیاسی لە پێناو دەستپێکردنەوەی پەیوەندییە دیبلۆماسییەکانی ھەردوو وڵات.
وەزیری دەرەوەی ئێران راشیگەیاند، بەمنزیکانە ئیمارات و کوەیت باڵیۆزەکانیان دەنرێنەوە بۆ تاران.
ئاژانسی رەسمی سوریا (سانا) بڵاویکردەوە، بەرەبەیانی ئەمرۆ سوپای ئیسرائیل ھێرشێکی مووشەکی کردۆتە سەر چەند ئامانجێک لە دەوروبەری دیمەشق و بەرگری ئاسمانی سوریاش بەرپەرچی مووشەکەکانی داوەتەوەو چەند مووشەکێکی خستۆتەخوارەوە.
ئاژانسەکە ئاماژەی بەوەشداوە، لە ئاکامی ھێرشەکەدا ٣ سەرباز کوژران و ٧ی تریش برینداربوون، ھەندێک زیانی مادیشی لێکەوتۆتەوە.
ھەروەھا روانگەی سوریا بۆ مافەکانی مرۆڤ بڵاویکردەوە، لە ھێرشەکەی ئیسرائیلدا نوسینگەکانی ھەواڵگری سەربازی و ئەفسەرانی باڵا لە دەوروبەری فرۆکەخانەی (مزە)ی سەربازی و کۆگایەکی چەکی ئێرانی لە دەوروبەری سەیدە زەینەب لە دیمەشق کراونەتە ئامانج، لە ئاکامی ھێرشەکەشدا ٦کەس کوژراون کە سیانیان بیانین و ١٠ی تریش برینداربوون.
ڕیچارد مۆر سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری دەرەوەی بەریتانیا ئاشکرایکرد، ژمارەی سەربازە کوژراوەکانی ڕوسیا لە جەنگی ئۆکراین، بە ١٥ ھەزار سەرباز دەخەمڵێندرێت ئەوەش گورزێکی کوشندەیە بۆ مۆسکۆ، چونکە ڤلادیمیر پوتن سەرۆکی ڕوسیا پێشبینی کردبوو بە کەمترین زیان لەو جەنگە سەرکەوێت.
ھەرلەبارەی ژمارەی کوژرانی سەربازانی ڕوسیا، ویلیام بێرنز سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری ئەمریکا باسی لەوەکردووە، ١٥ ھەزار سەربازی ئەمریکا کوژراون و ڕەنگە ژمارەی بریندارەکان سێ ھێندە بێت.
لای خۆیەوە حکومەتی ئۆکراین کوژرانی ٣٦ ھەزار و ٢٠٠ سەربازیی ڕوسیای ڕاگەیاندووە، بەڵام مۆسکۆ دەڵێت، لەو جەنگەدا ھەزار و ٣٥١ سەربازیی وڵاتەکەی کوژراون.
لە شاری ئیستانبوڵی تورکیا وەزیرانی بەرگریی تورکیا و روسیا، رێککەوتنی ھەناردەکردنی دانەوێڵەی ئۆکراینیان ئیمزا کرد، بەڵام حکومەتی ئۆکراین ڕەتیکردەوە نوێنەری بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنەکە لە مەڕاسیمەکەدا ھاوشانی نوێنەری روسیا ئامادەبێت.
رێککەوتنی ھەناردەکردنی دانەوێڵەی ئۆکراین گشتگیرە و تایبەتە بە ھەناردەکردنی گەنم و بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی ئۆکراین لە رێگەی دەریای ڕەشەوە کە ئێستا لە ژێر کۆنترۆڵی ڕوسیادایە.
ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سکرتێری گشتیی نەتەوەیەکگرتووەکان و رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا ئامادەی رێورەسمی ئیمزاکردنی رێککەوتنەکە بوون و سکرتێری نەتەوەیەکگرتووەکان پێشوازی لە رێککەوتنەکە کرد و ڕایگەیاند، ناردنی گەنم بۆ بازاڕەکانی جیھان فشارەکانی سەر بەرزبوونەوەی نرخی گەنم کەم دەکاتەوە.
نید پرایس وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ئیدانەی تۆپبارانەکەی تورکیای کرد بۆ سەر ھاوینەوارەکەی سنوری زاخۆ و رایگەیاند، ئەمریکا بە وردی چاودێری رەوشەکە دەکات و دەبێت سەرجەم وڵاتان پابەندی بەڵێنەکانیان بن بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان.
پرایس جەختیشی کردەوە لەوەی کوشتنی ھاووڵاتیان بە ھیچ شێوەیەک قبوڵکراو نییە، پێویستە رێز لە سەرەوەری خاکی عێراق و سەلامەتییەکەی بگیرێت و گیانی مەدەنییەکان پارێزراو بێت.
لە دوای ھەڕەشەکانی تورکیا بۆ ھێرشکردنە سەر ڕۆژئاوای کوردستان، واشنتۆن پشتیوانییەکانی بۆ ھێزەکانی سوریای دیموکرات ھەسەدە دووپاتدەکاتەوە.
