جیهان
سەرچاوە دادوەرییەکانی تورکیا بە میدیاکانی وڵاتەکەیان راگەیاندووە، ماوەیەکی زۆرە ھێزە ئەمنییەکانی تورکیا چاودێری چەند کەسێک دەکەن کە لە چەند شارێکی تورکیا و بەتایبەتیش لە ئیستەنبوڵ زانیاری لەسەر زۆربەی ھاووڵاتیانی سوری و فەڵەستینی کە لە تورکیا دەژین کۆدەکەنەوە.
ئاماژەیان بەوەشکردووە، دوای کۆکردنەوەی بەڵگەکان و ساغبوونەوەیان، دەرکەتووە ئەو باندە کە لە ١٥ کەس پێکھاتوون ھەموو جۆرە زیانیارییەک لەسەر ھاوڵاتیانی سوری و فەڵەستینی کە لە تورکیا دەژین کۆدەکەنەوە و بۆ دەزگای ھەواڵگری ئیسرائیل (موساد)_ی دەنێرن، لە ئۆپراسیۆنێکی تایبەتیشدا ھێزە ئەمنییەکانی تورکیا لەسەر داوای داواکاری گشتی ئیستەنبوڵ تەواوی ئەندامانی باندەکەیان دەستگیرکردووە.
رەجەب تەیب ئەردۆغان کاندیدی ھاوپەیمانی جمھوور، بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تورکیا رایگەیاند، بە راوێژکردن لەگەڵ ھاوبەشەکانیان لە نێو ھاوپەیمانێتی جمھوور بەبێ بچڕان بەردەوام دەبن لە بنیاتنانی تورکیای سەدە.
وتیشی، دوای بوومەلەرزەکان دەستکراوەبە بونیادنانی زیاتر لە ١٧١ھەزار بەشی سەربەخۆ کە لە ١٣٠ ھەزار یەکەی نیشتەجێبوون، ٣٦ ھەزار خانووی گوند و پێنج ھەزار تەویلە و گەوڕ پێکھاتوون و بنیاتنانەوەی ناوچەکان بەردەوام دەبێت.
لای خۆیەوە، کەمال کڵچدارئۆغڵو کاندیدی ھاوپەیمانیی "میللەت" بۆ پۆستی سەرکۆمار و سەرۆکی گشتیی جەھەپە ئاماژەی بەوەکرد، بەدڵنیایییەوە خانوو، دووکانە رووخاوەکان بەھۆی بوومەلەرزەکانەوە سەرلەنوێ دروست دەکەنەوە بەبێ بەرامبەر تاپۆ و کلیلی ئەو خانووانەش دەدەنە زیانلێکەوتوان.
خڵوسی ئاکار، وەزیری بەرگری تورکیا لە کۆنفرانسێکدا لە ئیستەنبوڵ رایگەیاند، کاری لە پێشینەی حکومەت و سوپا و ھێزە ئەمنییەکانی تورکیا پاراستنی وڵاتە و ئەوەش پێش ھەر ھەنگاوێک بەھێزکردنی ئاسایشی سنورەکان دەگرێتەوە و ئاسایشی نەتەوەیی و پاراستنی ژیانی ھاووڵاتیان بۆ تورکیا و ھەر وڵاتێکی تر ھێڵی سورە و ھەر ھێرش و ئۆپراسیۆنێکیشیان ئەنجام دابێت بۆ پاراستنی وڵاتەکەیان و دورخستنەوەی مەترسییەکانە.
وتیشی، لە ناو خاکی عێراق و سوریاوە مەترسی لەسەر ئاسایش و ئارامی تورکیا دروست دەکرێت، بۆیە ئۆپراسیۆنە زەمینی و ئاسمانییەکانیشیان لەناو خاکی ئەو دوو وڵاتە بەردەوام دەبێت تا ئەو کاتەی نەیار و دوژمنەکانیان لەناو دەبن و مەترسی لەسەر ئاسایش و ئارامی تورکیا نامێنێت.
