جیهان
سیما سامی بحوس بەڕێوەبەری دەستەی نەتەوەیەکگرتوەکان بۆ ژنان، لەکۆبوونەوەی کۆمەڵەی جیھانی ژنان لە تۆکیۆ رایگەیاند، نایەکسانی لە نێوان ژن و پیاو دەبێتە ئاستەنگییەکی گەورەی ئابوریی ئەگەر ژنان کە نیوەی دانیشتوان پێکدەھێنن تواناکانیان لە تەمەنی کارکردندا بەگەڕنەخرێت. بەڵام بەھێزکردنی یەکسانی ژنان ١٢ ترلیۆن دۆلار بۆ گەشەی ئابووری جیھان تا ساڵی ٢٠٢٥ زیاد دەکات.
رونیشیکردەوە، لەم چەند ساڵەی دوایدا ئاراستەیەک لە جیھاندا ھەیە بۆ باشکردنی رەوشی ژنان لە کۆمەڵگەدا، بەڵام پەتای کۆرۆنا کاریگەری نەرێنی لەسەر پرۆسەکە دروستکرد و بووە مایەی زیادکردنی توندوتیژییەکانی ناو خێزان و کەمبوونەوەی سەعاتەکانی کارکردن لە نێو ژناندا و ناچاربوونیان بە چاودێریکردنی منداڵەکانیان بەھۆی داخستنی باخچە و ناوەندەکانی خوێندن.
ئاژانسی رۆیتەرز لە زاری سێ سەرچاوەوە بڵاویکردوەتەوە، ئەسەد پێشنیازی کۆبوونەوەی لەگەڵ ئەردۆغان بە ئامادەبوونی ڤلادیمیر پوتن سەرۆکی روسیا رەتکردۆتەوە.
بەوتەی سەرچاوەکان، ئەسەد پێی وایە کۆبوونەوەیەکی لەو جۆرە پێگەی ئەردۆغان لە ھەڵبژاردنی ساڵی داھاتووی وڵاتەکەی بەھێز دەکات بە تایبەتی ئەگەر لە کۆبوونەوەکەدا گفتوگۆ لەبارەی ئامانجی ئەنقەرە بۆ ناردنەوەی سێ میلۆن و ٦٠٠ ھەزار ئاوارەی سوریا لە تورکیا بکرێت.
یەکێک لە سەرچاوەکان وتویەتی، بۆچی سەرکەوتنی خۆڕایی ببەخشنە ئەردۆغان و بەر لە ھەڵبژاردنی تورکیا نزیکبوونەوە روونادات، تەنانەت سوریا بیرۆکەی کۆبوونەوەی وەزیرانی دەرەوەی ھەردوو وڵات رەتدەکەنەوە.
ئەوەش لەکاتێکدایە ھەفتەی رابردوو سەرۆک کۆماری تورکیا رایگەیاند، تورکیا دەتوانێت لەگەڵ سوریا رەوشەکە بخاتەوە سەر رێڕەوی دروستی خۆی.
ئەنجومەنی ئاسایشی ئێران لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردوە، بە پێی لێکۆڵینەوەی لایەنە پەیوەندیدارەکان لە خۆپیشاندانەکاندا زیاتر لە ٢٠٠ کەس کوژراون کە ھێزە ئەمنییەکان و ھاووڵاتیانی مەدەنی دەگرێتەوە، زیانی ماددی بارەگا حکومییەکان و دامەزراوە گشتی و تایبەتەکانیش بە زیاتر لە ھەزاران ملیار تمەن مەزەندە دەکرێت.
ئەوەش لەکاتێکدایە رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ لە ئێران دەڵێن لە سەرەتای خۆپیشاندانەکانەوە تا ئێستا ٤٦٢ کەس گیانیان لەدەستداوە و ٢٩ ھەزار کەسیش دەستگیرکراون.
