جیهان
نایف فەلاح سکرتێری گشتی ئەنجومەنی ھاریکاری وڵاتانی کەنداو رایگەیاند، ئەمڕۆ لوتکەی ئەنجومەنەکە لەسەر داوای شا سەلمان بن عەبدولعەزیز پادشای سعودیە لە شاری جددەی ئەو وڵاتە بەڕێوەدەچێت و جگە لە شەش ئەندامەکەی ئەنجومەنی ھاریکاری کەنداو، جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا و مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی عێراق و وەفدی میسر و ئوردنیش بەشداری دەکەن و تەوەری سەرەکیش، گفتوگۆکردن دەبێت لەسەر کەرتی وزە لەگەڵ چەند پێشھات و گۆڕانکارییەکی دیکەی جیھان و ناوچەکە.
مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی عێراق و جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا لە پەراوێزی کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ھاریکاری کەنداو لە شاری جددەی سعودیە کۆبوونەوە و لە راگەیەنراوێکی ھاوبەشیشدا ئاماژەیان بەوەکردووە، لە کۆبوونەوەکەیاندا باسیان لەوە کردووە ڕێککەوتنەکانی نێوان ھەردوو وڵات لە بوارەکانی ڕۆشنبیر و خوێندن و رێگرتن لەسەرھەڵدانەوەی داعش جێبەجێ بکەن.
مستەفا کازمی لە کۆبوونەوەکەدا سوپاسی ئەمریکا کردووە بۆ پشتیوانیکردنی لە عێراق بۆ بەگژاچوونەوەی تیرۆر.
ھاوکات لە بەشێکی تری کۆبوونەوەکەدا، بایدن باسی لە پێکھێنانی حکومەتی نوێی عێراق کردووە و وتویەتی، پێویستە حکومەتی نوێ داواکاری و خواستی عێراقییەکان بەرجەستە بکات، جەختیشیکردوەتەوە، گرنگە عێراق سەقامگیر بێت بە ھەرێمی کوردستانیشەوە. ھەروەھا جۆ بایدن راشیگەیاندووە، پەیوەندییەکانی نێوان عێراق و ئەمریکا گرنگن.
ئیگۆر کۆناشینکۆف وتەبێژی وەزارەتی بەرگری روسیا رایگەیاندووە، لە کۆبوونەوەی لوتکەی چوارقۆڵی لەنێوان تورکیا و ئۆکراین و نەتەوە یەکگرتووەکان و روسیا کە لەئیستەنبوڵ بەڕێوەچوو، گفتوگۆیەکی ورد کراوە لەسەر چۆنێتی ھەناردەکردنی گەنم و بەروبوومی کشتوکاڵیی ئۆکراین بۆ وڵاتانی جیھان لە رێگەی بەندەرەکانییەوە.
ئاماژەی بەوەشکردوە، وەفدی روسی ئامادەی پیشانداوە بۆ ھەناردەکردنی گەنم و بەروبوومی کشتوکاڵیی ئۆکراین لە رێگەی بەندەرەکانی ئەو وڵاتەوە بەو مەرجەی لەو رێگەیەوە چەک و پێداویستی سەربازیی بۆ کیێڤ رەوانە نەکرێت، لە بەرامبەریشدا بەشداربووانی کۆبوونەوەکە پشتیوانی دەستپێشخەری و مەرجەکانی روسیایان کردووە.
جگە لە جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا، ھەریەک لە وڵاتانی عێراق و ئوردن و میسریش بەشداری لوتکەی ئەنجومەنی ھاریکاری وڵاتانی کەنداو بوون لە سعودیە.
محەمەد بن سەلمان جێنشینی سعودیە لە لوتکەی جەددە بۆ ئاسایش و وەبەرھێنان رایگەیاند، دوارۆژی وزە پێویستی بە تێڕوانینێکی باش و ورد ھەیە، داوا لە ئێران دەکەن ھاوکاری وڵاتانی ناوچەکە بێت و دەست لە کاروباری ناوخۆی وڵاتانی ناوچەکە وەرنەدات.
ھاوکات جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا لە وتارێکدا رایگەیاند، ناوچەکە بەجێناھێڵین و دەمێنینەوە، رێگە بەھیچ وڵاتێکیش نادەن ھەژموونی خۆی بەسەر وڵاتانی تردا بسەپێنێت.
