رێبەر ئەحمەد، وەزیری ناوخۆی حکومەتی ھەرێم لەگەڵ تیمی ھەرێمی کوردستان بۆ روبەڕوبوونەوەی مەترسییە داراییەکان و بەرەنگاربوونەوەی سپیکردنەوەی پارە و پارەدارکردنی تیرۆر کە لە نوێنەری وەزارەتی ناوخۆ و ١٥ دامەزراوەی ھەرێمی کوردستان پێکھاتوون کۆبووەوە.

وەزیری ناوخۆ لەو کۆبوونەوەیەدا باسی لە ھەوڵەکانی حکومەت و دامەزراوە پەیوەندیدارەکانی ھەرێمی کوردستان کرد کە لە چوارچێوەی سیاسەتێکی رووندا چەندین ساڵە شەڕی تیرۆر و سەرچاوەکانی داھات و پارەدارکردنی دەکەن و لە بوارەکانی نەھێشتنی دەرفەت بۆ سپیکردنەوەی پارەش ھەنگاوی زۆر باش نراون. 

ھەروەھا تیمی ھەرێمی کوردستانی راسپارد کە ھەموو ھەماھەنگییەک لە گەڵ تیمی فیدراڵی بکەن و ئەو راسپاردانەی پێویستن لە ھەرێمی کوردستان جێبەجێبکرێن، ھەروەھا باسی لە پڕۆژەیاسای ھەرێمی کوردستان کرد بۆ جێبەجێکردنی یاسای فیدراڵی بەرەنگاربوونەوەی سپیکردنەوەی پارە و پارەدارکردنی تیرۆر، کە لە ئەنجومەنی وەزیران پەسەندکراوە و بۆ دەرچوواندنی رەوانەی پارلەمانی کوردستان کراوە.

چۆ كیجۆنگ، كونسوڵی گشتی كۆماری كۆریا ئەمڕۆ سێشەممە رایگەیاند، "خۆشحاڵم بە پێشوازیكردن لە كۆبوونەوەی سەرۆكوەزیران بەڕێز مەسروور بارزانی و جێگری سەرۆكوەزیران بەڕێز قوباد تاڵەبانی كە لە رێكەوتی 8ـی ئایاری 2023 ئەنجامدرا."

دەشڵێت، بە دڵنیاییەوە ئەم کۆبوونەوەیە دەستپێکێكی باش دەبێت لە هێنانە ئارای چارەسەری بنیاتنەر بۆ زۆرێک لە پرسە هەڵپەسێردراوەکان.

كونسوڵی گشتی كۆماری كۆریا راشیگەیاند، "لە دڵەوە ئاواتەخوازم کە ئەم گەرم و گوڕییە باشە بەردەوامبێت و ڕێوشوێنی بەرهەمدار لە ڕێگەی گفتوگۆوە دابنرێت."

د.بریار رەشید ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، دوای ھەوڵەکانیان حکومەتی عێراق دەرمان و پێداویستی بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشکی ھەوکردنی مێشکی بۆ سلێمانی دابین کردوە، لە چەند رۆژی داھاتووشدا بەرێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی سلێمانی وەریدەگرێت.

وتیشی، لە ڕابردوودا سەردانی نەخۆشخانەی شار و بەشێکی تری نەخۆشخانەکانی سنووری پارێزگایی سلێمانییان کردوە و داواکارییەکانیان لێوەرگرتوون، دواتر سەردانی وەزیری تەندروستی عێراقی کردوە و توانیوانە رەزامەندی بۆ وەرگرتنی دەرمان و پێداویستی پزیشیکی بەدەست بھێنن.

د.بریار رەشید دەڵێت، بەشێکی زیادەشیان لە دەرمان و پێداویستی پزیشکی و بەشە پێویستی چارەسەرەکـانی تایبەت بەنەخۆشی ھەوکردنی مێشکی منداڵان و لیستێکی تایبەت بە نەخۆشخانە راوێژکارییەکانیان مسۆگەر کردووە.

وەزارەتی دارایی و ئابووری حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە راگەیەنراوێکدا رایگەیاند، لەسەر بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق ئەمڕۆ بڕی ٤٠٠ ملیار دینار لەڕێگای بانکی رەشید و رافیدەینەوە گەیشتە سەر ھەژماری بانکی وەزارەتی دارایی و ئابووری ھەرێم لە لقی ھەولێری بانکی ناوەندی عێراق.

ھونەر جەمال بەرپرسی راگەیاندن و پەیوەندییەکانی وەزارەتی دارایی ھەرێم بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ٤٠٠ ملیار دینار گەیشتووەتە ھەرێم و چاوەڕوانن ٤٠٠ ملیار دیناری دیکەش رەوانەی ھەرێم بکرێت.
وتیشی لە سبەینێوە ئامادەکارییەکان بۆ دابەشکردنی موچە دەستپێدەکەن.

ھاوکات فارس عیسا نوێنەری حکومەتی ھەرێم لەبەغداد بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ھەفتەی داھاتوو حکومەتی عێراق ٤٠٠ ملیار دیناری دیکە رەوانەی ھەریمی کوردستان دەکات.

ھونەر جەمال بەرپرسی راگەیاندنی وەزارەتی دارایی ھەرێم لە گەشتی ھەواڵەکانی کوردسات نیوزدا رایگەیاند، ھەرێمی کوردستان ھەموو داواکارییە یاسایی و دەستوورییەکانی جێبەجێکردووە، ئێستا ئەرکی حکومەتی عێراقە مووچەی فەرمانبەرانی ھەرێم دابین بکات و دەستپێکردنەوەی ھەناردەکردنی نەوتی ھەرێمی کوردستانیش لەگەڵ تورکیا چارەسەر بکات.

وتیشی، تەنھا بەو ٤٠٠ ملیار دینارەی ھاتووە ناتوانن مووچە دابەش بکەن، بەڵام لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقدا بڕیاردراوە ھەفتەی داھاتوو ٤٠٠ ملیار دیناری تریش بۆ ھەرێم بنێردرێت و بەوەش دەتوانن دەست بە ئامادەکارییەکان بۆ دابەشکردنی مووچە بکەن.

بەرپرسی راگەیاندنی وەزارەتی دارایی ھەرێم جەختیشیکردەوە، ئەگەر لەم مانگەدا پرۆژەیاسای بودجەی عێراق پەسەند بکرێت و ھیچ کێشە و گرفتێک بۆ رێککەوتنی نێوان ھەرێم و بەغداد درووست نەبێت، لە مانگی داھاتووەوە کێشەی دابەشکردنی مووچە نامێنێت.

دەروازەکە لە مەراسیمێکی تایبەتدا و بە ئامادە بوونی بەرپرسانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان و وڵاتی تورکیا وەک دەروازەیەکی نێودەوڵەتی لە نێوان ھەرێمی کوردستان و تورکیا دەکرێتەوە. 
لە سەرەتا دا دەروازوەکە بەڕووی گەشتیاراندا دەکرێتەوە و لە قۆناغی دووەمیشدا کار بۆ ئەوە دەکرێ ئاڵوگۆری بازرگانی تێدا ئەنجام بدرێت.

دەروازەی نێودەوڵەتیی زێت، دەکەوێتە سنووری ناحیەی شێروان مەزن، لە قەزای مێرگەسۆری سەر بە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران و دەبێتە دەروازەیەکی نوێی نێودەوڵەتی لەنێوان ھەرێمی کوردستان و تورکیا.

د.نەرمین مەعروف، ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، لە کۆبوونەوەی شەوی رابردووی لیژنەی دارایی لەگەڵ تەیف سامی وەزیری دارایی عێراق، لەبارەی چارەنووسی دامەزراندنی سێ یەکەمەکانی زانکۆ و پەیمانگاکانی ھەرێمی کوردستان و ھەڵگرانی بڕوانامەی باڵای ماستەر و دکتۆرا لە ھەرێم کە ژمارەیان زیاتر لە ١٠ ھەزار کەسە، پرسیاری لێکردووە.