جۆن کێربی وتەبێژی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریکا رایگەیاند، بۆردومانەکانی تورکیا لە باکووری رۆژھەڵاتی سوریا بەردەوامن و ئۆپراسیۆنە ئاسمانییەکانی مەترسییەکی زۆر دروست دەکەن و ئەمریکا نایەوێت ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا لە سوریا جارێکیتر ببنەھۆی زیانی گیانی لەناو ھاووڵاتیانیی مەدەنی، کە دەبێتە ھۆی زیانی گیانی لەنێو کارمەندەکانی ئەمریکا و ھێزەکانی سوریای دیموکرات-ھەسەدە، کە ھاوبەشی ئەمریکان، سەرقاڵ بکات و لە ئەرکی راستەقینەیان کە بەرەنگاربوونەوەی داعشە دوور بخاتەوە.
ئاماژەی بەوەشکرد، ئاستی ستراتیژیی ھاوکاری لەگەڵ ھەسەدە ھیچ مەترسییەکی لەسەر نییە، بەڵام بۆردومانەکانی تورکیا بۆ سەر ھێزەکانی ھەسەدە بەو مانایەیە کە ھێزە کوردییەکان کەمتر ئامادە دەبن بۆ بەردەوامبوون لە بەرەنگاربوونەوەی داعش، ئەوەش مایەی نیگەرانی ئەمریکایە.
بە پێی ھەواڵی میدیاکانی تورکیا لە ھەڵمەتێکی جیاوازدا لە قەزاکانی سەر بەپارێزگای ئیزمیر لە تورکیا لە ماوەی ١٠ رۆژدا ٤٤٢ کۆچبەری نایاسایی دەستگیرکراون، ٨ کەسیش بە تۆمەتی قاچاخچێتیکردن دەستبەسەر کراون.
تۆمەتبارەکانی قاچاخچێتی رادەستی دەسەڵاتی دادوەریی کران و دوای لێکۆڵینەوە لەگەڵیاندا حەوت کەسیان بە بڕیاری دادوەر، بەندکراون و یەکێکیشیان ئازادکراوە.
ھاوکات کۆچبەرە نایاساییەکانیش، دوای راییکردنی کارەکانیان لە ئاسایش، رادەستی ناوەندی ناردنەوەی کۆچبەران لە پارێزگاکە کراون.
راوێژکارەکەی "زیلینسکی" وتیشی، لە مانگی حوزەیراندا کە روسیا ھەوڵی کۆنترۆڵکردنی تەواوەتی ناوچەی لوھانسکی دەدا لە خۆرھەڵاتی ئۆکراین، رۆژانە ٦٠ بۆ ١٠٠ سەربازیان لەدەستدەدا.
لە بەرامبەردا، "سێرگی شۆیگو" وەزیری بەرگری روسیا رایگەیاندووە، لە سەرەتای جەنگەوە پێنج ھەزار و ٩٣٧ سەربازییان کوژراون.
"بایدن" لە کۆنفڕانسێکی رۆژنامەوانی ھاوبەشدا لەگەڵ "ئیمانوێل ماکرۆن" سەرۆکی فەڕەنسا وتی، ئامادەیە لەگەڵ "ڤلادمیر پوتن" کۆببێتەوە، بەڵام بەو مەرجەی تاوتوێی کۆتایھێنان بە جەنگ لە ئۆکراین بکات.
سەرۆکی ئەمریکا وتیشی، لەگەڵ "ماکرۆن" رێککەوتوون کە لێپێچینەوە لەگەڵ روسیا بکەن لەسەر ئەو جەنگەی دژی جیھان بەرپایکردووە، چونکە "پوتن" پێیوایە دەتوانێت دژی ھەموو ئەوانە بوەستێتەوە کە دژایەتی دەکەن، بەڵام ھێرشکردنە سەر ژێرخانی ئۆکراین و وزەی ئەوروپا و دروستبوونی قەیرانی خۆراک، زیان بە کەسانی ھەژار دەگەیەنن لە ھەموو جیھاندا.