ئۆغان لە تویتێکدا رایگەیاند، سەعات پێنجی ئێوارەی ئەمڕۆ بە کاتی تورکیا، ھەڵوێستی خۆیان سەبارەت بە خولی دووەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تورکیا لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانییدا ئاشکرا دەکەن.
دەشڵێت، گەیشتوونەتە کۆتایی دانوستانەکانیان، بڕیارەکەشیان ھیچ پاڵنەرێکی لە پشتەوە نابێت، بەڵکو داھاتووی گەلی تورکیا و یەکگرتوویی و سەلامەتی و سەقامگیری وڵاتەکەیان بەلاوە گرنگە.
ئۆغان لە ھەڵبژاردنی خولی یەکەمی سەرۆکایەتی تورکیادا، ٥%ی دەنگەکانی بەدەستھێنا و دەنگەکانی و پشتیوانی خۆی بۆ یەکێک لە کاندیدانی خولی دووەم، یەکلاکەرەوە دەبن لە دیاریکردنی سەرۆکی داھاتووی تورکیادا.
ئاژانسی نور نیوزی سەر بە ئەنجومەنی باڵای ئێران، ھەواڵی دەستلەکارکێشانەوەی "شەمخانی" پشتڕاست کردووەتەوە و راشیگەیاندووە، لە ماوەی ١٠ ساڵی رابردوودا شەمخانی ئەمینداری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران بووە.
ھاوکات "شەمخانی" لە تویتەرەوە دێڕە ھۆنراوەیەکی بڵاوکردووەتەوە، کە میدیاکان بەوە لێکدانەوەیان بۆ کردووە کە تەئکید کردنەوەیە بۆ دەستلەکارکێشانەوەی.
ئاژانسی ھەواڵی "تەسنیم"یش بڵاویکردەوە، سەرۆکی ئێران "عەلی ئەکبەر ئەحمەدیان"ی لە شوێنی "شەمخانی" دیاریکردووە.
"شەمخانی" لە ساڵی ١٩٥٥ لە شاری "ئەھواز" لەدایکبووە و فەرماندەی سەربازی ئێران بووە و تا ساڵی ٢٠٠٥ وەزیری بەرگری وڵاتەکە بووە. لەسەرەتای دەسەڵاتی "حەسەن روحانی" سەرۆکی پێشووی ئێرانەوە، بووە ئەمینداری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران. لە ماوەی رابردووشدا، "شەمخانی" سەرکردایەتی دانوستانەکانی لەگەڵ سعودیە کرد، کە بەبەھۆیەوە کۆتایی بە ٧ ساڵ دابڕان لە پەیوەندی ئەو دوو وڵاتە ھێنرا و رێککەوتنی لێکەوتەوە.
یاسین ئەکرەماەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی کۆمار، سێ ھەزار و ٤٦١ سندوق لە دەرەوەی وڵات دانراون، کە ٤٠٢یان لە فەڕەنسان.
وتیشی، ھەموو ھاوکارییەکی پێویست لەڕێگەی نوێنەرایەتییە بیانییەکانیانەوە پێشکەش دەکەن، بۆ ئەوەی ھاووڵاتیانی تورکیا کە لەدەرەوەی وڵات دەژین، ئەرکە دیموکراسییەکانیان بەجێبھێنن.
رەجەب تەیب ئەردۆغان کاندید بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە تویتێکدا ھانی ھاووڵاتیانی دەرەوەی تورکیایدا دەنگبدەن و ستایشی بەشداریکردنیشی کردن لە خولی یەکەمدا.
دەنگدان بۆ خولی دووەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تورکیا لە دەرەوەی وڵات، لەنێوان رەجەب تەیب ئەردۆغان و کەمال کلچدار ئۆغلۆ، لە ٢٠ی ئەم مانگە تا ٢٤ی مانگ بەردەوام دەبێت، لە دەروازە سنورییەکانیش تا ٢٨ی مانگ، واتە رۆژی ھەڵبژاردنەکە لەناوخۆی تورکیا، بەردەوام دەبێت.