راشیگەیاندووە، وەزیری دارایی عێراق وەڵامی ئەو پرسیارەی داوەتەوە و دڵنیایی داوە لەوەی کە تەرخانکراوی تایبەت بە مووچەی دامەزارندنی سێ یەکەمەکانی زانکۆ و پەیمانگاکانی ھەرێم و ھەڵگرانی بڕوانامەی باڵا لە بودجەی گشتی عێراق جێگیرکراوە و لەسەر پشکی ھەرێمی کوردستان ئەژمارکراوە.

جەمال كۆچەر، ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەران بە كوردسات نیوزی راگەیاند، لەكۆبوونەوەی شەوی رابردودا لیژنەكەیان میوانداری تەیف سامی، وەزیری دارایی كردووە و پێی راگەیاندون كە بەغداد قەرەبووی بودجەی راگرتنی نەوتی هەرێمی كوردستان دەكاتەوە.

وتیشی، وەزیری دارایی ئاماژەی بەوەدا كە بەغداد هۆكارە بۆ راگرتنی نەوتی هەرێم لە كۆتایی مانگی ئازارەوە، بۆیە بەرپرسیاریەتی دارایی بڕیارەكەش هەڵدەگرێت و قەرەبووی راگرتنی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بۆ بەندەری جەیهانی توركیا دەكاتەوە.

ئاوات جەناب نوری لە میانەی کۆبوونەوەی لەگەڵ دکتۆر تۆرکیلد بیوگ بەرپرسی نوسینگەی پەیوەندیەکانی یەکێتی ئەوروپا لە ھەرێم رایگەیاند، بنەمای ڕێککەوتنەکەی ھەرێم و بەغداد لەسەر نەوت دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای پێکھێنانی حکومەتی نوێی عێراق و لەگەڵ چوارچێوەی ھەماھەنگی چەند خاڵێکیان بۆ ئیدارەدانی دۆسیەی نەوتی ھەرێم چەسپاندووە. 

ڕاشیگەیاند، لەم قۆناغەدا ئەولەویاتی ھەرێم جێبەجێکردنی ڕێکەوتنی ھەرێم و بەغدایە وەک خۆی و لەو چوارچێوەیەشدا ھەرێمی کوردستان ھەموو داواکارییەکانی جێبەجێکردووەو چاوەڕێی عێراق و تورکیان بۆ دەستپێکردنەوەی ھەناردەکردنەوەی نەوتی ھەرێم و چارەسەرکردنی ئەو کێشە سیاسی و تەکنیکیانەی لەبەردەم پرۆسەکەدا ماون.

ئاوات جەناب نوری ئاماژەی بەوەشکرد، وەک وەزارەتی دارایی کاری جدیان ھەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی داھات بووە لە ڕێی گرنگیدان بە کەرتی کشتوکاڵ و بوژانەوەی بەرھەمی ناوخۆو بەھێزکردنی ژێرخانی ئابووری تا ھەرێم تەنھا پشت بە داھاتی نەوت نەبەستێت، لەو چوارچێوەیەشدا لەبواری ئاسایشی خۆراک ھەنگاوی باش نراوە و  بەدیجیتاڵکردنی کاروباری دامودەزگاکانی حکومەت دەستیپێکردووەو دەرئەنجامی باشی بەدەستھێناوە.

بەگوێرەی زانیارییەكانی كوردسات نیوز، وەلی باقی عەبدوڵا، بەڕێوەبەری ناحیەی هەریر بە وەكالەت كە هاوكات بەڕێوەبەری پۆلیسی ناحیەكەیە، كەسێكی دەستگیركردووە كە فەرمانی دەستگیركردنی هەبووە.

بڕیارە ئەمڕۆ كەسێكی دیكە بەناوی شیروان جەلال بكرێت بە بەڕێوەبەری ناحیەی هەریر، لەسەر رووداوەكەش لایەنە پەیوەنیدارەكان تا ئێستا هیچ رونكردنەوەیەكیان نەداوە

ئەمڕۆش ٧ی ئایاری ٢٠٢٣ رەفعەت عەبدوڵا بڕیاردەری دەستەی کارگێڕی مەکتەبی سیاسی پێشوازی کرد لە وەفدێکی حزبی سۆسیال دیموکراتی سوید، کە پێکھاتبوون لە تۆرگنی لارشۆن سەرۆکی ئەنجومەنی ھەرێمی ئۆریبروو و کارینائۆسکارشۆن راھێنەری نێودەوڵەتی  و فەرھەنگ شێخ محمد ئەندامی ئەنجومەنی ئۆریبروو و ھێلان سندی سەرپەرشتیاری پرۆژەکە لە سلێمانی .

لە دیدارێکدا کە لەبارەگای مەکتەبی سیاسی بەرێوەچوو، وەفدی میوان گرنگی ئەم پرۆژە پێنج ساڵیەیان خستەڕوو، کە بۆ پێگەیاندنی کادر و برەودانی زیاترە بە توانا ئایدۆلۆژیەکانی سەرکردەو کلتور وفەرھەنگ ومامەڵە کردنی ئەندام، کادر، لێپرسراو و سەرکردە لەگەڵ یەکتریدا لە ناوخۆی حزب  .

ھەر لەودیدارەدا راھێنەرانی پرۆژە خولەکە ئاماژەیاندا بەوەی کە بایەخ بە بنەما سەرەکییەکانی گەیاندنی دید و پەیامی سیاسی لە بانگەشەی ھەڵبژاردندا بە کۆمەڵانی خەڵک دراوە و ، بۆئەم تەوەرەش پشت بە شێوازی (بانگەشەی ھەڵبژاردنی باراک ئۆباما) بەستراوە. 

وەفدی میوان ھەڵسەنگاندنێکی ئەرێنیان بۆ ئەو سێ رۆژەی دەستپێکردنی پرۆژە خولەکە بە ھەڤاڵ بڕیاردەری دەستەی کارگێڕی مەکتەبی سیاسی گەیاند کە وێرای  رەخساندنی شوێنی گونجاو بەگشت کەرەستەیەکەوە ،لە ڕووی چەندایەتی و چۆنایەتی بەشداریکردنی فێرخوازانیشەوە رەچاوی رەگەز، تەمەن، پلە، لێپرسراوێتی حزبی،ئاستی کۆمەلایەتی ، ئاستی زانستی کرابوو ھەموانیش وەک یەک پەرۆش وپابەندی کاتەکانی بەرێوە چونی خولەکان بوون و لە تاقیکردنەوەکانیشدا سەرکەوتوو بوون .

پاشان رەفعەت عەبدوڵا سوپاسی وەفدی میوان وسەرپەرشتیارانی ئەم پرۆژە گرنگەی کرد و وتی سەرکەوتنی  ھەنگاوی یەکەمی پڕۆژەکە بەرھەمی پەیوەندی دێرینی نێوان ھەردوو لایە وەک دوو حزبی  سۆسیال دیموکرات ،بۆیە پڕۆژەکە ھەنگاوەکانی تریشی بە سەرکەوتویی دەبڕێت .

بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی ھەولێر و بەریوەبەرایەتی پۆلیسی ھەولێر لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەیان بەوکردووە، دوای رووداوی ھەڵکوتانە سەر و دزیکردن لە ژنێکی بەساڵاچوو لە ماڵەکەی خۆی لە گەڕەکی گوڵان لە شاری ھەولێر لەچەند رۆژی رابردوو، تیمەکانیان دەستیان کرد بە لێکۆڵینەوە و بە دواداچوون، پاشان تواندرا سەرەداوی تاوانەکە بە دەستبخەین.

ئاشکراشیانکرد، لەسەر فەرمانی دادوەری لێکۆلینەوە ھەر سێ تۆمەتباری رووداوەکە بە ھاوبەشی ھێزە ئەمنییەکان دەستگیربکرێن و رێوشوێنی یاسایی بەرامبەریان گیرایەبەر و دەردرێنە دادگا.