ھەروەھا مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی عێراق لە وتارێکدا ئاماژەی بۆ ئەوەکرد، ھیوادارن ئەو لوتکەیە ببێتە مایەی پێشکەوتنی ناوچەکە.
وتیشی، عێراق ھەمیشە رۆڵی سەرەکی بینیووە لە بەگژداچوونەوەی تیرۆر، لەئێستاشدا رێگەیەکی دووریان لە پێشە بۆ بنەبڕکردنی تیرۆر، ھەروەھا ئاماژەی بەوەشکرد، دوای ھەڵبژاردنەکانی عێراق ئاستەنگی گەورەیان رووبەڕوو بووەتەوە، بۆیە قەیرانەکان وا دەخوازن ھەمووان پێکەوە رووبەڕوویان ببنەوە.
ئیگۆر کۆناشینکۆف وتەبێژی وەزارەتی بەرگری روسیا ڕایگەیاندووە، لە کۆبوونەوەی لوتکەیی چوارقۆڵی نێوان تورکیا و ئۆکراین و نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕوسیا کە لەئیستەنبوڵ بەڕێوەچوو، گفتوگۆیەکی ورد کراوە لەسەر چۆنێتی ھەناردەکردنی گەنم و بەروبوومی کشتوکاڵیی ئۆکراین بۆ وڵاتانی جیھان لە رێگەی بەندەرەکانییەوە.
ئاماژەی بەوەشکردوە، وەفدی ڕوسی ئامادەی پیشانداوە بۆ ھەناردەکردنی گەنم و بەروبوومی کشتوکاڵیی ئۆکراین لە رێگەی بەندەرەکانی ئەو وڵاتەوە بەو مەرجەی لەو رێگەیەوە چەک و پێداویستی سەربازیی بۆ کیێڤ ڕەوانە نەکرێت، لە بەرامبەریشدا بەشداربووانی کۆبوونەوەکە پشتیوانی دەستپێشخەری و مەرجەکانی ڕوسیایان کردووە.
ترامپ لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ( تروس سۆشیال) ھەواڵی مردنی، ئیڤانا ترامپ ھاوسەری یەکەمی بڵاوکردۆتەوەو نوسیویەتی، ھەست بە خەمێکی زۆر دەکات و ھەموو ئەو کەسانەی خۆشیان ویستوە ئاگاداردەکاتەوە ئیڤانا ترامپ لە ماڵەکەیدا لە نیویۆرک کۆچی دوایی کردوە.
ترامپ و ئیڤانای ھاوسەری لە ساڵی ١٩٩٢ لە یەکتر جیابوونەتەوە خاوەنی سێ منداڵن بەناوەکانی ( دۆناڵد و ئیڤانکا و ئەریک).
لە خولی دووەمی ھەڵبژاردنی پەرلەمانتارانی پارتی پارێزگارانی بەریتانیا بۆ دیاریکردنی جێگرەوەی بۆریس جۆنسن، تەنھا پێنج کاندید مانەوە و کاندیدێک بەھۆی بەدەستنەھێنانی دەنگی پێویست لە رکابەریەکە دوورخرایەوە.
لەم خولەی ھەڵبژاردنەکەدا ریشی سوناک وەزیری پێشووی دارایی بە بەدەستھێنانی ١٠١ دەنگ لەسەرووی لیستی کاندیدەکاندایە، بینی مۆردانت بە ٨٣ دەنگ و لیز ترەس بە ٦٤ دەنگ لە دووەم و سێیەمی لیستەکەدان.
بەپێی راپۆرتە رۆژنامەوانییەکانیش، بۆریس جۆنسن سەرۆک وەزیرانی دەستلەکارکێشاوەی، قسەی لەگەڵ کاندیدە کشاوەکان کردووە و داوای لێکردوون دەنگ بە ریشی سوناک وەزیری پێشووی دارایی نەدەن.
سێرجیۆ ماتاریلا سەرۆکی ئیتاڵیا رایگەیاند، نامەی دەستلەکارکێشانەوەی ماریۆ دراگی سەرۆک وەزیرانی رەتکردۆتەوە و داوای لێکردووە و ھەفتەی داھاتوو لە پەرلەمان ئامادەبێت بۆ ھەڵسەنگاندنی رەوشەکە.