لە تۆمارێکی ڤیدیۆییدا ژمارەیەک پاسەوانی کەناراوەکان دەردەکەون کە بەزۆر کۆچبەران لە دەریای ئیجەدا دیپۆرت دەکەنەوە، لە کاردانەوەی ئەو رووداوەشدا کۆمیساریای باڵای مافەکانی مرۆڤی سەربە نەتەوە یەکگرتووەکان داوای لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ دەکات.
گرتە ڤیدیۆییەکە مانگی رابردوو چالاکوانێک لە دورگەی لێسبۆس تۆماری کردووە.
بڵاوکردنەوەی ئەو گرتە ڤیدیۆییە دوو رۆژ پێش ھەڵبژاردنی گشتی یۆنان دێت، کە تیایدا کیریاکۆس میتسۆتاکیس سەرۆکوەزیرانی پارێزگارەکان رووبەڕووی ئاڵنگاری سەخت دەبێتەوە لەلایەن ئەلێکسیس سیپراس سەرۆکوەزیرانی پێشوەوە.
پێشتر میتسۆتاکیس لە چوارچێوەی ھەڵمەتەکەیدا سەردانی سنووری وشکانی لەگەڵ تورکیای کرد و بەڵێنیدا کە پەرژینێکی پۆڵاین بە بەرزی پێنج مەتر فراوان بکات بۆ رێگریکردن لە لێشاوی کۆچ.
راوێژکارێکی ئاسایشی نیشتیمانی ئەمریکا رایگەیاند، بریاری پەیوەست بە دابینکردنی فرۆکەی جەنگی بۆ ئۆکراین وڵاتەکەی ھیچ گۆرانکارییەکەی لە سیاسەتەکانیدا نەکردووە.
چاوەروان دەکرێت زیلینسکی لەگەڵ ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەرەنسا کۆببێتەوە و لەبارەی داواکارییەکانی ئۆکراین بۆ ھاوکاریکردنی لە جەنگی رووسیا گفتوگۆ دەکەن.
نەتەوەیەکگرتوەکان لە راگەیەنراوێکدا دەڵێت، لەگەڵ ھەبوونی تواناکانی راگرتنی پەتاکە بەڵام سەرچاوە سەرەکییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەمیان کردوە، رێکخراوی تەندروستی جیھانیش دەڵێت، بۆ رووبەرووبوونەوەی پەتاکە پێویستییان بە ٦٤٠ ملیۆن دۆلارە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ھەڵمەتەکانی کوتان لە ٤٣ وڵاتی جیھان زۆر دواکەوتووە و ئەوەش وای کردوە رەوشەکە خراپتر ببێت.
بەپێی ئامارێک لەسەرەتای ئەم ساڵەوە، تا ئێستا کۆلێرا لە ٢٤ وڵاتدا بڵاوبوەتەوە، ئەوەش لە کاتێکدایە ساڵی رابردوو تا ئەم وادەیە لە ١٥ وڵاتدا تۆمار کرابوو.
رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆماری تورکیا لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ تۆڕی سی ئێن ئێن رایگەیاند، ڤلادیمیر پوتن سەرۆکی روسیا بەو پێیەی ھاوپەیمانێکی سەرەکی تورکیا و سوریایە، ھەوڵی زۆر دەدات بۆئەوەی ئەو دوو وڵاتە پەیوەندییەکانیان ئاسایی بکەنەوە و جارێکی تر لە سەرجەم بوارەکاندا ھاوکاری یەکتر بکەن بەتایبەتیش کە سوریا و تورکیا دوو وڵاتی دراوسێی یەکترن و سنورێکی زۆر بە یەکیانەوە دەبەستێتەوە.