دەقی پرسەنامەکە...

بەڕێزان خێزان و خانەوادەی کۆچکردوو خاتوو گۆڤەند سعدی

بەبیستنی ھەواڵی کۆچی دوایی خاتوو (گۆڤەند سعدی حمد) خێزانی فەرماندەی کۆچکردوو (قادر دۆشکە)، نیگەران و غەمبار بووم. 

کۆچکردوو خاتوو گۆڤەند کادرێکی بەئەمەک و زیندانی سیاسی و پێشمەرگەی دێرین و مامۆستایەکی لێھاتوو بوو، کۆچکردنی جێگای ئەسەفی ھەموومانە.

پرسە و سەرەخۆشی ئاراستەی ئێوەو خانەوادە نیشتمانپەروەرەکەتان دەکەم و ھاوبەشی غەمتانم.

خودای گەورە لەکۆچکردوو خۆش بێت، سەبوری و دڵنەواییش بەھەموو لایەک ببەخشێت. 

انا للە و انا الیە راجعون 
قوباد تاڵەبانی
سەرپەرشتیاری مەکتەبی سکرتارییەتی سەرۆک مام جەلال

دەقی بەیاننامەکە...

نەعرەتە لە ناو جەرگەی دیکتاتۆریدا، ئیلھامێک بو بۆ جۆشدانەوەی خەبات .

خۆپیشاندانەکەی کەرکوک نەخێرێکی شۆڕشگێڕی بوو بە ڕووی تەعریب وتەبعیسدا چل و یەک ساڵ لەمەوبەر و لە رۆژی شەشی ئایاردا بۆ ھاوسۆزیی و پشتیوانی خۆپیشاندانەکانی  بیست وچواری چواری شاری قەڵادزی و شارەکانی تری کوردستان و وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ بەرەنگاربوونەوەی سیاسەتەکانی (بە بەعسیکردن و بە عەرەبکردن) دژ بەگەلی کورد ڕێکدەخران، جەماوەری کوردپەروەری شاری کەرکوک  بە وتنەوەی چەندین دروشمی نەتەوەیی و نیشتمانیی و نەعرەتە لەناو جەرگەی دیکتاتۆریدا  وەک ئیلھام بەخشینێک بۆجۆشدانەوەی خەبات، لە خۆپیشاندانێکدا رژانەسەر شەقامەکان .

لە شاری کەرکوک و دەوروبەری کەھێزە سەرکوتکەرەکانی رژێمی  بەعس چەندین ساڵ بوو گشت توانایەکیان خستبووە گەڕ بۆ نەھێشتنی ھەستی کوردایەتی و شۆڕشگێرانە ، بەڵام ئەم خۆپیشاندانەھێزەکانی بەعسی توشی شۆک کرد وکەوتنە وێزەی جەماوەر و دەیان کەسیان شەھید و بریندار کرد و سەدان کەسیشیان دەستگیر کرد .

ئەنجامی ئەم خۆپیشاندانانەی شارەکانی کوردستان و کەرکوک بە تایبەتی تەئکیدکردنەوەی  یەکێتیی و یەکدەنگی کورد بوو لە سەردەمێکدا کە رژێمی بەعس لەوپەڕی دەسەڵاتی داگیرکاری  و خۆسەپێنیدا بوو، بەڵام چین و توێژەکانی گەلی کوردستان بە ورەیەکی پۆڵاینەوە وانەیەکی خۆراگریان بۆ ئەو قۆناغەی خەبات پێشکەشکرد و نەخێرێکی شٶڕشگێڕانە بوو بە ڕووی تەعریب و تەبعیسدا و ملیان بەسەرانی رژێمی بەعس نەوی کرد لە ئاست چەندین داواکاری جەماوەری خۆپیشاندەردا .

مەکتەبی سیاسیی
یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان

پێشەکی

دوای خوێندنەوەی یەکەمی پڕۆژە یاساکە لە رۆژی ٦/٤/٢٠٢٣، ئەم رۆژانە لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق لەسەر پڕۆژە یاسای بودجەی ٢٠٢٣ تاوەکو ٢٠٢٥ مشتومڕی جیدی دەکرێت. زۆر ئاشکرایە کە پشکی ھەرێمی کوردستان و ئەو پارەیەی کە دواجار ئەگەری ھەیە لە بەغداوە رەوانەی ھەرێمی کوردستان بکرێت، ئەگەر بودجەکە پەسندکرا، گرنگترین بابەتە کە پەیوەندی بە ئابووریی ھەرێمی کوردستان لە ٣ ساڵی داھاتوو و ژیان و گوزەرانی خەڵک ھەیە، بەتایبەتی کە تا ساڵی ٢٠٢٦ ھیچ یاسایەکی دیکەی بودجە لە عێراقدا دەرناچێت.

بەپێی مادە و بڕگەکانی پڕۆژە یاسای بودجەی پێشنیازکراوی ئەنجوومەنی وەزیرانی حکومەتی عێراق لە کۆبوونەوەی ١٣/٣/٢٠٢٣ کە ئێستا لە ئەنجوموەنی نوێنەرانە، چەندین دەق و دەستەواژە لە نێو پڕۆژە یاساکەیە کە دەتوانێت بەربەست دروست بکات و کاریگەریی گەورە لەسەر بەشە بودجەی ھەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی بودجەی عێراق دابنێت ئەگەر چارەسەر نەکرێن، وەک لە پێشنیازەکانی ھاتوو لە کۆتایی ئەم راپۆرتەدا خستوومەتەڕوو، بەتایبەتی دوای ئەوەی لەوە بەدواوە حکومەتی عێراق بەرپرسە لە فرۆشتنی نەوتی ھەرێمی کوردستان و چیدیکە بە میکانیزمی ساڵانی پێشوو مامەڵە لەگەڵ داھاتی نەوتیی ھەرێمی کوردستان ناکرێت و بەغدا دەبێتە تاکە سەرچاوەی داھاتی پێویست بۆ دابینکردنی مووچەی فەرمانبەرانی ھەرێمی کوردستان.

لێرەدا لە روانگەی ھەستکردن بە بەرپرسیارێتی، شیکارییەکی پیشەییانە دوور لە ھەر بۆچوون و دیدێکی سیاسی دەکەین بۆ دەقی مادە و بڕگەکانی بودجەی عێراق بەتایبەتی ئەو بڕگانەی کە پەیوەستن بە پشکی ھەرێمی کوردستان و لە کۆتاییشدا پێشنیازی چارەسەری بەربەستەکان دەخەینەڕوو، بەڵام بەداخەوە کات لە بەرژەوەندیی ھەرێمی کوردستان نییە و درەنگە، بەڵام ھێشتا دەرفەتیش ماوە ئەگەر یەک دەنگ و یەک دەست بین و دوور لە ناکۆکییە نێوخۆییەکانی ئێستا کاریان لەسەر بکرێت.

 زانیارییە گشتییەکان لەسەر بودجەی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٣:
لە پڕۆژە یاساکەدا پێشبینی کراوە لە رێگەی فرۆشتنی ٣ ملیۆن و٥٠٠ ھەزار بەرمیل نەوتی رۆژانە، کە ئەمە  ٤٠٠ ھەزار بەرمیل نەوتی ھەرێمی کورستانیش لەخۆ دەگرێت، حکومەتی عێراق بە نرخی خەمڵێندراوی ٧٠ دۆلار بۆ ھەر بەرمیلێک داھاتی ١١٧ ترلیۆن و ٢٥٣ ملیار دیناری ھەبێت.