دەستلەکارکێشانەوەکەی دراگی دوای ئەوەھات، بزوتنەوەی پێنج ئەستێرە کە یەکێکە لە لایەنەکانی ناو ھاوپەیمانی دەسەڵاتدار، لە ئەنجومەنی پیران بایکۆتی دەنگدانی بە پرۆژەیەکی حکومەت کرد. کە تایبەتە بە تەرخانکردنی ٢٠ ملیار دۆلار بۆ ھاوکاری بەکاربەران و پیشەسازییەکان کە بەدەست بەرزبوونەوەی نرخی سوتەمەنییەوە دەناڵێنن.
دراگی رایگەیاندوە، زۆرینەی یەکێتی نیشتمانی کە پارێزەری خۆراگری حکومەت بووە لە سەرەتای پێکھێنانییەوە بوونی نەماوە.
بەپێی راپۆرتە رۆژنامەوانیەکانیش، ئەگەر سەرۆک وەزیران نەتوانێت پشتیوانی بۆ پرۆژەکانی چاکسازی کۆبکاتەوە، ھەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان و ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی پێشوەخت لە کۆتاییەکانی مانگی ئەیلول بەدوور نازانرێت.
بەپێی راپۆرتەکەی فریدۆم ھاوس لەدوای کودەتا شکستخواردووەکەی ساڵی ٢٠١٦، رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆمای تورکیا بەدوای ھەموو ئەوکەسانەدا دەگەڕێت کە بە دووژمنی خۆی دەزانێت.
لای خۆیەوە "ھۆگۆ گابیر" لە فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی بۆ مافەکانی مرۆڤ ئاشکرایکردووە، تورکیا پرسی کوردی کردووە بە ھێڵی سور لەبەرامبەر ئەوانەی باسی مافی کورد دەکەن ئەو بە تیرۆر لە قەڵەمیان دەدات.
بەپێی راپۆرتەکەی فریدۆم ھاوس، تورکیا لەسەردەمی ئەردۆغان کاتێک سەرۆک وەزیران و سەرۆکۆمار بووە ھەڵمەتێکی بێوێنەی خنکاندنی ئازادییەکان و سەرکوتکردنی نەیارەکانی دەستپێکردووە، ھاوکات لەژێر پەردەی یاسادا کارئاسانی بۆ سەرکوتکارییەکانی کردووە.
فریدۆم ھاوس ئاشکرایکردووە، تورکیا زۆرترین ژمارەی دەستگیرکردنی تیاتدا تۆمارکراوە، ئەردۆغان بیانوی تیرۆر و سوکایەتیکردنی بە سەرۆک کۆمار، کردووە بە شمشێرێک بەملی نەیارەکانیدا ھەڵواسیوە، بەتایبەت ئەندامانی پارتی دیموکراتی گەلان ھەدەپە.
بەپێی ڕاپۆتێکی"پەیامنێرانی بێ سنور"، تورکیا بۆ ئازادی رۆژنامەوانی لە کۆی ١٨٠ وڵات لە پلەی ١٤٩یەمیندایە و، لەو وڵاتە رێگە بۆ سەرکوتکردن خۆشدەکرێت و ئاڵەنگاری بۆ فەرە میدیایی کراوە، بەجۆرێک ئێستا ٩٠% میدیایی نیشتمانی لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتدایە ئەوەش وای لە رۆژنامەنوسان کردووە ڕوو لە میدیای دیکە بکەن.
جۆ بایدن وتیشی، گفتوگۆیان لەبارەی ئاسایشی وزە کرد و چی لەدەست بێت دەیکات بۆ دابینکردنی نەوتی زیاتر بۆ ئەمریکا.
راشیگەیاند، "قسەمان لەبارەی ئاگربەست لە یەمەن کرد و دەمانەوێت ئاگربەست لە یەمەن درێژ بکرێتەوە."
لەبارەی کوشتنەکەی خاشقچی، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، ئەوەی بەسەر رۆژنامەنووس جەمال خاشقچیدا ھات قێزەونبوو، دەشڵێت محەمەد بن سەلمان وتویەتی بەشدارنەبووم لە کوشتنی رۆژنامەنووس جەمال خاشقچی.
لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، بایدن رایگەیاند، ئاسایشی سعودیە بەھێز دەکەین بۆ رووبەڕووبوونەوەی ھەڕەشەکان.