وتیشی، تورکیا ئامادەیە رابردوو لە بیر بکات و لاپەڕەیەکی نوێ لەگەڵ سوریا بکاتەوە و دەرفەتیش لە بەردەمدا ھەیە بۆ ئاشتبوونەوە و بەدیھێنانی ئاشتی لە نێوان ئەنقەرە و دیمەشق لە پێناو ئاسایی کردنەوەی پەیوەندییەکانیان، بەڵام بەو مەرجەی دیمەشق پشتیوانی ئەنقەرە بکات لە دژایەتیکردنی ھێزە کوردییەکان کە ئەردۆغان بە ھەڕەشە لەسەر سوریا و تورکیا وەسفیکردوون.
تۆڕی سی ئێن ئێنی ئەمریکی بڵاویکردووەتەوە، پارتی کۆمارییەکانی ئەمریکا سیناتۆر تیم سکوت لە سەر ویلایەتی ساوس کارۆلینای وەک کاندیدی پارتەکەی بۆ ھەڵبژاردنی داھاتووی سەرۆکایەتی وڵاتەکەی کاندید کردووە و چاوەڕوانیش دەکرێت، رۆژی دوو شەممە ئەو سیناتۆرە بە رەسمی کاندیدبوونی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا رابگەیەنێت کە تەنھا سیناتۆری رەشپێستە کۆمارییەکانە.
ئاماژە بەوەشکراوە، سیناتۆر تیم سکوت لەگەڵ چەند کاندیدێکی تر لە ھەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی کۆمارییەکان بە مەبەستی بوون بە کاندیدی رەسمی ھەڵبژاردنی داھاتووی سەرۆکایەتی ئەمریکا، دەبنە رکابەری دۆناڵد ترەمپ و دواتر ھەر یەکێکیان سەرکەوتوو بێت رووبەڕووی جۆبایدن کاندیدی دیموکراتەکان دەبێتەوە.
سەندیکای پزیشکانی سودان راگەیەنراوێکی لەبارەی ژمارەی قوربانیانی مەدەنی بەھۆی شەڕو پێکدادانەکانی نێوان سوپا و ھێزی پاڵپشتی خێرا بڵاوکردەوەو رایگەیاند، لە ناوەراستی مانگی نیسانەوە ٨٥٠ کەس کوژراون و ٣ ھەزار و ٣٩٤ ی تر برینداربوون.
رونیشیکردوەتەوە، ژمارەیەکی زۆری کوژراو و بریندارن لە ئامارەکەدا تۆمارنەکراون لەبەرئەوەی خراپی رەوشی ئەمنی و سەختی ھاتووچۆ نەتوانراوە بگەیەنرێنە نەخۆشخانەکان .
لە ١٥ی نیسانی رابردوووەوە ناکۆکییەکانی نێوان سوپا و ھێزی پاڵپشتی خێرا گەیشتە پێکدادانی چەکداری و جگە کوژرانی سەدان کەس، قەیرانێکی مرۆیی سەخت رووی لە سودان کردووە.
رێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو بڵاویکردەوە، بەرەبەیانی رۆژی شەممە لە گرتووخانەی قزڵحەساری شاری کەرەج، سزای لەسێدارەدانی سێ بەندکراوی خەڵکی شاری کۆیەشت لە پارێزگای لوڕستان جێبەجێکراوە، کە پێنج ساڵە بە تۆمەتی بازرگانیکردن بە ماددە ھۆشبەر، سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندراوە.
رێکخراوی ھەنگاو راشیگەیاند، دوای لەسێدارەدانی ئەو سێ بەندکراوە، بەندکراوێکی تر ھەر لە گرتووخانەی قزڵحەساری کەرەج، بە ھەمان تۆمەت لەسێدارە دراوە.