ھەروەھا پێشبینی کراوە داھاتی نێوخۆی نانەوتی عێراق ١٧ ترلیۆن و ٣٠٠ ملیار دینار بێت.
بەو پێیەش کۆی داھاتی نەوت و داھاتی نانەوتی عێراق بە ١٣٤ ترلیۆن و ٥٥٣ ملیار دینار خەمڵێندراوە.
ئەمە سەبارەت بە داھاتەکان.

بەڵام حکومەتی عێراق لە چوارچێوەی بودجەی پێشنیازکراودا دایناوە ١٩٩ ترلیۆن و ٢٢ ملیار دینار خەرج بکات و بەوپێیەش بەراورد بە داھاتی خەمڵێندراوی نەوتی و نانەوتی بڕی ٦٤ ترلیۆن و٤٧ ملیار دینار کورتھێنانی لە بودجە بۆ دروست دەبێت.

لە کۆی گشتیی خەرجییەکان کە لەسەرەوە باسکرا بەشی زۆری، واتە ١٣٣ ترلیۆن و ٢٢ ملیار دینار، بۆ خەرجییەکانی بەکاربردن تەرخانکراوە، کە ئەمەش کێشەیەکی گەورەیە، بەو پێیەی بڕێکی کەمی دەمێنێتەوە بۆ وەبەرھێنان، بەتایبەتی ئەگەر بەراورد بکەین لە نێوان کۆی داھاتی عێراق و خەرجییەکانی بەکاربردن، دەبینین لەیەکەوە زۆر نزیکن. ئەمە بەو مانایەیە کە ئەو داھاتە راستەقینەی کە عێراق ئەگەری ھەیە دەستی بکەوێت، زۆربەی بۆ خەرجییەکانی بەکاربردن دەڕوات. ئەوەش کە لە بودجەی عێراق وەک خەرجییەکانی وەبەرھێنان یان (خەرجی سەرمایە) بۆ پڕۆژەکان و پەرەپێدان تەرخانکراوە، دانراوە کە لە رێگەی قەرزەوە دابین بکرێت و چووەتە چوارچێوەی کورتھێنانەوە کە لە دوای ساڵی ٢٠١٤ەوە سەرەڕای ھەبوونی تەرخانکراو بۆ پڕۆژەکان بەڵام ھەروەک مورەکەبی سەر کاغەز بووە و بە فیعلی ھیچی لێ خەرج نەکراوە. ئەمە بۆ تەرخانکراوی پڕۆژەکانی ھەرێمی کوردستانیش ڕاستە، سەرەڕای ئەوەی بڕی ٢ ترلیۆن و ٨٧٣ ملیار دینار بۆ پڕۆژەکانی وەبەرھێنان لە ھەرێمی کوردستان تەرخانکراوە لە بودجەی ٢٠٢٣ بەڵام ئەگەر وەک ئێستا ھەر لەسەر بنەمای خەرجیی ڕاستەقینە (الانفاق الفعلی) بێت ئەوا ئەم تەرخانکراوە لە ژمارە زیاتر ھیچی تر نییە و بە فیعلی ھیچی لێ خەرج ناکرێت بۆ ھەرێمی کوردستان، بۆیە وا باشترە زۆر پشتی پێ نەبەسترێت.

کۆی گشتی خەرجییەکانی وەبەرھێنان و پەرەپێدان ٤٩ ترلیۆن و ٤٦٢ ملیار دینارە کە بە شێوازی خوارەوە دابەشکراوە:

پڕۆژەکانی وەبەرھێنانی نێوخۆیی بە بڕی ٣٨ ترلیۆن و ٣٤ ملیار دینار.
پڕۆژەکانی وەبەرھێنان بە قەرزی بیانی بە بڕی ٩ ترلیۆن و٩٤٧ ملیار دینار.
پڕۆژەکانی وەبەرھێنان لەلایەن TBI بە بڕی ١ ترلیۆن و ١٧٥ ملیار دینار.
 
خەرجییە سیادییەکان:
لە ڕەشنووسی پڕۆژە یاسای بودجە ٥٨ ترلیۆن و ٢٩٤ دینار بۆ خەرجییە سیادییەکان دانراوە کە دەکاتە ڕێژەی ٣٠%ی تەوای بودجەکە، کە ئەمەش کاریگەریی زۆری ھەیە لە سەر پشکی ھەرێمی کوردستان چونکە میکانیزمەکە وایە کە دوای داشکاندنی خەرجی سیادی و حاکمە ئینجا بەشەکەی ھەرێمی کوردستان بە رێژەی ١٢،٦٧% دەستنیشان دەکرێت. 

لە خەرجییە سیادییەکاندا ٢٣ ترلیۆن و ٥٠٨ ملیار دینار  تەرخانکراوە بۆ خەرجییەکانی (بەرھەمھێنان، گواستنەوە و ھەناردەکردنی  ٣ ملیۆن و ١٠٠ ھەزار بەرمیل نەوت رۆژانە لەلایەن حکومەتی عێراقەوە). 

ھەروەھا لەو چوارچێوەیەدا تەنھا ٣ ترلیۆن و ٨٧٦ ملیار تەرخانکراوە بۆ خەرجییەکانی پەیوەست بە (بەرھەمھێنان، گواستنەوە و ھەناردەکردنی ٤٠٠ ھەزار بەرمیل نەوتی ھەرێمی کوردستان رۆژانە).

لە خەرجییە سیادییەکاندا ھەروەھا ٩ ترلیۆن و ٧٦٤ ملیار بۆ وەزارەتی بەرگری تەرخانکراوە.

لە خەرجی تەرخانکراو بۆ وەزارەتی بەرگری، تەنھا بڕی ٢٢٨ ملیار و ٣٠٤ ملیۆن دینار بۆ مووچەی وەزارەتی پێشمەرگە تەرخانکراوە.

شایستە داراییەکانی ھەرێمی کوردستان:
لە رەشنووسی پڕۆژە یاسای بودجەی عیراق بە شێوازی خوارەوە پشکی ھەرێمی کوردستان رەچاوکراوە:

پشکی ھەرێمی کوردستان لە خەرجییە رەوەنەکان (النفقات الجاریە):

بەپێی مادەی (١٢/ دووەم) و مادەی (١١/ دووەم-ە) بڕی ٩ ترلیۆن و ٣٠٠ ملیار لە چوارچێوەی خەرجییە رەوەنەکان (النفقات الجاریە) بۆ مووچەی فەرمانبەرانی ھەرێمی کوردستان تەرخانکراوە کە مانگانە دەکاتە ٧٧٥ ملیار دینار کە ژمارەیان بە ٦٨١ ھەزار و ٩٧٩ فەرمانبەر دەستنیشانکراوە، کە لە چاو ساڵی ٢٠٢١ ئەم تەرخانکراوە زیادیکردووە بە بڕی ٣ ترلیۆن و ٥٢٥ ملیار دینار و ئەمەش دڵخۆشکەرە.

ھەروەھا بەپێی مادەی (١٠/ دووەم) و مادەی (١١/ دووەم-ە)، بڕی ١ ترلیۆن و ٣٤٦ ملیار دینار وەک خەرجیی مووچەی خانەنشینی بۆ ھەرێمی کوردستان تەرخانکراوە کە لە مانگێکدا دەکاتە بڕی ١١٢ ملیار دینار کە ئەمەیان بەراورد بە ساڵی ٢٠٢١ کەمی کردووە بە بڕی ٥٥٥ ملیار دینار.

بەم شێوەیە تەرخانکراوی مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینانی ھەرێمی کوردستان لە بودجەی عێراق مانگانە کە پێویستە بدرێت بە ھەرێمی کوردستان دەکاتە بڕی ٨٨٧ ملیار دینار، ئەویش بۆ تەواوی مانگەکانی سێ ساڵی ٢٠٢٣ تاوەکو ٢٠٢٥ کە ئەمەش نزیکە لە تێچووی مانگانەی مووچە لە ئێستادا کە بۆ مانگی ئاداری ئەمساڵ ٩١٠ ملیار دینار تەمویلی مووچە کراوە؛ ئەو کورتھێنانەی دروست دەبێت بڕی ٢٥ ملیار دینارە بۆ سەرجەم مووچەخۆران و خانەنشینان لەسەرتاسەری ھەرێمی کوردستان کە پڕکردنەوەی زەحمەت نابێت.