میدیاکانی ئیسرائیل بڵاویانکردووەتەوە، دۆسیەی ئێران بابەتی سەرەکی کۆبوونەوەکانی بایدن دەبێت لەگەڵ لێپرسراوانی وڵاتەکە و دۆسیەی فەڵەستین و ھاوکاری سەربازی ئەمریکا بۆ ئیسرائیل و کاریگەرییەکانی جەنگی ئۆکراین و روسیا و چەندین بابەتی ھاوبەشی تریش تاوتوێ دەکرێن.
بە وتەی لێپرسراوێکی باڵا لە ئیدارەکەی بایدن، ئەمریکا و ئیسرائیل ئەمڕۆ پەیماننامەیەکی ھاوبەش ئیمزا دەکەن، بۆ ئەوەی ئێران نەبێتە خاوەن چەکی ئەتۆمی.
بایدن لە چاوپێکەوتنێکی تۆمارکراویشدا لەگەڵ تەلەفزیۆنێکی ئیسرائیلی رایگەیاندبوو، سوپای پاسداران لە لیستی تیرۆر دەمێنێتەوە، تەنانەت ئەگەر ئەوە ھۆکار بێت بۆ کۆتایھێنان بە رێککەوتنی ئەتۆمی ساڵی ٢٠١٥.
"ئەدھانۆم" نیگەرانیشی دەربڕی لە بەرزبوونەوەی ئامارەکان و وتی فشاری زیاتر لەسەر کەرتی تەندروستی دروست دەبێت.
لە جیھاندا، زیاتر لە ٥٦٤ ملیۆن کەس تووشی کۆرۆنا بوون و سەروو ٦ ملیۆن کەسیش گیانیان لەدەستداوە. زۆرترین ژمارەی توشبووش لە جیھاندا لە ئەمریکایە کە ژمارەی توشبووان لەو وڵاتە ٩٠ ملیۆن کەسی تێپەڕاندووە.
رەئیسی بە یاوەری وەزیرانی پەروەردە و تەندروستی و ئابوری و کشتوکاڵ و رۆشنبیری و گواستنەوە و گەیاندنی ئێران سەردانی کرمشانی کرد و بەڵێنیاندا، چەند پڕۆژەیەک جێبەجێ بکەن و بودجەیەکی تایبەتیش بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ئەو پارێزگایە، تەرخان بکەن، بەشێک لەو پڕۆژانە ئەوانەن کە چەند ساڵێکە بە تەواونەکراوی ماونەتەوە.
بەرپرسێکی باڵا لە ئیدارەی ئەمریکا ڕاگەیاندووە، "بەدڵنیاییەوە بایدن لەگەڵ ئەنجومەنی ھاوکاری کەنداو سەبارەت بە ئاسایشی وزە قسە دەکات"، بەڵام ئامانجەکانی سەردانەکە "گەورەترن" و تەنھا قسەکردنیە لەسەر دۆسیەی وزە.
شرۆڤەکارانیش، دەڵێن "ئەگەر بایدن فشار بخاتە سەر سعودیە بۆ زیادکردنی بەرھەمھێنانی نەوت، ئەگەری ئەوە ھەیە سعودیە ئامادە نەبێت یان نەتوانێت ئەو کارە بکات".
ئاماژە بۆ ئەوەشدەکەن ئەگەر بە پێچەوانەشەوە فشارەکانی بایدن سەرکەوتوو بێت، ڕەنگە ئەم ڕێوشوێنە بازاڕی نەوت بشڵەژێنێت، کە لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا دەستیان بە دابەزینی نرخەکان کردووە.
دوای دەستلەکارکێشانەوەی زۆربەی ئەندامانی تیمی حکومەتەکەی، رۆژی پێنجشەممەی رابردوو، بۆریس جۆنسن سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا دەستلەکارکێشانەوەی راگەیاند.
بەپێی رێساکانی ناو پارتی پارێزگارانیش کاندیدەکان دەچنە کێبڕکێی یەکتر و ھەر کاندیدێک بتوانێت لە پرۆسەکانی دەنگدانی ناو پارتەکە تا کۆتایی بمێنێتەوە دەبێتە سەرۆکی پارتی پارێزگاران و لەناو پەرلەماندا بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆک وەزیران متمانەی پێدەدرێت.