نید پرایس وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند، واشنتۆن جەخت لە پشتیوانی ھەسەدە دەکاتەوە، چونکە کوردەکانی ڕۆژئاوای کوردستان بەشێکی گرنگ بوون لە ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش و ڕۆڵیان ھەبووە لە کۆنتڕۆڵکردنەوەی ناوچەکانی ژێر دەستی داعش.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دەشڵێت، لەگەڵ کوردەکانی سوریا ئامانجی ھاوبەشیان ھەیە، ئامانجی سەرەکیشییان لەناوبردنی داعشە لەناو خاکی سوریا.
دوێنێ ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا رایگەیاند، ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی سەربازیی لە رۆژئاوای کوردستان لە بەرنامەی کاریاندا دەمێنێتەوە تا ئەو کاتەی مەترسییە ئەمنییەکانیان چارەسەردەکرێن.
ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی تورکیا بە سەرپەرشتی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا کۆبوونەوەی ئاسایی خۆی ئەنجامدەدات و تیایدا ھەڵسەنگاندن بۆ ئۆپراسیۆنە چاوەڕوانکراوەکەی سەر رۆژئاوای کوردستان بە تایبەت ناوچەکانی مەنبەج و تەلرەفعەت دەکرێت.
ھەروەھا لە کۆبوونەوەکەدا تیمی سەربازیی راپۆرت و ئامادەکارییەکانیان بۆ ئۆپراسیۆنەکە پێشکەشی ئەردۆغان و ئەندامانی ئەنجومەنەکە دەکەن.
ناسر کەنعانی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی ئێران رایگەیاند، ئیدانەی ئەو هێرشە دەکەن کراوەتە سەر سنوری زاخۆ، کە بووە ھۆی کوشتن و برینداربوونی ژمارەیەک خەڵکی مەدەنی.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی ئێران جەختی لەسەر پاڵپشتی تەواوی کۆماری ئیسلامی ئێران لە سەقامگیری و ئاسایشی عێراق کردەوە و رایگەیاند، کۆماری ئیسلامی ئێران ئاسایشی عێراق بە ئاسایشی خۆی دەزانێت و لەم بابەتەدا درێغی لە ھیچ ھاوکاری و یارمەتییەک ناکات.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دەشڵێت، لەگەڵ کوردەکانی سوریا ئامانجی ھاوبەشیان ھەیە، ئامانجی سەرەکیشییان لەناوبردنی داعشە لەناو خاکی سوریا.
دوێنێ ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا ڕایگەیاند، ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی سەربازیی لە رۆژئاوای کوردستان لە بەرنامەی کاریاندا دەمێنێتەوە تا ئەو کاتەی مەترسییە ئاسایشییەکان چارەسەردەکرێن.
لە رێوشوێنێکی ئەمنی توند، پەرلەمانی سریلانکا پرۆسەی دەنگدانی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکی نوێی وڵات دەستپێکرد، ھەریەکە لە سەرۆک وەزیران کە لەلایەن پارتی دەسەڵاتدارەوە پشتیوانی دەکرێت، و وەزیری پێشووتری خوێندن کە ئۆپۆزسیۆن پشتیوانی دەکات لەگەڵ سەرکردەی چەپەکان رکابەری لەسەر پۆستەکە دەکەن.
گۆتابا راجابکسا سەرۆکی دەستلەکارکێشاوەی سریلانکا، نزیکەی دوو ھەفتە لەمەوبەر لەژێر فشاری خۆپیشاندەراندا ھەڵھات، شوێنگرەوەکەشی تاکو ساڵی ٢٠٢٤ لە پۆستەکەدا دەمێنێتەوە.
ژمارەی دانیشتوانی سریلانکا ٢٢ ملیۆن کەسە و بەھۆی گەندەڵی و خراپی بەڕێوەبردنی سەرۆکی ھەڵھاتوو، وڵاتەکە کەوتۆتە ژێر قەرزێکی ٥١ ملیار دۆلاری.
کەنعانی لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا وتی، ئۆپراسیۆنی تورکیا لە باکوری سوریا سەقامگیری ناوچەکە تێکدەدات و قەیرانەکان قوڵتر دەکاتەوە، چارەسەرەکانی ئەستانەش باشترینن و ھەوڵەکانی تارانیش بەردەوامە بۆ راگرتنی شەڕ.
کەنعانی باسی لەوەشکرد، عێراق رۆڵی زۆر باشی ھەبووە لە دانوستانی نێوان ئێران و سعودیە و خولی داھاتووی دانوستانەکانیش لە بەغداد دەبێت.
سەبارەت بە پڕۆگرامی ئەتۆمی ئێرانیش کەنعانی وتی، تەکنەلۆژیای ئەتۆمی ئێران ئاشتییانەیە و لەژێر چاودێری ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمدایە، وتیشی دانوستانەکانی دەوحە سەرکەوتوو بوون، بەڵام دەبێت ئەمریکا بڕیاری کۆتایی بدات، وتیشی سەردانەکەی "جۆ بایدن" بۆ ناوچەکە شکستیھێناوە.
سەبارەت بە جەنگی روسیاش لە ئۆکراین ئاماژەی بەوەکرد، تاران لەگەڵ چارەسەری سیاسیدایەو ھەماھەنگی نێوان روسیا و ئێران بۆ پێش ئەو جەنگە دەگەڕێتەوە، پەیوەندییشیان لەگەڵ ئۆکراین بەردەوامە و لەسەر رێڕەوی راستی خۆیەتی.
حسین ئەمیر عەبدوڵاھیان وەزیری دەرەوەی ئێران و فەیسەڵ میقداد وەزیری دەرەوەی سوریا دوای کۆبوونەوەیان لە تاران کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانییان ئەنجامدا و وەزیری دەرەوەی ئێران، نیگەرانی وڵاتەکەی دەربڕی لە ئەگەری ھێرشی تورکیا بۆ سەر باکوری سوریا و داوای لە ئەنقەرە کرد ھێرشەکە ئەنجامنەدات و بە دیالۆگ کێشەکان چارەسەر بکات.
وتیشی، ئەمریکا بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری کردۆتە پاساو بۆ مانەوەی لە رۆژھەڵاتی سوریا و پێویستە بەزووترین کات و بەبێ مەرج خاکی ئەو وڵاتە جێبھێڵێت.
وەزیری دەرەوەی سوریاش ئامادەیی وڵاتەکەی بۆ ھەر دەستوەردانێکی سەربازی تورکیا راگەیاند و ئامادەیی سوپا و گەلی سوریای پیشاندا بۆ بەرگریکردن لە سەروەری و سەربەخۆیی و یەکپارچەیی خاکەکەیان.
دووپاتیشیکردەوە، دژی ھەر جۆرە بەزاندنێکی خاکی وڵاتەکەیانە بۆ دروستکردنی ناوچەی ئارام و کەمپی نیشتەجێبوون و بە تورککردنی ناوچەکە رەتدەکەنەوە.
وتیشی، ئەوەی لە خۆرھەڵاتی سوریا روودەدات پێچەوانەی ئیرادەی گەلەکەیانە و ئەمریکا دەستیگرتووە بەسەر سامانی سوریادا و گەلەکەشیان لە نەھامەتیدایە.
وەزیری دەرەوەی سوریا بە پێویستیشی زانی ھیچ پاساوێک نەدرێتە تورکیا بۆ ھێرشکردنە سەر وڵاتەکەیان. ھەروەک پێشوازی لە راگەیەنراوی ھاوبەشی لوتکەی روسیا و تورکیا و ئێران کردوو ھیوای خواست کێشەکان بە دیالۆگ چارەسەر بکرێن.
"بۆب مینیندیز" سەرۆکی لیژنەکە رایگەیاند، بە ئەندامبوونی ئەو دوو وڵاتە لە ناتۆ گرنگترین دەستکەوتی دیبلۆماسییە لەم چەند ساڵەی کۆتاییدا. بڕیارە پڕۆژە یاساکە لەچەند ھەفتەی داھاتوودا رەوانەی دەستەی گشتی ئەنجومەنی پیران بکات و لەوێش پەسەندبکرێت.
لای خۆشیەوە، "جۆن کیربی" رێکخەری پەیوەندییە ستراتیژییەکان لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا وتی، ھێزی چەکداری فنلەندا و سوید زۆر بەھێزن و چەندین تەکنیکی نوێیان ھەیە، ھانی کۆنگرێسیش دەدەن پەلە بکات لە پەسەندکردنی بە ئەندامبوونی ھەردوو وڵات لە ناتۆ.
پەسەندکردنی ئەو پڕۆژە یاسایە یەکەم ھەنگاوی ئەمریکایە لە دوای ھەڕەشەکانی "رەجەب تەیب ئەردۆغان" سەرۆک کۆماری تورکیا کە وتبووی بە ئەندامبوونی سوید و فنلەندا لە ناتۆ سڕ دەکات، ئەگەر پابەندنەبن بەو مەرجانەی ئەنقەرە دایناوە.
بە پێی ھەواڵێکی میدیاکانی تورکیا، ئەردۆغان لە لێدوانێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، ئۆپراسیۆنی نوێی سەربازی لە باکوری سوریا لە بەرنامەی کاریاندا دەمێنێتەوە ئەگەر مەترسییەکانی پەیوەست بە ئاسایشی نەتەوەییان چارەسەرنەکرێن.
بە وتەی ئەردۆغان، واشنتۆن پشتیوانی گروپە تیرۆریستییەکان لە خۆرھەڵاتی فورات دەکات و کشانەوە یاخود راگرتنی پشتیوانییەکانی ئەرکی تورکیا ئاسان دەکات.
سەرۆک کۆماری تورکیا راشیگەیاندووە، دەیانەوێت روسیا و ئێران لەگەڵیاندا بن لە جەنگ دژی گروپەکان لە قوڵایی ٣٠ کیلۆمەتر لە باشوری سنورەکەیان لەگەڵ سوریا.