جگە لە مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینانی ھەرێمی کوردستان بەپێی مادەی (١٠/ دووەم) و مادەی (١١/ دووەم-ە)، ھەر لە ناو خشتەی خەرجییەکانی رەوان بڕی ٢ ترلیۆن و ٨٧٣ ملیار دیناری دیکە بۆ ھەرێمی کوردستان تەرخانکراوە بۆ (پێداویستییەکانی کاڵا، پێداویستییەکانی خزمەتگوزاری، چاککردنەوەی مەوجودات، یارمەتییەکان و  خەرجییەکانی دیکە).

پشکی ھەرێمی کوردستان لە خەرجییەکانی پەیوەست بە سەرمایە (النفقات الرڕسمالیە):
بەپێی مادەکانی (٢/ یەکەم-٤)  و  (١١/ دووەم-ە)، بڕی ٢ ترلیۆن و ٨٧٣ ملیار دینار بۆ پڕۆژەکانی وەبەرھێنان لە ھەرێمی کوردستان تەرخانکراوە.

و بەپێی مادەکانی (٢/ یەکەم-٤) و مادەی (١١/ دووەم-ە)، بڕی ٢٧٦ ملیار و ٥٥٠ ملیۆن دینار وەک پشکی ھەرێمی کوردستان لە خەرجیی پەرەپێدانی پارێزگاکان تەرخانکراوە.

لە بارەی ئەم تەرخانکردنە، گرنگە بزانین کە  ئەو داھاتە راستەقینەی کە عێراق ئەگەری ھەیە دەستی بکەوێت، زۆربەی بۆ خەرجییەکانی بەکاربردن دەڕوات. ئەوەش کە لە بودجەی عێراق وەک خەرجییەکانی وەبەرھێنان یان (خەرجی سەرمایە) بۆ پڕۆژەکان و پەرەپێدان تەرخانکراوە، دانراوە کە لە رێگەی قەرزەوە دابین بکرێت و چووەتە چوارچێوەی کورتھێنانەوە کە لە دوای ساڵی ٢٠١٤ەوە سەرەڕای ھەبوونی تەرخانکراو بۆ پڕۆژەکان لە سەرتاسەری عێراق، بەڵام ھەروەک مورەکەبی سەر کاغەز بووە و بە فیعلی ھیچی لێ خەرج نەکراوە. ئەمە بۆ تەرخانکراوی پڕۆژەکانی ھەرێمی کوردستانیش راستە، سەرەڕای ئەوەی بڕی ٢ ترلیۆن و ٨٧٣ ملیار دینار بۆ پڕۆژەکانی وەبەرھێنان لە ھەرێمی کوردستان تەرخانکراوە، بەڵام ئەگەر وەک ئێستا ھەر لەسەر بنەمای خەرجیی فیعلیی بێت ئەوا ئەم تەرخانکراوە لە ژمارە زیاتر ھیچی تر نییە و بە فیعلیی ھیچی لێ خەرج ناکرێت بۆ ھەرێمی کوردستان.

داھاتی دەروازە سنوورەییەکان:

داھاتی دەروازە سنورییەکانی ھەرێمی کوردستان بە بڕی ١ ترلیۆن و ٥٦٠ ملیار بۆ ساڵیک خەمڵێندراوە لەلایەن عێراقەوە و بەپێی مادەکانی (١٩/ دووەم) و (١١/ دووەم-ە)، بڕی ٧٨٠ ملیار دینار وەک ٥٠%ی داھاتی دەروازە سنوورییەکان بۆ ھەرێمی کوردستان دەمێنێتەوە.

پێترۆ دۆلار:
بەپێی مادەی (٢/یەکەم-٥ڕ)، بڕی ٦٦٤ ملیار و ٣٠٠ ملیۆن دینار  وەک پشکی ھەرێمی کورستان لە  داھاتی فرۆشی نەوتی خاو، (٥% ی داھاتی نەوت)، لە کێڵگەکانی ھەرێمی کوردستان تەرخانکراوە.

مووچەی پێشمەرگە:
٢٢٨ ملیار و ٣٠٤ ملیۆن دینار وەک بەشی ھەرێمی کوردستان لە تەرخانکراوی وەزارەتی بەرگری بۆ مووچەی پێشمەرگە رەچاوکراوە.

بەپێی خاڵەکانی سەرەوە، کۆی گشتیی شایستەی دارایی ھەرێمی کوردستان بۆ ساڵی ٢٠٢٣، لە ئەگەری خەرجکردنی ١٠٠%ی شایستە داراییەکانی ھەرێمی کوردستان، ساڵانە دەکاتە ١٨ ترلیۆن و ٣١٠ ملیار دینار و مانگانە دەکاتە ١ ترلیۆن و ٥٢٦ ملیار دینار.

پشکی ھەرێمی کوردستان لە خەرجییەکانی حاکیمە بۆ تەواوی ساڵی ٢٠٢٣ بە بڕی ١ ترلیۆن و ٢٥٧ ملیار دینار دەخەمڵێنرێت، بەڵام پشکی ھەرێمی کوردستان لە خەرجییەکانی حاکیمە بە کاش ھەژمار نەکراوە، چونکە لە بنەڕەتدا ئەم خەرجییانە بە شێوەی عەینی دەنێردرێن بۆ ھەرێمی کوردستان نەک بە پارەی کاش.
 
پابەندییەکانی ھەرێمی کوردستان:
تاوەکو ئێستا خاڵەکانی سەرەوە پەیوەست بوون بەو پارەیەی کە بەپێی رەشنووسی بودجە تەرخانکراوە بۆ ھەرێمی کوردستان. لە بەرامبەردا ھەرێمی کوردستان دەبێت بە خاڵەکانی خوارەوە پابەند بێت:

١. پابەندیی نەوتی بە ھەناردەکردنی بڕی٤٠٠ ھەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا لە کێڵگەکانی ھەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای نرخی فرۆشتنی کۆمپانیای سۆمۆ کە مانگانە داھاتەکەی بە ١ ترلیۆن و٩٢ ملیار دینار دەخەمڵێندرێت (بێ ئەوەی خەرجییەکانی نەوتی لێ دابشکێندرێت) .

٢.  رێژەی ٥٠% لە داھاتی دەروازە سنوورییەکان کە مانگانە بە ٦٥ ملیار دینار دەخەمڵێندرێت. 

٣. قیستی مانگانەی پابەندی بەرامبەر بانکی عێراقی بۆ بازرگانی (TBI) بە بێ سوودی بانکی (الفوائد المێرفیە) کە مانگانە ٥٣ ملیار و ٧٠٠ ملیۆن دینارە.

بەو پێیەش کۆی گشتیی پابەندی ھەرێمی کوردستان لە مانگێکدا دەکاتە ١ ترلیۆن و ٢١٠ ملیار دینار و لە ماوەی یەک ساڵدا دەکاتە ١٤ ترلیۆن و٥٢٠ ملیار دینار.