بەپێی زانیارییەکانی رێکخراوی ھەنگاو، سەرجەم بەندکراوانی ئەو گرتووخانەیە، بۆ دەربڕینی ناڕەزایی بەرامبەر لەسێدارەدانی ئەو چوار بەندکراوە، مانگرتنیان لە خواردن راگەیاندووە.
لەو لوتکەیەدا، وەزیرانی دەرەوەی وڵاتانی عەرەبی بەشدارن و بەیانی ئەمڕۆش محەمەد شیاع سودانی سەرۆکوەزیرانی عێراق گەیشتە جدە، بۆ بەشداریکردن لە لوتکەکە.
ھاوکات بۆ یەکەمین جار لە دوای ١٢ ساڵ، بەشار ئەسەد سەرۆکی سوریا لەو لوتکەیەدا بەشدار دەبێت، ئەوەش دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠١١_ەوە ئەندامێتی سوریا لە کۆمکاری عەرەبی ھەڵپەسێردرا.
لوتکەی کۆمکاری عەرەبی دوای ئەوە دێت، سعودیە و میسر و ئوردن نێوەندگیرییان کرد، بۆ چارەسەرکردنی قەیرانی سوریا و گەڕاندنەوەی بۆ کۆمکاری عەرەبی کە ئەمەش لە کاتێکدایە، وڵاتانی ناوچەکە ھەوڵی سفرکردنەوەی کێشەکان و چارەسەرکردنی قەیرانە ناوخۆییەکان دەدەن، لە دۆسیەی فەڵەستینەوە تا پرسی سوریا، قەیرانی سودان، یەمەن و لیبیا و لوبنان.
ھاوکات ئاژانسی بلومبێرگ بڵاویکردووەتەوە، ڤۆلۆدمیر زیلینسکی سەرۆکی ئۆکراین دەچێتە سعودیە و بەشداری لوتکەکە دەکات.
لێپرسراوی دادوەری ئێرانی بڵاویکردەوە، سێ خۆپیشاندەر کە پیاون و لە خۆپیشاندانەکانی ماوەی رابردوودا دژی حکومەت بەشدارییان کردبوو، لەسێدارەدران.
ئەوەش دوای ئەوە ھات کە، ڤیدانت پاتێل جێگری وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، داوا لە ئێران دەکەین سزای لەسێدارەدان بەرامبەر سێ خۆپیشاندەر رابگرێت، کە ماجد کازمی، ساڵح ھاشمی، سەعید یەعقوبی دەگرێتەوە، کە لە خۆپیشاندانەکان دژ بە حکومەت، بەشدارییان کردبوو.
پاتێل وتیشی، لەسێدارەدانی ئەو سێ کەسە پێشێلکارییە بۆسەر مافی مرۆڤ و شکۆی مرۆڤایەتی لە ئێران و ھەموو ناوچەکانی دیکە.
ئەمڕۆ ٤٩یەمین لوتکەی ساڵانەی گروپی حەوت دەستپێدەکات و تا رۆژی یەکشەممە بەردەوام دەبێت، لە لوتکەکەدا سەرۆکی وڵاتانی ئەمریکا، بەریتانیا، فەڕەنسا، کەنەدا و ئیتاڵیا و ئەڵمانیا ھەوڵدەدەن بەرەیەکی یەکگرتوو پیشان بدەن دژی روسیا و چین، قەیرانی ئۆکراینیش بابەتی سەرەکی گفتوگۆکانیان دەبێت.
جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا کە ئێوارەی پێنجشەممە گەیشتە ھیرۆشیما، لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ فومیدا کیشیدا سەرۆکوەزیرانی ژاپۆن رایگەیاند، گروپی حەوت داکۆکی لە بەھا ھاوبەشەکان دەکات، بەتایبەت پشتیوانی گەلی ئۆکراین لە دژی داگیرکاری روسیا.
جەیک سۆلیڤان راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکاش وتویەتی، لوتکەکە جەختدەکاتەوە لەسەر توندکردنەوەی سزاکان لەسەر مۆسکۆ.