جۆ بایدن جەختیشیکردەوە، واشنتن و پاریس پشتیوانی کیێڤ دەبن لە جەنگدا و بەردەوامدەبن لە ھاوکاریکردنی ئۆکراین.
وتیشی، دەکرێت پەیوەندییەکان بۆ ئاستێکی بەرزتر بگەڕێندرێنەوە، بەڵام "مەولود چاوش ئۆغلۆ" وەزیری دەرەوەی تورکیا وتویەتی ھێشتا کاتی ئەوە نەھاتووە.
ئەو لێپرسراوە روسییە باسی لەوەشکردووە، کاردەکەن لەسەر ئەنجامدانی کۆبوونەوەیەک لەنێوان "رەجەب تەیب ئەردۆغان" سەرۆک کۆماری تورکیا و "بەشار ئەسەد" سەرۆکی سوریا لە روسیا، چونکە ئەو کۆبوونەوەیە ئەرێنی و سودبەخش دەبێت، بە تایبەت بۆ پێشھاتەکانی ناوچەکە.
وتیشی، "ئەردۆغان" ویستی نزیکبوونەوەی ھەیە و پێیوایە کە دەبێت سوریا و تورکیا ھەنگاو بەرەو ئاساییکردنەوەی پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانیان بنێن.
رێکخراوی ھرانا بۆ مافی مرۆڤ بڵاویکردەوە، بەھۆی بەردەوامی خۆپیشاندان و ناڕەزاییەکان لە شارەکانی ئێران و رۆژھەڵاتی کوردستان، ئاماری گیانلەدەستدان و دەستگیرکردن بەردەوام لە بەرزبوونەوەدایە.
بەپێی دوایین ئامار، لەسەرەتای خۆپیشاندانەکانەوە تائێستا، ٤٦٢ کەس گیانیان لەدەستداوە و ٢٩ ھەزار کەسیش دەستگیرکراون، کە لەنێویاندا منداڵ و مێردمنداڵ ھەیە.
ھاوکات رێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ بڵاویکردەوە، گەنجێکی کورد بە ناوی ئیحسان قاسمی خەڵکی شاری کەنگاوەر شەوی چوارشەممە لە شاری کەرەج بە تەقەی راستەوخۆی ھێزە ئەمنییەکان کوژرا، گەنجێکی خەڵکی بۆکانیش بە ناوی ئاوات قادرپور دوای بریندارکردنی لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە بەھۆی سەختی برینەکەیەوە لە نەخۆشخانەی عارفیانی شاری ئورمییە گیانی لەدەستدا.
میلانی جولی وەزیری دەرەوەی کەنەدا رایگەیاند، سەرەڕای ئەوەی دەسەڵاتدارانی ئێران ھەوڵەکانیان چڕکردووەتەوە بۆ سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکان، بەڵام گەلی ئێران بەردەوامە لە بەرگریکردن لە مافەکانی ژنان و کچان و ھەوڵی ژیانێکی باشتر دەدەن.
دووپاتیشیکردووەتەوە، کەنەدا دەستەوەستان نابێت، لەکاتێکدا دەسەڵاتدارانی ئێران روبەری پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤییان فراوانکردووە و بۆ ئەو مەبەستەش سزایان بەسەر چوار کەسایەتی و پێنج دامەزراوەی ئێرانیدا سەپاندووە کە رۆڵیان ھەبووە لە پێشێلکارییەکانی دەسەڵات و ھەڕەشەکانی بۆ سەر ئاسایش و ئارامی نێودەوڵەتی.
دیارترین کەسایەتییە سزادراوەکانیش بریتین لە مورتەزا تڵوعی لە سوپای پاسداران و عەلی ماڤاردیانی دادوەر لە گرتوخانەی ئێڤین و حەسەن کەرامی فەرماندەی یەکە تایبەتەکان لە دەسەڵاتی جێبەجێکردنی یاسا، دامەزراوە سزادراوەکانیش بریتین لەکۆمپانیای فڕۆکەوانی سەفیران و کۆمپانیای بەھارستان و ئاژانسی ھەواڵی جاڤا.