بەڵام کێشەیەکی بەرچاو لەم نێوەندەدا ئەوەیە کە لە پڕۆژە یاسای بودجەی ٢٠٢٣ی عێراق وەک چۆن لەسەرەوە باسکرا، بڕی ٣ ترلیۆن و ٨٧٦ ملیار دینار تەرخانکراوە بۆ خەرجییەکانی بەرھەمھێنان، گواستنەوە و ھەناردەکردنی نەوتی ھەرێمی کوردستان، لە کاتێکدا ئەگەر مەرجە داراییەکانی گرێبەستی کۆمپانیا نەوتییەکان وەک ئێستا بمێننەوە بە بێ گۆڕانکاری ئەوا بەپێی راپۆرتەکانی ساڵی ٢٠٢٢ی کۆمپانیای وردبینیی دارایی (دیلۆیت) خەرجییە فیعلییەکانی کەرتی نەوت لە ھەرێمی کوردستان زیاترن و بڕەکە لە  ساڵێکدا (٥ ملیار و ١٤٩ ملیۆن دۆلار)ە،  واتا  ٦ ترلیۆن و٦٩٤ ملیار دینارە و بەوپێیەش ھەرێمی کوردستان بڕی ٢ ترلیۆن و ١٦٩ ملیار دۆلار کورتھێنانی بۆ دروست دەبێت بۆ داپۆشینی خەرجییەکانی نەوت، کە ئەمەش کێشەیەکی گەورەیە و یان دەبێت گۆڕانکاری لە مەرجەکانی دارایی گرێبەستە نەوتییەکان بکرێت یان ئەم تەرخانکردنە دەبێت زیاد بکرێت، ئەگینا ھەرێمی کوردستان ناتوانێ پابەندیی نەوتی خۆی بەم مەرجانەی ئێستا جێبەجێ بکات.

بەشی ھەرێمی کوردستان لە قەرزەکانی ھاتوو لە پڕۆژە یاسای بودجەی عێراق:
بڕی ٦٢ ملیار و ٤٠٠ ملیۆن دینار بۆ پشکی ھەرێمی کوردستان لە پڕۆژەکانی وەبەرھێنان تەرخانکراوە کە بە قەرزی دەرەکی تەمویل دەکرێن بەم شێوەیە: (٤٦ ملیۆن دۆلار بۆ پڕۆژەکانی ئاو و ئاوەڕۆ / ٢ ملیۆن دۆلار بۆ وەزارەتی پلاندانان) لە کۆی گشتی قەرزی دەرەکی کە دەکاتە ١٠ ترلیۆن دینار و پشکی ھەرێمی کوردستانیش لەو قەرزانە یەکسانە بە رێژەی ٠.٦%. سەرچاوەی ئەو قەرزە دەرەکییانە بریتییە لە (بانکی نێودەوڵەتی، سندووقی دراوی نێودەوڵەتی، ئاژانسی ژاپۆنی بۆ ھاوکاریی نێودەوڵەتی، سندووقی سعودی بۆ گەشەپێدان، یەکێتیی ئەوروپا، قەرزی ئەمریکی و بەریتانی ( (UKEFو ئەڵمانی و ئیتاڵی، GE، سندووقی کوێتی، سندووقی نێودەوڵەتی بۆ گەشەپێدانی کشتوکاڵی، ئاژانسی فەرەنسی بۆ گەشەپێدان و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان). (بۆ زانیاری زیاتر سەیری خشتەی بڕگەی دووەمی ماددەی دووەمی رەشنووسی یاسای بودجە بکە).

ئەو تەرخانکردنەی کە لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا پێشێلکردنێکی ئاشکرای ئەحکامی بڕگەی یەکەمی مادەی (١٠٦)ی دەستوورە کە دەسەڵاتی فیدراڵی پابەند دەکات بە دەستەبەرکردنی دابەشکردنی دادپەروەرانەی بەخشین و ھاوکاری و قەرزە نێودەوڵەتییەکان بەپێی ماف و شایستەکانی ھەرێمی کوردستان، چونکە ئەگەر پشکی ھەرێمی کوردستان بەگوێرەی رێژەی ١٢.٦٧% حیساب بکرێت ئەوا پشکی ھەرێمی کوردستان لە قەرزە نێودەوڵەتییەکان یەکسان دەبێت بە بڕی ١ ترلیۆن و ٢٦٧ ملیار دینار نەک تەنھا (٦٢ ملیار) دینار. جگە لەوەش، قیستی قەرزی دەرەکی و ناوخۆ و ھەروەھا سوودەکانیان لەنێو خشتەی خەرجییە سیادییەکاندا دانراوە کە ھەمووی لە پشکی ھەرێمی کوردستان دەبڕدرێت پێش ئەوەی پشکی ھەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتیی فیدراڵییەوە حیسابی بۆ بکرێت و بۆ ساڵی ٢٠٢٣ خەرجییە سیادییەکان دەکاتە ٥٨ ترلیۆن و ٢٩٤ ملیار دینار (بە رێژەی ٢٩.٢٦%ی کۆی خەرجییەکان) و بە بێ ئەوەی ھەرێمی کوردستان سوودمەند بێت لەو قەرزانە بەگوێرەی شایستە دەستوورییەکەی.

پێویستە ئاماژە بە مادەی (٤) لە رەشنووسی یاسای بودجە بکرێت کە تێیدا ھاتووە (ئەنجوومەنی وەزیرانی فیدراڵی دەتوانێت لە کاتی پێویستدا گواستنەوە (مناقلە) لە نێوان ئەو تەرخانکردنانەی قەرزدا بکات کە لەم یاسایەدا ھاتووە و سوودمەندی قەرزەکە بگۆڕێت). بەم شێوەیە لە رەشنووسی یاساکەدا دەسەڵاتی راستکردنەوەی ئەم بابەتە دراوە بە ئەنجوومەنی وەزیرانی فیدراڵی لە رێگەی ئەنجامدانی گواستنەوە (مناقلە) لە نێوان تەرخانکردنی قەرزەکان و گۆڕینی سوودمەندی قەرزەکە بە ئاڕاستەی دەستەبەرکردنی شایستە، بەڵام ئەمە دەمێنێتەوە سەر میزاجی بەڕێز سەرۆکوەزیرانی عێراق کە ئایا ئەم دەسەڵاتەی بەکاردەھێنێت تا ھەرێمی کوردستان پشکی خۆی لە قەرزەکان وەربگرێت یان نا؟ بۆیە وا باشترە بە دەقی یاسایی روون ئەو بابەتە یەکلایی بکرێتەوە نەک بدرێتەوە دەست حکومەتی عێراقی.

جێکردنەوەی قەرز و پابەندییە داراییەکانی ھەرێمی کوردستان لەناو پڕۆژە یاسای بودجەی عێراقی فیدراڵ بۆ ساڵی ٢٠٢٣:

وەک ئاشکرایە بەشە بودجەی ھەرێمی کوردستان لە بودجەی عێراقی فیدراڵ لەسەر رێژەی ١٢.٦٧% لە کۆی گشتی تەرخانکراوی خەرجییەکانی فیعلی دەستنیشان دەکرێت ھەروەک لە مادەی (١٢) لە پڕۆژە یاساکەدا ھاتووە، بەڵام ئەمەش دوای داشکاندنی خەرجییەکانی (النفقات السیادیە والحاکمە). لەناو خشتەی خەرجییەکانی سیادییشدا سەرجەم بەرکەوتەی گەڕانەوەی قەرز و سوودەکانی ئەو قەرزانەی لەخۆگرتووە و لە بەشە بودجەی ھەرێمی کوردستان کەم دەکرێتەوە بە بێ ئەوەی ھەرێمی کوردستان سوودمەند بێت لەم قەرزانە.

ھەرچی پەیوەندیدارە بە ئیدیعای ھەرێمی کوردستان بۆ شایستە داراییەکانی پێشووی لە ئەستۆی حکومەتی فیدراڵی لە ساڵەکانی ٢٠٠٤ تا ٢٠٢٢ لەناویشیدا بابەتی گەڕانەوەی مووچەی پاشەکەوتکراوی مووچەخۆرانی ھەرێمی کوردستان، ئەم بابەتە بەگوێرەی بڕگەی (یەکەم) لە مادەی (١٣) لە پڕۆژە یاساکە جێھێڵدراوە بۆ وردبینیکردنی لەلایەن ھەردوو دیوانی چاودێری ھەرێمی کوردستان و عێراق و ھیچ تەرخانکراوێک بۆ ئەم بابەتە دەستنیشان نەکراوە لە خشتەکانی یاسای بودجەی عێراق، ئەمەش لە کاتێکدایە کە بەگوێرەی مادەی (١٥) لە یاسای فیدراڵی بەڕێوەبردنی دارایی فیدراڵی ژمارە (٦)ی ساڵی ٢٠١٩ ھاتووە کە نابێت زێدەڕەوی بکرێت لە خەرجییەکانی ھاتوو لە یاسای بودجە لەبەر ھەر ھۆ و پاساوێک بێت و نابێت ھیچ پابەندییەک پارەی بۆ خەرج بکرێت ئەگەر تەرخانکراوی نەبێت لە ناو یاسای بودجەدا.

ئاستەنگەکانی بەردەم خەرجکردنی شایستە داراییەکانی ھەرێمی کوردستان وەک لە خشتەکانی ھاوپێچی پڕۆژە یاسای بودجەی عێراقی فیدراڵ بۆ ساڵی ٢٠٢٣ جێگیر کراون:

١. کۆی گشتیی بەشی ھەرێمی کوردستان لە خەرجییەکانی بودجەی عێراقی فیدراڵ بۆ ساڵی ٢٠٢٣ بۆ خەرجییەکانی (النفقات الجاریە والرڕسمالیە) دەکاتە ١٦ ترلیۆن و ٦١٠ ملیار دینار بۆ تەواوی ساڵی ٢٠٢٣، ئەمە سەرەڕای بەشی ھەرێمی کوردستان لە تەرخانکراوی خەرجییەکانی (النفقات السیادیە) بەم شێوەیە:

ڕ)  ٢٢٨ ملیار و ٣٠٤ ملیۆن دینار؛ مووچەی ھێزەکانی پێشمەرگە لە چوارچێوەی تەرخانکراوی ھێزە زەمینییەکانی سەر بە وەزارەتی بەرگری.

ب)  ١ ترلیۆن و ٤٢٨ ملیار دینار بۆ خەرجییەکانی گواستنەوەی بڕی ٤٠٠ ھەزار بەرمیل نەوت/ رۆژانە لە کێڵگە نەوتییەکانی ھەرێمی کوردستانەوە.

ج)  ٢ ترلیۆن و ٤٩٨ ملیار دینار بۆ خەرجیی بەرھەمھێنان و ھەناردەکردنی بڕی ٤٠٠ ھەزار بەرمیل نەوت/ رۆژانە لە کێڵگە نەوتییەکانی ھەرێمی کوردستانەوە.

 بەم شێوەیە کۆی گشتی بەشی ھەرێمی کوردستان لە تەرخانکراوی خەرجییەکانی (النفقات الجاریە والرڕسمالیە والسیادیە):

 ٢٠ ترلیۆن و ٤٨٦ ملیار دینار.

٢. راستە ئەو بڕە پارەیەی سەرەوە لە خشتەکانی ھاوپێچی پڕۆژە یاسای بودجەی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٣ جێگیرکراوە، بەڵام ئەم ئاستەنگانەی خوارەوەیان ھەیە لەبەردەم خەرجکردنی ئەم بڕە پارانە بۆ ھەرێمی کوردستان:

ڕ)  ئاستەنگی خەرجیی فیعلی (الإنفاق الفعلی): لە دوای ساڵی ٢٠١٤ەوە بۆ یەکەم جار لە یاسای بودجەی عێراق بۆ ساڵی ٢٠١٥ دەستەواژەی (النفقات الفعلیە) وەک بنەما بۆ ھەژمارکردنی بەشی ھەرێمی کوردستان بەکارھێندرا. بەمجۆرە وەزارەتی دارایی رێژەی ١٢.٦٧%ی ھەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای داھاتی فیعلی بەردەستی وەزارەتی دارایی خەرج دەکات کە بە بڕی ١٣٤ ترلیۆن و ٥٥٣ ملیار دینار خەمڵێندراوە نەک خەرجییەکان کە بە ١٩٩ ترلیۆن و ٢٢ ملیار دینار دانراوە.

ب)  ئاستەنگی رێژەی تەرخانکراوی مووچەی ھەرێمی کوردستان لە چاو بەغدا ئەگەر (خەرجی فیعلی) بکرێتە بنەما :  کۆی گشتیی تەرخانکراوی مووچە لە سەرتاسەری عێراق ٥٩ ترلیۆن دینارە و ئەوەی ھەرێمی کوردستان ٩ ترلیۆن دینارە. بەم شێوەیە مووچەی ھەرێمی کوردستان رێژەی ١٥.٢٥%ی تەرخانکراوی مووچەی عێراق پێکدەھێنێت و ژمارەی مووچەخۆرانی عێراق ٤ ملیۆن و ٩٦ ھەزار و ٨٠١ فەرمانبەرە و ھەرێمی کوردستان ٦٨١ ھەزار و ٩٧٩ فەرمانبەرە. بەم شێوەیە فەرمانبەرانی ھەرێمی کوردستان رێژەی ١٦.٦% لە ژمارەی فەرمانبەرانی عێراق پێکدێنێت نەک رێژەی ١٢.٦٧%.

ج)  کۆی گشتیی مووچەی تەرخانکراوی چاودێری کۆمەڵایەتی (خانەنشینی) عێراق بریتییە لە ٢٨ ترلیۆن دینار و ھەرێمی کوردستان ١ ترلیۆن و ٣٤٦ ملیار دینار.

ە)  تەرخانکراوی مووچەی ھێزەکانی پێشمەرگە خراوەتە ناو تەرخانکراوی ھێزەکانی وشکانیی سەر بە وەزارەتی بەرگری کە وا باشتر بوو لە خانەیەکی سەربەخۆ لەناو تەرخانکراوی (النفقات السیادیە)دا بووایە.

و)  میکانیزمی دەستنیشانکردنی بەشە بودجەی ھەرێمی کوردستان بریتییە لە رێژەی ١٢.٦٧% لە کۆی گشتی تەرخانکراوی خەرجیی فیعلی لە دوای داشکاندنی خەرجییەکانی سیادی و حاکیمە و ئەوەی کە دەمێنێتەوە ١١٧ ترلیۆن و ١٠٠ ملیار دینارە، نەک لە کۆی گشتی تەرخانکراوی خەرجییەکان کە بە بڕی ١٩٩ ترلیۆن و ٢٢ ملیار دینار دەستنیشان کراوە.

ز)  دەزگای ناوەندیی ئامار سەر بە وەزارەتی پلاندانانی فیدراڵی، بەپێی نووسراویان ژمارە (١٢٨٩٩) لە ١٩/١٢/٢٠١٧ ژمارەی دانیشتوانی ھەرێمی کوردستانی بەپێی پارێزگاکان بۆ ساڵی ٢٠١٨ دیاریکردووە و بە  ٥,٣٠٩,٤٠٥ کەس خەمڵاندووە کە ١٤%ی کۆی خەمڵاندنی دانیشتوانی عێراق پێکدەھێنێت، کە دەکاتە ٣٨,١٢٤,٢٠٠ کەس، نەک رێژەی ١٢.٦٧%.

٣.  بڕی پارەی پێویست بۆ پڕکردنەوەی خەرجییەکانی بەرھەمھێنان و ھەناردەکردن و گواستنەوەی بڕی ٤٠٠ ھەزار بەرمیل/ رۆژانە لە کێڵگەکانی ھەرێمی کوردستانەوە بە بڕی ٥ ملیار و ١٤٩ ملیۆن دۆلار لەلایەن کۆمپانیای وردبینیی (دیلۆیت)ەوە خەمڵێندراوە کە دەکاتە ٦ ترلیۆن و ٦٩٤ ملیار دینار، بەڵام لەناو خەرجییەکانی (النفقات السیادیە)دا تەنھا بڕی ٣ ترلیۆن و ٨٧٦ ملیار دینار دانراوە. بەم شێوەیە کورتھێنانێکی گەورە دروست دەبێت بە بڕی ٢ ترلیۆن و ٨٢٠ ملیار دینار و ئەگەر پڕنەکرێتەوە ئەوا ھەرێمی کوردستان ناتوانێت کۆمپانیا بەرھەمھێنەرەکانی نەوت لە کێڵگەکانی ھەرێمی کوردستان پابەند بکات بە بەرھەمھێنان و ھەناردەکردنی ٤٠٠ ھەزار بەرمیل نەوت/ رۆژانە، ئەمە جگە لە قەرز و پارەی پێشەکیی وەرگیراو لە کڕیارانی نەوت و پابەندە داراییەکانی پێشوو پەیوەندیدار بە نەوت و گاز لە ئەستۆی وەزارەتی سامانە سرووشتییەکان کە ھیچ ئاماژەیەکی بۆ نەکراوە لە پڕۆژە یاسای بودجەی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٣.