کۆبوونەوەکەی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی تورکیا بە سەرۆکایەتی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا بەڕێوەدەچێت و تێیدا، دوایین پێشھاتەکانی ئۆپراسیۆنە سەربازییەکەی سەر رۆژئاوای کوردستان و باکوری خۆرھەڵاتی سوریا تاوتوێ دەکرێت، ھەروەھا ھێرشی زەمینی بۆ سەر باکوری سوریا تەوەرێکی تری کۆبوونەوەکە دەبێت.
ھاوکات لوید ئۆستن وەزیری بەرگری ئەمریکا دژایەتی خۆی بۆ ئۆپراسیۆنی نوێی تورکیا لە سوریا دەربڕیوە و نیگەرانیشی دەربڕی لە ئاڵۆزتربوونی رەوشەکە.
بەپێی راگەیەندراوێکی پنتاگۆن، ئۆستن پەیوەندی تەلەفۆنی لەگەڵ خلوسی ئاکار وەزیری بەرگری تورکیا ئەنجامداوە و پێی راگەیاندووە، ئۆپراسیۆنەکان سەلامەتی ھێزەکانی ئەمریکا کە لەگەڵ ھاوپەیمانەکانیان لە ناوچەکە کار دەکەن، دەخاتە مەترسییەوە.
ھەروەھا سیباستیان لوکورنو وەزیری بەرگری فەڕەنسا نیگەرانی لە ئۆپراسیۆنەکانی تورکیا دەربڕیوە و رایگەیاندووە، دەستکەوتەکان لە روبەڕوبوونەوەی تیرۆریستانی داعش دەخاتە مەترسییەوە.
ماوەی ١١ رۆژە تورکیا ھێرشێکی نوێی بۆسەر ھەرێمی کوردستان و رۆژئاوای کوردستان دەستپێکردووە، رۆژانە تورکیا لە ھەرێمی کوردستان ھێرش و پەلاماری زەمینی ئەنجام دەدات. وەزارەتی بەرگری تورکیا لە نوێترین راگەیەندراویدا کوژرانی سەربازێکی تری لە سنوری پارێزگای دھۆک راگەیاندووە.
بەپێی ئەو ئامارانەی وەزارەتی بەرگری تورکیا بڵاویکردوونەتەوە، لە ماوەی پێنج رۆژی رابردوودا نۆ سەربازیان لە ھەرێمی کوردستان کوژراون. ئەوەش لە کاتێکدایە کە ھێزەکانی پاراستنی گەل-ھەپەگە لە راگەیەندراوەکانیاندا ئاماری کوژرانی سەربازی زیاتری تورکیایان راگەیاندووە.
مارتن غریفیس لێپرسراوی بەشی مرۆڤایەتی سەربەنەتەوەیەکگرتوەکان لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، بۆ گەیاندنی ھاوکاری بە ٢٣٠ ملیۆن کەس لە ٦٨ وڵاتی جیھان، پێویستیان بە بڕی ٥١.٥ ملیار دۆلار ھەیە، کە ئەوەش بڕێکی پێوانەییە.
غریفیس وتیشی، بەپێی پێشبینییەکان لە ساڵی ٢٠٢٣ رێژەی ھەژاری زیاتر دەبێت و نزیکەی ٣٣٩ ملیۆن کەس لە جیھاندا پێویستیان بە ھاوکاری مرۆیی دەبێت، لە کاتێکدا لە ٢٠٢٢دا ٢٧٤ ملیۆن کەس پێویستیان بە ھاوکاری ھەبووە، ھۆکاری زیادبوونی ھەژاریشی گەڕاندەوە بۆ بەردەوامی لێکەوتەکانی کۆرۆنا و کەمئاوی و لافاوەکەی پاکستان و شەری ئۆکراین روسیا.
وتیشی، زیاتر لە ٢٠٠ ملیۆن کەس لە جیھاندا ئاوارەبوون.
"رۆبەرت مالی" لە چاوپێکەوتنێکدا ئاماژەی بۆ ئەوەکردووە، ئەگەر بێتو دانووستانەکان و سزاکان و رێگە دیبلۆماسییەکان سەرکەوتونەبوو لەگەڵ تاران، ئەوە جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا دوودڵ نابێت لە بەکارھێنانی بژاردەی سەربازی دژی ئەو وڵاتە.
پێشتریش ئەنتۆنیۆ بلینکن وەزیری دەرەوەی ئەمریکا رایگەیاندبوو، تاران ھەڵەیەکی گەورەدەکات کە ھەمیشە تۆمەتەکان دەخاتە ئەستۆی وڵاتانی تر، بەڵام تائێستا لە داواکاری راستەقینەی گەلەکەی تێنەگەیشتووە.
بلینکن جەختیشیکردەوە لەوەی، ھەموو جیھان زۆر بەوردی چاودێری شەقامەکانی ئێران دەکەن، بەو شێوەیە بەردەوامبن باجەکەی قورس دەبێت.
ژەنراڵ بات رایدەر وتەبێژی پنتاگۆن لە کۆنفڕانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، بەردەوامی شەڕ و بەتایبەت ھێرشی زەمینی، ئەو دەستکەوتانەی بە زەحمەت لە جەنگی دژبە داعش لە سوریا بەدیھاتوون دەخاتە مەترسییەکی گەورەوە و سەقامگیری ناوچەکەش تێکدەدات.
وتیشی، لە ئەگەری ھێرشی زەمینی تورکیا بۆ سەر باکوری سوریا نیگەرانن و داوا لە ئەنقەرە دەکەن دانبەخۆیدا بگرێت، بە پێویستیشی زانی داواکارییە رەواکانی ئەو وڵاتە جێبەجێبکرێن.
لە باکور و رۆژھەڵاتی سوریا و بە دیاریکراوی لە بنکەی سەربازی تەنەف لەسەر سنوری عێراق و ئوردن ٩٠٠ سەربازی ئەمریکا ھەیە، بەوتەی وتەبێژی پنتاگۆن ئۆپراسیۆنەکانی گەڕانیان کەمکردووەتەوە، ئەوەش دوای ئەوەی ھەسەدە ھەماھەنگییەکانی لەگەڵ ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش راگرت.
حەکام دوندی جێگری نوێنەری ھەمیشەیی سوریا لە نەتەوە یەکگرتووەکان رایگەیاند، بیانووەکانی تورکیا بۆ لەشکرکێشییەکانی لە خاکی سوریا ھیچ کەسێک فریوو نادەن، بە تایبەتی کە ئەنقەرە بەردەوامە لە پشتگیریکردنی گرووپە تیرۆریستییەکانی وەک داعش و بەرەی نوسرە.
حەکام دوندی داواشی لە ئەنجومەنی ئاسایش کرد، حکومەتی تورکیا ناچاربکات کۆتایی بە بوونی "نایاساییانە"ی سوپاکەی لە خاکی سوریا بھێنێت، وتیشی، حکومەتی تورکیا بەردەوامە لە بەکارھێنانی ئاو وەک چەکی جەنگ، ئەوەش لە رێگەی بڕینی ئاوی وێستگەی عەلوک لەسەر ملیۆنان ھاووڵاتیی حەسەکە.
ئەو لێدوانەی جێگری نوێنەری سوریا لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە کاتێکدایە، تورکیا ١١ رۆژە ئۆپراسیۆنێکی ئاسمانی لە رۆژئاوای کوردستان دەستپێکردووە و ھەڕەشەی ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی زەمینی دەکات.