٤.  لە پڕۆژە یاسای بودجەی ئەمساڵ جگە لە دەستەواژەی (النفقات الفعلیە) دەستەواژەیەکی نوێش ھاتوەتەکایەوە کە ئەویش ئەوەیە ھەژمارکردنی بەشی ھەرێمی کوردستان لە ھیچ حاڵەتێکدا نابێت لە رێژەی داھاتی نەوتی و بەشی گەنجینە لە داھاتی خاڵە سنوورییەکان زیاتر بێت (............ وبما لایزید عن النسبە ژاتھا من الإیرادات النفگیە وحێە الخزینە من إیرادات المنافژ الحدودیە)، بەم شێوەیە ھیچ نرخێک بۆ ئەو ژمارانە نامێنێتەوە کە لە خشتەکانی ھاوپێچی بودجەی عێراق بۆ ھەرێمی کوردستان جێگیرکراون و وەکو ساڵانی پێشوو وەزارەتی دارایی فیدراڵ ھەرێمی کوردستان قەرزدار دەکات لەبەردەم حکومەتی فیدراڵی، ھەروەک لە ساڵانی ٢٠٢١ و ٢٠٢٢ بینیمان.

پێشنیاری چارەسەر:
١. لابردنی دەستەواژەی (النفقات الفعلیە) لە ھەردوو بڕگەی (یەکەم) و(دووەم) لە مادەی (١٢) لە پڕۆژە یاسای بودجەی عێراقی فیدراڵ بۆ ساڵی ٢٠٢٣ و بەم شێوەیە بخوێنرێتەوە:

(المادە ١٢: ڕولاً- تحدد حێە إقلیم کردستان من إجمالی النفقات المبینە فی الجدول............. پانیاً: تحدد حێە إقلیم کردستان من مجموع النفقات الجاریە ونفقات المشاریع الإستپماریە بعد إستبعاد النفقات السیادیە....... ).

٢. سەرەڕای لابردنی دەستەواژەی (النفقات الفعلیە)، پێویستە ئەم دەستەواژە نوێیەش لاببردرێت کە ئەویش ئەوەیە ھەژمارکردنی بەشی ھەرێمی کوردستان لە ھیچ حاڵەتێکدا نابێت لە رێژەی داھاتی نەوتی و بەشی گەنجینە لە داھاتی خاڵە سنوورییەکان زیاتر بێت (............ وبما لایزید عن النسبە ژاتھا من الإیرادات النفگیە وحێە الخزینە من إیرادات المنافژ الحدودیە).

٣. لە حاڵەتی جێبەجێنەکردنی پێشنیازی ھاتوو لە بڕگەی (١)ی سەرەوە، ئەو کات پێویستە وەک بژاردەی دووەم خەرجییە فیعلییەکانی ھەرێمی کوردستانیش لە چوارچێوەی خەرجییە فیعلییەکانی سەرتاسەری عێراق ھەژمار بکرێت، نەک تەنھا لەسەر خەرجییە فیعلییەکانی پانزە پارێزگاکەی دیکەی عێراق، و لەناو یاسای (قانون الإدارە المالیە الإتحادیە) ژمارە (٦)ی ساڵی ٢٠١٩ و لە بڕگەی (پازدەھەم) لە مادەی (١)ی یاساکەدا بە ئاشکرا ھاتووە کە یەکەکانی خەرجی ھەرێمی کوردستانیش دەگرێتەوە. ھەروەھا لە مادەی (٢)ی ھەمان یاسادا ھاتووە کە خەرجییەکانی ھەرێمی کوردستان بەشێکە لە بودجەی گشتی عێراقی فیدراڵ.

 بۆ جێبەجێکردنی ئەم پێشنیاز و چارەسەرانەش، پێویستە ھەمواری پڕۆژە یاساکە بکرێتەوە لەبەر ڕۆشنایی خاڵەکانی سەرەوە. ھەندێک لەم ھەموارکردنەوانەش لە دەسەڵاتی ئەنجوومەنی نوێنەران نییە بەگوێرەی مادەی (١٢) لە یاسای ژمارە (٦)ی ساڵی ٢٠١٩ چونکە ئەنجوومەنی نوێنەران تەنھا دەسەڵاتی کەمکردنەوەی سەقفی بودجەی ھەیە نەک زیادکردنی. بەڵام ھیچ نەبێت ئەنجوومەنی نوێنەران دەتوانێت دەستەواژەی خەرجی راستەقینە (الانفاق الفعلی) لابەرێت یان ھیچ نەبێت وەزارەتی دارایی فیدراڵ پابەند بکات کە خەرجیە فیعلییەکانی ھەرێمی کوردستانیش لە چوارچێوەی خەرجیە فیعلییەکانی دەوڵەت ئەژمار بکات و لە ھەمان کاتدا ئەو بەربەستەش لا ببەن کە دەڵێت پشکی ھەرێمی کوردستان لە ھیچ حاڵەتێک نابێ لە بڕی بەشداری ھەرێمی کوردستان لە داھاتی فیدڕاڵیی زیاتر بێت..

مەبەست لە خستنەڕووی ئەم بابەتە بەم وردەکارییەوە زیاتر بۆ بەرچاوڕوونی خوشک و برایانی کوردستانییە لە ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەران بەتایبەتتریش ئەندامانی ھەردوو لیژنەی دارایی و یاسایی لە ئەنجوومەنی نوێنەران و ھەروەھا لایەنە سیاسییە کوردستانییەکانی بەشدار لە (ھاوپەیمانیی بەڕێوەبردنی دەوڵەت)ە کە پێکھێنەری کابینەی بەڕێز محەممەد شیاع سودانییە کە وا بڕیارە رۆژی ١٠/٥/٢٠٢٣ دوا رێکەوتی یەکلاییکردنەوەی گفتوگۆکانی تایبەت بە پڕۆژە یاسای بودجە بێت.

تێبینی: ئامانج لەم راپۆرتە ئامادەکراوە بۆ پشتیوانیی ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەران لە فراکسیۆنە کوردستانییەکانە تا ھاوکاریان بێ بۆ زامنکردنی بەشە بودجەی ھەرێمی کوردستان. 

دەقی پرسەنامەکەی سەرۆک بافڵ.... 

کۆچی دوایی ژنە تێکۆشەری دێرین خاتوو (گۆڤەند سەعدی حەمد) خێزانی فەرماندەی کۆچکردوو قادر دۆشکە نیگەرانی کردین.

‎خاتوو گۆڤەند زیندانی سیاسی، پێشمەرگەی شاخ و شۆڕشگێڕێکی دڵسۆزی کوردستان بوو. ھاوشانی کاک قادر دۆشکە خەباتی دەکرد و نموونەی خێزانی تێکۆشەر و بەئەمەکی یەکێتی و کوردستان بوون.

‎لەخوای گەورە داواکارین خاتوو گۆڤەند بە بەھەشتی بەرین شاد و سەبووری بەھەموولایەک ببەخشێت.

‎دڵسۆزتان 
‎بافڵ جەلال تاڵەبانی 
‎سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان