وتار
لە دیدارێکی میدیای فەیسبووک کەسێک کە سیفاتی پیاوی ئایینی هەیە ، بەڕاست و چەپ دژی ژنی کورد قسە دەکات و شۆڕشی کورد بە دژە دین دەناسێنێت، خودا لەگەڵ مەزڵومە و دژی ستەمکارییە، سیفات و ئەخلاقی خەوارج دیارن ، بەچەند هۆکارێک کورد رەوایە بجەنگێت ، ئەوان لە ناو خاک و ماڵی خۆیانن، ئەوەی کرا دژە ئینسانییەت و دژی خوداو دینی ئیسلامە ، کورد زۆرینەی موسڵمانن ، لە ڤیدیۆی چەتەکان وەک بەراز ناو دەبران و سوکایەتی بە کۆمەڵی کوردەواری دەکرا ، هەموو ئەوکارانەی کران دەچنە خانەی جینۆسایدەوە، روونە دژە کوردەکان بە فیتی داگیرکەرانی کوردستان ئەوشەڕەیان کرد. ئەگەر کەسێک لەسەر جێ و رێگەی خۆی خوێنی بەناحەق بڕێژرێت بێگومان پلەی شەهیدە. ئەوانەی هاتنە سەر شێخ مەقصود کۆنە داعش و گروپی گورگە بۆرەکان و نەژاد پەرستە پەرگیرەکانە ، رەنگە شوناسی ئیسلامیان لە خۆیان ناو نابێت بەڵام لە راستیدا دەرچوو لە دینن کە روونە ئایینی ئیسلام ئاشتی گەرەکە .
دواتر دەسەڵاتی سوڵتانی عوسمانی کە شەش سەدە بە ئاگروو ئاسن وڵاتانی عەرەبیان داگیرکردبوو بە خەلیفەی خۆی وەسفیان دەکات ، ئەگەر ئەوان خەلیفەی موسوڵمانانن بۆ دەبێت گەلانه عەرەب خۆیان لەدەستیان رزگار بکەن و دەوڵەتی ئازاد لە دوای دەسەڵاتی خەلیفە بۆ خۆیان دروستبکەن و ساڵانە یادی نەجاتبوونی خۆیان بکەنەوە .
ئەگەر خەلیفەی عوسمانی پیرۆزن بۆ رەوایەتیان دەدا بە کوشتنی کوردو ئێزیدی و کۆمەڵکوژی گەلانی جیران لەسەرویانەوە ئەرمەن و یۆنان و عەرەب .
ساڵی (١٥١٦) دا، لە رۆژئاوای کوردستان بە تایبەتیش لە شاری (حەلەب) زیاتر لە (٩٠) هەزار پیاویان کوشتن و سەریان برین مێژوو پڕە لە کاره کۆمەڵکوژی عوسمانییەکان ، دەسترێژییان کردە سەر ژنانیش.. بازاڕ و سامانیشیان دزین و تەڵانیان کردن.
ئەم کۆمەڵکوژییەی حەلەب بە (سەربـڕینی گـرد) ەکە ناودەبـرێت، چونکە سوپای دڕندەی عوسمانی سەری سەربـڕاوەکـانیان کۆکردەوە و لەسەریـەک کەڵەکیان کردن، شێوەی گردێکـیان لێ پێکهـێنان.. ئەمەش بۆ چاوشکانـدن و ترس و تۆقانـدنی خەڵک بـوو.
دکتۆر (جمال الغیطاني) میسری، باس لە داگیرکردنی میسر لە لایەن عـوسمانییەکانەوە دەکات و دەڵێت:”ژیانی مرۆڤ هیچ نرخێکی نەبوو، سوپای ئینکشاری عوسمانی، هەر ساتێک هەر کەسێکیان بویستایە دەیان کوشت، هەر ئافرەتێکیان بویستایە دەیان برد و بە ئاشکرا لاقەیان دەکرد، تەنانەت گەر لە نێو مزگەوتیش بوایـە”
لە ساڵی (١٨٤٢) دا، کە عـوسمانییەکان شاری (کەربـەلا) یان لە عـێراقیان داگیرکرد، زیاتر لە (١٠) هەزار ژن و پیاویان لە کەربەلا کوشـت و لاقەی کچان و ژنانیان کردن.
لە ساڵی (١٩١٥) دا، (فەخری پاشا) شاری (مەدینە) ی سعـوودیەی کردە مۆڵگایەکی سەربازی عوسمانی و (مزگـەوتی پێغـەمبەر) یشیان کردە بارەگایەکی سەربازی، دوای ئەوەی کە چی کەل وپەل و شتی بەنرخ و بەڵگەنامەی مێژوویی تێدابوو، تاڵانیان کردن. دەسترێژیشیان کردە سەر کچان و ژنانیان. بە زۆرەملێش بەشێکی زۆری خەڵکی شاری مەدینەیان راگواستەوە و لە شار دەریانیان کردن.
لە ساڵی (٢٠١٨) دا، لە سعوودییەدا، فـیلمێکی دیکۆمێنتارییان لە بارەی تاوانەکـانی دەوڵەتی عـوسمانی کە دەرهـەق بە عـەرەبەکانی ناوچـەی حیجـاز ئەنجـامیان دان.
بەداخەوە پێشڕەوی بۆ دژە کورد بەردەوامە .
خەتێ، لە کورد نابڕێت. لە بارەی شۆڕشی ژن ، وابزانم ژن ئیشی حاجەت شۆردن نییە..؟!
راستە ماڵدارەو خاوەن ئابوریی گشتییە، هەر خۆی لە ئیسلامدا لە جەنگەکان ژن بەشداربوون لەبەرەکانی جەنگ تیمارکەرو هاوکاری موسوڵمانان بوون ، لە ناو کورد دا ژن سیمبول و پێشڕەوی کۆمەڵگەیە لە شۆڕشی نوێدا (هێرۆخان) سیمبولی ژنی کوردو بەشداری ژەنە لە شۆڕشدا دەیان ژن لە ریزەکانی خەباتدا رۆڵیان هەبووەو شەهیدبوون ، لە شۆڕشی رۆژ ئاوادا ژن بووە فاکتەری سەرکەوتن و یەکسانی ئەوەژن بوو جەنگی رەوای کردو خوێنی تێکەڵ بەخاک کرا ئەگەر حاجەت شۆر بونایە ، دەکرانە کەنیزەو دەفرۆشران بۆ غەریزە..؟!
بە دیتنی من ئەو لێدوانە برین و ئازارەکانی قوڵتر کردەوە سودێکی ئەوتۆی بۆ دین و دنیا نەبوو .
بریا ئەم سوکایەتییە هەر نەکرایە کە ژن لاوازو زەعیفەو بێدەسەڵاتن باشترە دابنیشن .
ئەمرۆکە ژنی کورد خانمی یەکەمی وڵات و وەزیرو پارێزگارو فەرماندەو حاکم و کاربەدەستی بەڕێوبردنی ئەم وڵاتەیە ژنه کورد سلۆگانەکەی بۆتە دروشمی جیهانی کە دەڵێت ژن ژیان ئازادی .
*بۆ ئەم وتارە پشت بە لێکۆڵینەوەی( عوسمانییەکان و مێژوویەک لە تاوان و بێڕەوشتییان، لە نوسینی رەزا شـوان، بەستراوە
هەر چەندە ئەم پرسە پەیوەندی بە هەموو سەردەمەکانەوە هەیەو لە گەڵ کۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا هەنگاو دەنێ، بەها کۆمەڵایەتییەکان یەکێک لە گرنگترین بنەما فکری و کەلتوورییەکانن کە ڕێنمایی هەڵسوکەوت، بیرکردنەوە و شێوازی پەیوەندیی مرۆڤانە لە کۆمەڵگادا دەکەن. ئەم بەهایانە شتێکی جێگیر و نەگۆڕاو نین، بەڵکو بە شێوەیەکی بەردەوام لە گۆڕان و گەشەسەندندان. بەپێی سەردەم، بارودۆخ و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی، ئەم بەهایانە گۆڕانکاریان بەسەردا دێت، هەندێکجار تەنانەت دەتوانن پێچەوانەی یەکتریش بن. ئەم جیاوازییەش پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە بە بنەما کەلتوورییەکان وەک ئایین و داب و نەریتی کۆمەڵایەتی، هەروەها ئەو گۆڕانکارییە خێرایانەی کە لە ڕێگەی سیستەمە سیاسییەکان، ئابووری و تەکنەلۆژیاوە ڕوو دەدەن.
لە دۆخی جیهانیی ئێستادا، زۆربەی بەها کۆمەڵایەتییەکان بەرەو ئاراستەی تاکگەرایی هەنگاو دەنێن؛ واتا تاک، بەرژەوەندی کەسی و پێداویستییەکانی خۆی دەخاتە پێش بەرژەوەندی گشتی. هەرچەندە ئەم ئاراستەیە لە ڕوانگەی گەشەی مافی تاک و ئازادییە کەسییەکانەوە هەندێک جار وەک پێشکەوتن دەبینرێت، بەڵام لە زۆربەی حاڵەتەکاندا دەکرێت تاک بەرەو خۆپەرستی، کەمبوونی هەستکردن بە بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی و لاوازبوونی پابەندبوون بە بنەما ئەخلاقییە گشتییەکان ببات. سەرئەنجامی ئەم ئاراستەیەش ڕەنگە بوونەوەرێکی دژە ئەخلاقی مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتی دروست بکات، کە لەو دۆخەدا هاوبەشی، هاوکاری و ڕێزگرتنی یەکتر بە شێوەیەکی دراماتیکی لاواز دەبن.
کاتێک بەها کۆمەڵایەتییەکان بێبەها دەبن، جۆرێك لە كۆیلایەتی هاوچەرخ دروست دەبێت؛ كۆیلەیەك كە وەك قورمیش لە ڕێگەی میدیا و ژیری دەستكردەوە فێركراون. ئەمانە زۆر بە ئاسانی دەبن بە ئامرازیێكی بەكارهاتوو، بەتایبەت هەر دەسەڵات و لایەنێك دەتوانێت بە پێی ویست و ئامانجی خۆی بیر و هەڵسووكەوتیان ئاراستە بكات، بێ ئەوەی هەست بە كۆیلایەتی خۆیان بكەن.
لەم ڕوانگەیەوە کە جیهانگیری و تەکنەلۆژیا و سیستەمی سەرمایەداری زاڵە بەسەر زۆرێک لە کایەکانی کۆمەڵگە، پرسیارێکی سەرەکی دێتە پێشەوە، چارەنووسی داهاتووی بەها کۆمەڵایەتییەکان بەرەو کوێ هەنگاو دەنێت؟
وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە کارێکی هێندە ئاسان نییە، چونکە گۆڕانکارییە خێراییەکان لە کۆمەڵگادا تەنها بە یەک هۆکار ناتوانرێن دیاری بکرێن، بەڵکو پێچەوانە و فرەڕەهەندن. بەها کۆمەڵایەتییەکان و گۆڕانکارییە خێراییەکان لە دۆخی ئێستادا وەك دارێكی دووجەمسەری وایە، چونکە سیستەمی سیاسی، دامەزراوە پەروەردەییەکان، ئایین، دۆخی ئابووری و هەلومەرجە ژینگەییەکان هەموویان بە شێوەیەکی یەکگرتوو کاریگەریان لەسەر ئاراستە و شێوازی گۆڕانی ئەم بەهایانە هەیە.
هەرچەندە لە جیهانی ئەمڕۆدا، میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، هەروەها گەشەی ژیری دەستکرد، بوونەتە هۆکاری سەرەکی لە گۆڕانکاری شێوازی هەستکردن، بیرکردنەوە و هەڵسوکەوتی مرۆڤ. ئەم هۆکارانە لە لایەکەوە دەتوانن هۆشیاری کۆمەڵایەتی و پەیوەندییە گشتییەکان بەرز بکەنەوە، لە لایەکی ترەوە مەترسییەکی گەورەیان هەیە بۆ پەرتەوازەبوون، لاوازبوونی بنەما و بەها کۆمەڵایەتی وئەخلاقییەكان.
کەواتە دەکرێت بووترێت، ناتوانرێت بە ڕەهایی بڕیار لە داهاتووی بەها کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیەکان بدرێت، بەڵکو ئەم داهاتووە پشت بە شێوازی بەڕێوەبردنی گۆڕانکارییەکان، ئاستی هۆشیاری کۆمەڵایەتی و ڕۆڵی دامەزراوە ئاینیی و پەروەردەیی و کەلتوورییەکان دەبەستێت کە تا چەند وابەستەی بەها باوەکانی کۆمەڵگەن کە سەردەمانێک جێگای شانازی تاکەکان بوون، یاخود چەندە خۆیان لەگەڵ گۆڕانکاریکەکان دەگونجێنن و تێهەڵکێشی گۆڕانکارییە هەنووکەییەکان دەکرێت تاوەکو نەوەی نوێش نامۆ نەبێت بەو بەهایانە. بە پیچەوانەوە دەکرێت بەها کۆمەڵایەتییەکان بە تەواوەتی لەناوبچن و ئەوەی لە ڕابردوو پیرۆزی بوو، ئیتر لە هزری تاکەکان نەمێنێت و ڕەفتارکردن بەو ئاڕاستەیە نامۆ ببینرێت و ئەو تاكانەی ئەو بەهایانە پەیڕەو دەكەن بە دواكەوتوو سەیربكرێن لە کۆمەڵگەدا.
خراپ و خراپترین… رێک بۆ ئەم گروپانەی سوریا دەستدێت کە ئێستا کەوتونەرە وێزەی کورد ، ئەسەد کەقوچانی و سیستمی سەردەستە دوای ئەسەد بە بەرگ گۆڕاو وڵاتێکیان دایە دەست ژمارەیەک گروپی پەڕگیری تێرۆریستی، بەرگی تیرۆر بوو بە قات و ریبات و نەجمەو تاج بەڵام ناوەڕۆک دژە مرۆڤ و دڕندە ، کەهاتن بۆ خوێن مژی گەلان هاتن ، زاڵمترو خوێن مژترو رق ئەستورتر ؛ بەرامبەر کوردو دورزو عەلەوی .
داعشەکانی رابردوو ؛ لەهیچ تێناگەن جگە لە خوێن خۆری وکوشتن و قەتلوعامی نەتەوەکان .
زمانی تیرۆریان هەرگیز نابێتە لۆژیکی دیالۆگ و تێگەیشتن لە دیموکراسی کە خۆیان ناویان ناوە سوریای نوێ .
هێزەکانی سوریای دیموکرات ، کە ئێستا بۆتە مۆتەکەی شەرع و سوڵتان؛ سەردەمیانە تەواوی نەتەوەکانی سوریای تێیدا حزوریان هەیە .
هێزێکی فرە رەنگ و بەدیسپلینن، جەوهەری ئەو هێزە پاراستنی ئینسانییەتە؛ بۆ کۆمەڵگەیەکی دیموکراسی تێدەکۆشێت .
ئەم خوێن مژانە و ژنێکی یەپەژە چلۆن دەتوانرێت لە ژێر یەک ئاڵادا کۆبکرێنەوەو ناویان لێبنرێ سوپای عەرەبی سوری ..!؟
بەداخەوە کورد لە سوریادا لەبەردەم یەک بژاردەو یەک رێگەدایە ، ئەویش بەردەوامی خەبات و پتەوی هێزو ئیرادەو شکاندنی بتەکانی تاریکی و تیرۆر .
بریا زمانی ئاشتی زاڵبوایە؛ بەڵام دوورو نزیک ئەم غرورە بە جەنگ دەشکێت .
ئەم جەنگ و شەڕە کۆنەو بۆ کورد نوێ نییە .
توندڕەوەکان لە زمانی لە ئاشتی و پێکەوەیی گەلان تێناگەن ؛ ئەوان لەسەرەتاوە بە شمشێر هەڵکێشان هاتوون؛
دەیانەوێت کورد وەکی مەڕی بەرپێیان سەربڕن .
کەناڵی کوردسات کەناڵێکی ناسراوی کوردییە و بۆ پیشەیی و دادپەروەری وەستاوە. بەردەوام ئەم کەناڵە جەختێکی زۆر لەسەر ڕاپۆرتکردنی ڕاستی و بەرپرسیارانە دەکاتەوە. ئامانجی ئاگادارکردنەوەی بینەرانە بە ڕاستگۆیانە و بەشدارییەکی ئەرێنی لە کۆمەڵگادا.
پرەنسیپێکی سەرەکی کەناڵی کوردسات، مامەڵەکردنی ڕێزدارانە لەگەڵ بۆچوونی جۆراوجۆر.کوردسات سەکۆیەک دەداتە دەنگە جیاوازەکان، بەمەش گفتوگۆ و لێکتێگەیشتن و یەکگرتوویی بەرەوپێش دەبات. بابەتەکانی سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری بە شێوەیەکی هاوسەنگ دەخرێنەڕوو، بەبێ ئەوەی دابەشبوون و ئیستفزازی بکەن.
جگە لەوەش کەناڵی کوردسات پابەندە بە کۆمەڵگایەکی دادپەروەر و دادپەروەرانە. بابەتەکانی وەک مافی مرۆڤ، پەروەردە، ئاشتی و ناسنامەی کولتووری ڕۆڵێکی سەرەکی لە بەرنامەسازییەکەیدا دەگێڕن. بەم شێوەیە کەناڵی کوردسات بەشداری دەکات لە بەهێزکردنی هۆشیاری کۆمەڵایەتی و بنیاتنانی داهاتوویەکی باشتر.
تاوانی ئەنفال یەکێکە لە گەورەترین و ترسناکترین ئەو تاوانانەی لە کۆتاییەکانی سەدەی بیست بەرامبەر بە گەلی کورد ئەنجامدرا. نوێترین سیاسەتی ڕەگەزپەرستانە بووە ،بۆ پاکتاوکردنی نەتەوەیەک لە سەر زێدی باب و باپیران.ھەنگاوی کرداری سڕینەوەی نەتەوەیەک بوو،کە تێدا ژن و منداڵ و لاو و پیر زیندە بەچاڵ کرا.
دەزگای میدیای کوردسات وەک یەکەم میدیا کوردی لە ٢٥ ساڵی رابردوودا ، بەردەوام لەخەمی کەس و کاری شەھیدان و ئەنفالکراواندا بوە و خەمخۆری ڕاستەقینەی دۆسیەی ئەنفال بووە بەردەوام مینبەرێکی ئازاد بوە کە کەس و کاری انفالکراوان و شەھیدان بە ئازادی قسەی خۆیان لەسەر ئەم دۆسییە کردوە..
دەزگای میدیای کوردسات بەپێ ی پلانێکی درێژخایەن کە زادەی بیری یەکێتی نیشتیمابی کوردستانە و لەسەر رێبازی ھزری روانشاد مام جەلال دا ،چوارچێوەی کاری دارشتوە ،بەچەند رەھەندێک کاری لەسەر دۆسیەی ئەنفال کردوە.
ناساندن،لە پێناو ناساندنی دۆزی ئەنفال و گەورەی کارەساتەکە ،سەدان بەرنامەی دۆکیومێنتاری و مێژووی تۆمار و پێشکەش کردوە.
دەروونی :وەک میدیایەکی بەرپرسیاری کاری بۆ ھێوەرکردنەوەی دەروونی و بەرزی ھەست و جووڵەو کاری کەسوکاری ئەنفالکراوان کردوە.
بە گواستنەوەی راستەخۆی دادگای سەرانی رژێمی بەعس و ھاوشان بۆ دۆزینەوە گۆڕەبەکۆمەڵەکان وگوستنەوەی روفاتی پیرۆزیان بۆ خاکی کوردستان.
کۆمەڵایەتی،:وەک میدیاکەی خاوەن پێگەی بەرز،کاری لەسەر جوانی و ئاکاری بەرزی کۆمەڵایەتی کوردەواری و خانەوادەی قوربانیەکان ،بە ئەرک زانیوە.
ئابووری :لەگەڵ ھەڵکشانی باری ئابوور و رۆزی و ژیاری کەسوکاری ئەنفالکراوان ،بە گەیاندنی پەیامی راستگۆیانە،کاری بۆ قەرەبۆکردنەوە و شایستە دارایەکان کردوە،تا ئاستێکی باش توانیوتی ھۆکارێکی کاریگەر بێت ،بۆ دەستکەوتە دارایەکانی لە سەرجەم کابینەکانی حکومەتی ھەرێم و وەزارەتی شەھیدان .تا ئاساتێک زمانحاڵ و دەنگی راستەقینەی کەسوکاری ئەنفالکراوان بووە و بەردەوامە لە گەیاندنی دەستکەوتەکان.
ھیوابەخشین:لە گەیاندنی پەیامی زانستی و بەشداری پێکردنیان لە پرۆگرام وبەرنامەو ستافی کاری میدیایی،یەکێک بووە لەو کەناڵانەی كە نەوەی ئێستایی ئەنفالکراوان بەشێکی زۆری دەستەی بەرێوەبردن و پێشکەشکار و ئامادەکاری پرۆگرام و کارەجوانەکانی ئەم میدیا بەرزەن.
ھاوکار و پشتیوان:لە سەرجەم یاد و فیستیڤاڵ جۆراوجۆرەکان و کۆڕ و کوبوونەوە رۆشنبیری و روناکبیری و کۆمەڵایەتی و مەدەنیەکان دا،کوردسات پردی پەرینەوەی دەنگی کەسوکاری ئەنفالکراوان
و شار و گوند و سنوورەکانی ئەم کارەساتە بووە.
دەتوانین بە ئینسافەوە شاهیدی ئەو راستیە بین کە دەزگای میدیای کوردسات ،هەمیشە دەنگی کەس و کاری ئەنفالکراوان بووە و لە رێگەی شاشە پڕبایەخەکەیەوە،دەنگی گەیاندون بە هەموو جیهان و هەمیشە بە گرنگیەوە یادی ساڵانەی جینۆسایدی ئەنفالکراوان دەکاتەوە و بەتایبەتی لە ئان و ساتی هێنانەوەی روفاتی پیرۆزی شەهیدانی نیشتیماندا. لە بیابانەکانی ناوەڕاست و خوار وی عێراقەوە بۆ کوردستان کە بەچاودێری و ڕاسپاردەی خانمی یەکەمی عێراق و توانای مرۆیی و زانستی و لەخۆبووردوانی دڵسۆزان و خەمخۆرانی ئەم دۆزە کاری لەسەر کراوە.
٢٦ ساڵ لەمەوبەر ئەستێرەیەی گەش لە ئاسمانی کوردستان دەرکەوت و شاشەیەکی رەنگین و سەنگین لەدایک بوو،شاشەیەکی جیاواز و بێ وێنە، نیشتیمانی و نەتەوەیی ، کاریگەر و بەهێز، رێچکە شکێن و داهێنەر ، گەش و پاراو ، زمانێکی نەرم و هێمن ، هەموان خۆیان تێدا بینی و هەرزوو بوو بە جێگەی متمانەو کەناڵی هەموان ،
نەک ئەو کات بەڵکو بۆ ئێستاو داهاتووش دامەزراندنی کوردسات شانازییەکی گەورە و شۆڕشێکی میدیایی بوو لە مێژووی رۆژنامەگەری کوردیدا ،
کەناڵێک کە تا دەیان ساڵی دیکەش لە سەنگینی و ناوبانگ و پێگە بەرزەکەی هیچ میدیایەک ناتوانێت شانبدات لە شانی ، لەنێو ئەم دۆخە شێواوەی میدیای کوردی دەیان و سەدان هۆکار هەن کە کوردسات لەوانی دیکە جیا دەکاتەوە ، بەڵام گرنگترین و سەرەکی ترینیان تێکەڵنەبوون و خۆرادەستنەکردنیەتی بەو ژینگەیەی کە ئێستا بەشێک یان زۆرینەی میدیا تێی کەوتوون و لەنێو ئاوی ڵێڵدا مەلە دەکەن .
کوردسات بۆ من تەنیا کەناڵێک یان دامەزراوەیەکی میدیایی نیە، بەڵکو گەورەتر لەوە قوتابخانەیەکی بێ هاوتای پاراستنی بەها بەرزەکانی کۆمەڵگەو تاک و خێزان و نیشتیمانە ، گۆشکردن و بنیاتنانی تاکی کوردە لەسەر بەها باڵاکانی کورد بوون و هاوچەرخی بوون و بەرزی ئاستی تێگەیشتن و رۆشنگەری ، کوردسات ئەو دامەزاوەیەیە کە رووناکییەکەی سنورەکان دەبڕێت و وەک گەلاوێژ لە ئاسمانی کوردستان و جیهاندا دەدرەوشێتەوە،
جیا لەوەش کوردسات سەکۆیەک بووە بۆ بەدیهێنانی خەون و هیواکان ، ماڵێکی پڕ رەنگ و درەوشاوەیە ، خۆرێکە هەموو کوچەو کۆڵانێک رووناک دەکاتەوە ، مینبەرێکە راستی لێیەوە جار دەدرێت لە هەموو گرنگتر دوور لە چەواشەکاری پەیامە میدیاییەکانی ئاراستە دەکات ، متمانەی بینەرەکانی لەدەست نادات و لەهەموو بارودۆخێکدا پارێزگاری لێ دەکات،
ئێستا کە بەروونی بەدی دەکرێت بەشێک لە میدیای کوردی لە رێڕەوی راستەقینەی کاری پیشەییانەی میدیا لایانداوەو سەرقاڵی تێکدان و بنکۆڵکردن و وێرانکردن ئاکارو کلتورو دابونەریت و بەها بەرزەکانی خێزان و پیرۆزییەکانن ، رۆژانە لەبری هەواڵ و زانیاری راست و دروست ژەهر دەرخواردی خەڵک دەدەن، تۆوی رق و کینە دوچێنن و کۆمەڵگە چەواشە دەکەن ، کاتێک بەووردی لەمە دەڕوانیت تێدەگەیت بونی کوردسات وەک میدیایەکی سەنگین و زەنگین چەند گرنگە بەدرێژایی ئەم هەموو ساڵە پارێزگاری لە ناوبانگ و پێگەکەی کردوە و هیچ کات نەبووە بە بەشێک لەو دۆخە خراپەی کە میدیای کوردی ئێستا پێیدا تێپەڕ دەبێت ،
زیادەڕۆیی نیە ئەگەر بڵێم لە نێو دنیای تاریکی ئەمڕۆی میدیادا کوردسات ئەو چرا رووناکەیە کە تیشکی رووناکیەکەی دەگاتە نێو هەموو ماڵ و خێزانێکی کورد و ساڵ لەدوای ساڵ متمانەی بینەر و وەرگرانی کەناڵەکە زیاتر دەبێت و خەڵک بەروونی ئەو جیاوازییە دەبینن کە کوردسات لەسەرجەم بوارەکاندا لەگەڵ ئەوانی دیکە جیا دەکاتەوە،
گرنگە خەڵک لەوە تێبگات ئێمە لە دەزگای میدیایی کوردسات چی دەکەین و چۆن پەیامە میدییایەکان دەگەیەنین ، چۆن رووماڵی رووداو بابەتە رۆژنامەوانیەکان دەکەین ؟
بەر لە هەرشتێک هەر هەواڵ و زانیارییەک بەر لە بڵاوکردنەوەی بە فلتەرێکی وورددا تێپەڕدەبێت و لە چەندین سەرچاوەی جیاوازەوە دڵنیایی لە راست و دروستی زانیارییەکە وەردەگرین و پاشان رێگە بە بڵاوبوونەوەی دەدەین چەنکە بڵاوکردنەوەی هەر ووشەیەک لە میدیادا بەرپرسیارێتیە و کاریگەری ئەرێنی و نەرێنی بەجێ دەهێڵێت ، هەر رووداو زانیارییەکیش پێچەوانەی بەها باڵاکانی کۆمەڵگەو ئاسایشی نیشتیمانی بێت رێگە بەبڵاوبونەوەی نادرێت ، لە کوردسات تیشک و فۆکەس دەخەینە سەر ئەو بابەتانەی کە بۆ خەڵک گرنگن واتە ئەو بابەتە رۆژنامەوانیانەی کە خەڵک خۆ تێدا ببینێتەوە ،
وەک ئاشکرایە لە کوردستان سەدان کەناڵ و دەزگای راگەیاندن هەن رۆژانە بەهەزاران هەواڵ و زانیاری بڵاودەکرێنەوە ،کە بەشێکیان هەواڵی ناراستن و زۆرینەیان هەواڵی ئاماجدار و ئاراستەکراون، لەگەڵ ئەوەدا کوردسات هیچ کات نابێتە بەشێک لەم جۆرە میدیایە ، کار لەسەر ووروژاندن ناکەین بەڵکو کار لەسەر ئارامی دەروونی و سەقامگیری کۆمەڵگە و نیشتیمان دەکەین ، لە بڵاوکردنەوەی هەر هەواڵ و زانیارییەک لایەنی یاسایی و ئابوری و دەروونی بینەرەکانمان لەبەرچاو دەگرین و رووداوەکانی ژن کوشتن و خۆکوژی روماڵ ناکەین و رووداوەکانی کوشتن و کێشە کۆمەڵایەتیەکان گەورە ناکەین و فوی تێناکەین ، لەبری ئەوە پەنجە دەخەینە سەر کێشە هەنوکەییەکانی ژیانی خەڵک و بە ئامانجی چارەسەر دەیانخەینەروو ، دیاردەو گرفتەکانی نێو کۆمەڵگەو کەموکورتیەکانی حکومەت و هەر دامەزراوەیەکی کەمتەرخەم باس دەکەین و وەک هەندێک لە میدیا ساڵ لە وتنیان ناکەینەوە ، بۆ هەر رووداو و رووماڵێکی رۆژنامەوانی ئیتیک و بنەماو پێوەرەکانی کاری رۆژنامەوانی لەبەرچاو دەگرین ،
تیۆرێکی ئەکادیمی هەیە لە میدیا کە دەڵێت : ئەوە بکە کە «وەرگر »خەڵک دەیەوێت نەک ئەوەی کە تۆ دەتەوێت ، واتە ئەوە بەزۆر دەرخواردی خەڵک مەدە کە تۆ دەتەوێت ، کوردسات ئەوە دەکات کە خەڵک دەیەوێت و هەمیشە بەو ئاراستەیە کار دەکات کە خەڵک خۆی لە کوردساتدا ببینێتەوە ئەمەش نهێنی سەرکەوتن و درەوشانەوەی بەردەوامی کوردساتە .
ناشکرێت نەوترێت بەشی هەرە گەورەی شانازییەکانی ئەم دەزگا میدیاییە دەگەڕێتەوە بۆ دامەزرێنەری کوردسات کە «هێرۆ خانە» کە بەبیرو تێڕوانینێکی تەواو نیشتیمانی و کوردانە بناغەی ئەم میدیایەی داناو کردییە گەوهەر و دیارییەکی بەنرخ بۆ خەڵکی کوردستان و ئەزمونە میدیاییەکەی کە دەتوانم بڵێم جگە لە بیری هێرۆخان تێڕوانین و دنیا بینی سەرۆک مام جەلالیش لە کارە میدیاییەکانی دەزگاکەدا رەنگی داوەتەوە ، سەرپەرشتیارانی ئێستای دەزگاکەش لەسەر هەمان تێڕوانین و ئایدیا درێژە بە پەیامە میدیاییەکەی کوردسات دەدەن …
مەریوان عەبدوڵا
لێپرسراوی پەیامنێرانی دەزگای میدیایی کوردسات
1/1/2026
تەمەنی کوردسات بەرەو چارەکە سەدەیەک دەڕوات کەناڵێک ٢٦ ساڵە بێ ووچان خەریکی بونیادنانی تاک و بەخشەری رەسەنایەتییە بە کۆمەڵگەی کوردی .
بوونی کوردسات وەک میدیایەکی رەونەقدار بەشێکە لە شۆڕشی کلتوری و فەرهەنگی و رۆشنبیری و پەروەردەیی..
کوردسات بەکارەکانی خۆیکردۆتە موڵکی گشتی و شاشەی خێزان هەرلەبەر ئەوەش دەهێنێت لەدەوری کۆببیتەوە .
کوردسات ئەو میدیایەیە کە بە رێچکەی پڕمۆراڵ و نەتەوەیی سەرۆک مام جەلال و دادەهێرۆ ماوەی ٢٦ساڵە بێوچان هەوڵ و کۆشش دەکات .
کوردسات وەک ناوەندێکی میدیایی بە بەردەوامی کار بۆ بەرزی نەتەوەی کوردو پاراستن و برەودان بە کلتورو هونەرو رۆشنبیری و بواری فەرهەنگیی و پەروەردەو روناکبیری و سیاسەت لە ئاستێکی باڵادا کردووە .
لە مێژووی میدیایی نەتەوەکەماندا؛ كوردسات ئەزموونێكی پڕاوپڕ لە جەوهەرەو میدیایەکی بەرپرس و راستگۆو خاوەن شکۆیە؛ میدیایەکی بەخشەرەو کاری گەورەی بونیادنەرانەی کردووە .
لە كایەی خزمەتكردنی گشتیدا، لە هەموو قۆناغەكانی تەمەنی خۆیدا سەربەرزانەو بەهێزی نەرم خزمەتی باڵای کردووەو دور بووە لەبگرەوبەردەی میدیایی و بەرپرسانە هەمیشە حزوری جدی هەبووە و بەشێک بووە لە شۆڕشی نەرم و بونیادنەرانەی میدیایی لە کوردستان .
کوردسات بە مۆراڵی بەرزی خۆی توانیویەتی دەنگ و رەنگ و حزوری راستگۆیی میدیایی بێت .
لە کایەی نیشتمانیدا؛ کوردسات هەمیشە خاوەن پەیامی نەتەوەیی و دیموکراسی بووەو وەک خوێندنگەیەكی دەوڵەمەندو سەنگین؛ نموونەی میدیایەكی بەرپرس و بەپرەنسیب .
ئەم ئەزموونە مەزنە رەنج و ماندوبوون و دنیابینینی هەردوو تێکۆشەر (دادە هێرۆو خاتوو شاناز ئیبراهیم ئەحمەد) ی پێوەدیارە کە بەرپرسانە هەمیشە کوردسات ماڵی هەموو کوردێک بووەو دوربووە لە سیاسەتی سنورو خەندەق و تەل و دیواری نێوان پارچەکانی کوردستان و کوردانی تاراوگە ، لەگشت قۆناغە سەختەکاندا کوردسات بەشێک بووە لە هەیاجانی نەتەوەیی و دەنگ و رەنگی کوردانی هەرچواربەشی کوردستان .
ئەزموونی کوردسات فرە دەوڵەمەندو بە پیتە ،
لە سایەی کوردساتی هەموواندا؛ دەیان رۆژنامەنووس و میدیاكاری كچ و كوڕی بەتوانا خزمەت دەكەن و پێگەیشتوون کە رەوتی میدیایی کوردیان گەشاندۆتەوە و ئێستا درەوشاوەن و جێدەستیان دیارە .
هیوادەخوازین کە دەزگای میدیایی كوردسات بەهەموو بەش و ناوەندەکانییەوە؛ ئەم یادو بۆنەیە بكاتە وێستگەی نوێی پێشكەوتن و فراوانبوونی رەوتی خزمەتکردن بە كۆمەڵانی خەڵكی کوردستان .
کوردسات ماڵی هەمووانە، درووشمی سەرەکی دەزگای میدیایی کوردساتە، ئەو کەناڵە تەلەفزیۆنەی زیاتر لە چارەگە سەدەیەکە میوانێکی سەنگین و شیرینی هەموو ماڵێکە، ئەستەمە لە دۆخێکی وەک ئەمڕۆ کەناڵێکی مدیایی بدۆزیتەوە کە قبووڵکراوی هەمووان بێت و لە سەرەتای درووستبوونیەوە تا ئێستا لەسەر یەک ریتم و یەک سیاسەت کاربکات کە هاوتەریب بێت لەگەڵ کەلتوور و بەهای جوانی کۆمەڵگەی کوردەواریی.
میدیای کوردی لە ئێستادا لە دۆخێکی شڵەژاو و ناهەموار دایە، میدیایەکی ئاراستەکراو بەڵام ئاراستەیەکی خراپ و پڕ لە هەڵدێر، میدیایەک کە بەردەوام لە ئاڵۆزییە سیاسییەکان میزاج و ئاسایشی کۆمەڵگە دەخاتە مەترسییەوە، میدیایەک کە خاڵییە لە پێوەرەکانی کاری میدیایی، رۆژانە دەیان ناوەرۆکی بێ بەها، دەیان زانیاری ناڕاست و چەواشەکار ژینگەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی و پێکەوە ژیان دەشلەقێنن، خەریکە دۆخێک دێتە پێشەوە کە میدیا دەبێتە ئامرازێک بۆ شکاندن و هێرش بۆ سەر ئەوی دیکە.
بوونی ئەم فرەییە لە هەموو بوارەکانی کۆمەڵگەی کوردییدا، بە پارتی سیاسی و ئاژانس و میدیاو...هتد،ەوە، ئاماژە نییە بۆ فرە رەنگی و دیموکراسی، بەڵکوو ئەم فرەییە هەندێکجار ئاماژەیە بۆ پاشاگەردانی و سەرلێشێواویی، کە زۆر گرنگە لەگەڵ دەستبەکاربوونی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستان یەکێک لە کارەکانی دانانی چوارچێوەیەکی یاسایی بێت بۆ کاری میدیا بە گشتیی و تایبەتیش دیجیتاڵ میدیا.
ئەم بابەتە گشتاندن نیە بۆ کۆی میدیا و میدیاکاران، بەڵام کەمن ئەوانەی ئەرکی میدیایی خۆیان جێبەجێ دەکەن، لەناو ئەم دۆخە شڵەژاوەی میدیای کوردی، کەناڵێک دەبینین کە زۆر بە ئارامیی و لەسەرخۆیی هەنگاودەنێت، وێرای هەندێک دۆخی ناهەموار؛ بەڵام نەوەستاوە بەردەوامە و ماندوو نەبووە، ئەویش "دەزگای میدیایی کوردسات"ە.
کوردسات تەنها دامەزراوەیەکی میدیایی نییە، بەڵکوو دامەزراوەیەکی ڕۆشنبیریی و پەروەردەییشە، لە ماوەی ساڵانی رابردوو رۆڵێکی بێ ئەندازەی گێڕاوە لە پاراستن و پێشخستنی کەلتوور و فەرهەنگ و زمانی کوردیی، هەروەها گواستنەوەی ئەو میراتە جوانەی بابو باپیران بۆ نەوەی نوێ، لەم شانازییەدا کوردسات پشکی شێری لە نێو تەواوی میدیا کوردییەکان بەردەکەوێت، کەلتوور و بەها، فەرهەنگ و زمان، دابونەریتی کۆمەڵگەی کوردی، شیاوی رێزگرتن و پاراستنە و کوردسات لەسەر ئەو هێڵە کاردەکات.
کوردسات لە هیچ کەناڵێک یان تەلەفزیۆنێک ناچێت، نە لاسایی هیچ کەناڵێک دەکاتەوە، نە هیچ کەناڵێکیش دەتوانێت لاسایی بکاتەوە، کوردسات خاوەنی ناسنامەیەکە کە بۆ هەموو دامەزراوە میدیاییەکانی تر ئەستەمە خاوەنی ئەو ناسمانەیە بن؛ ئەو ناسمانەیەش خاتوو "هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد" دیزاینەر و درووستکەریەتی.
کوردسات هەرگیز نایەتە سەر ئەو رێچکەیەی کە هەندێک میدیا بە پشگیرییەکی ماددی زەبەلاحەوە لە هەرێمی کوردستان گرتوویانەتەبەر، ئەویش ڕێچکەی بەلارێداربرن و چەواشەکردن و شێواندنی راستییەکانە، هەموو ئەو کەسانەی کە وەک میوان بۆ بەشداریکردن لە پرۆگرام و بەرنامەکانی کوردسات بانگهێشتدەکرێن، میوانی سەنگین و قبوڵکراوی کۆمەڵگەی کوردیین، هەرگیز بە درێژای کارکردنی میوانێک بانگهێشتنەکراوە کە شکۆ و کەسایەتی لەگەڵ بەها جوانەکانی کۆمەڵگە نەگوونجێت.
بەرهەمهێنان و ناردنی پەیامی میدیایی لە کوردسات بەجۆرێکە کە بە فلتەرێکی زۆر بەهێزدا تێدەپەڕێت، ئەوەی کە پێێ دەوترێت تیۆری دەرگاوان (Gatekeeper Theory) بە تەواوی لە کوردساتدا جێبەجێ دەبێت، هیچ بەرنامەیەک پەخش نابێت تا بە تەواوی پشکنینی بۆ نەکرێت، هەر بابەتێک یان تەنانەت وشەیەک لەگەڵ کەلتوور و بەهاکانی کۆمەڵگەی کوردی یان لەگەڵ سیاسەتی نەتەوەیی نەگوونجێت رێگە بە تێپەڕبوونی نادرێت.
لە نێو ئەو دۆخە خراپ و شڵەژاوەی میدیای کوردیی، ئەمڕۆ کوردسات چرایەکی گەشی میدیای کوردییە، مارشە بەناوبانگەکەی (کوردسات تیڤی کوردانە) هێشتا لە نێو دڵ و دەروونی هەموو کوردێک جێگە و پێگەیەکی دیاری هەیە، کەناڵێکە کە نەک هەر ڕەنگدانەوەی واقیعی کۆمەڵگەی کوردی بووە؛ بەڵکو لە ناو خەم و ئازاری نەتەوەکەیدا گەشەی کردووە، بۆیە بەو پەڕی شانازییەوە دەڵێین کوردسات ماڵی هەمووانە و شکۆیە بۆ میدیای کوردی.
بەو پەڕی شانازییەوە دەڵێین کوردسات ماڵی هەمووانە و شکۆیە بۆ میدیای کوردی
کوردسات هەرگیز نایەتە سەر ئەو رێچکەیەی کە هەندێک میدیا بە پشگیرییەکی ماددی زەبەلاحەوە لە هەرێمی کوردستان گرتوویانەتەبەر
لە نێو ئەو دۆخە خراپ و شڵەژاوەی میدیا، کوردسات چرایەکی گەشی میدیای کوردییە
لەکەرتی گەشتیاریدا فاکتەرەکان زۆرن بۆ ڕاکێشانی گەشتیار لەوانە بوونی سروشت و کەشوهەوایەکی گونجاو لەبار و بوونی ژێرخانێکی بەهێز و تۆکمە و بوونی چەند سومبولێکی شارستانی،بوونی شوێنەواری دێرین چەندین هۆکاری دیکە، کەدەبێتە هۆی سەرنجڕاکێشان،لەپاڵ ئەوانەدا کەهۆکارەکانی پێشوو سەرجەمیان هۆکارێکی بەرجەستە و بینراون بەڵام بەپێچەوانەشەوە دەکرێت هۆکاری معنەوی ببێتە هۆی ڕاکێشانی گەشتیار وەک ناو و نازناوی شوێن و وڵاتەکە ستایشکردنی بەشێوازێکی باش و ئەرێنی دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ناوبانگی وڵاتەکە لەنێو وڵاتەکانی دیکەدا و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، وڵاتان لەهەوڵدان بۆ بەدەسهێنانی ناوبانگ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ئەویش یەکێک لەڕێگاکان بەدەستهێنانی نازناو و (بڕوانامە نێودەوڵەتییەکان)ـە کەلەلایەن دامەزراوە فەرمی وئەکادیمەبڕواپێکراوەکانەوە دەدرێتە وڵاتان بۆ مەبەستی هاندان و زیاتر بەرەوپێشبردنی خۆیان لەبواری دیارکراودا،لەم نێوەدەدا وڵاتان دەیانەوێت لەڕێگای وەرگرتنی ئەم بڕوانامە نێودەوڵەتیانەوە بیکەنە هۆکارێکی بۆ ڕاکێشانی گەشتیاران و بتوانن زۆرترین ڕێژەی گەشتیار بۆ وڵاتەکەیان بهێنن، وڵاتانی نموونە کەنازناو و بڕوانامەی جیهانیان وەرگرتووە وەک وڵاتی ئیتاڵیا کەبەهۆی مێژووە کۆن و بوونی شوێنەوارە زۆرەکەی لەسەر ئاستی دنیا بەوڵاتی شارستانیەت و شوێنەوار ناسراوە کەلەلایەن ڕێکخراوی جیهانی یونسکۆوە زۆرترین پێگەی شوێنەواریان دیارکردووە،ئەم تۆمارکردنە جیهانییانە دەبێتە هۆی بڕیاردانی گەشتیار نەمانی دوودڵی و ڕارایی گەشتیار لەسەر بڕیاردانی بۆ گەشتکردن ئەو شار و وڵاتە دەیەوێت گەشتی بۆ بکات،لێرەدا تیشک دەخەینە سەر شاری سلێمانی کەشارێکی هەرێمی کوردستانە،لەڕووی گەشتیاریەوە سەرجەم فاکتەرەکانی تری ڕاکێشانی گەشتیاری تێدایە ، کەلەشاری سلێمانیدا دەتوانرێت (١١)جۆری گەشتوگوزار تێداپیادەبکرێت،لەگەڵ ئەمانەشدا چەندین نازناو و بڕوانامەی ناوخۆیی و جیهانی وەرگرتووە لەوانە
یەکەم : شاری داهێنەری ئەدەب لەیونسکۆ:
شاری سلێمانی لەلایەن ڕێکخراوی جیهانی یونسکۆ نازناوی شاری داهێنەری ئەدەبیان پێ بەخشیووە،ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پاشخانە ڕۆشنبیری و ئەدەبییەی شاعیران و نووسەران هەر لەسەرەتای بوونیادنانی سلێمانیەوە پەرەیان پێداوە تاکو ئێستا بەردەوامە، بووە ئەندامی تۆڕی شارە داهێنەرەکانی یونسکۆ کە لە (٢٤٦) شار پێکهاتووەو (٦) کۆمەڵە لەخۆدەگرێت، و لە کۆمەڵەی شارە ئەدەبییەکاندا سلێمانی یەکێکە لە (٣٩) شاری داهێنەری ئەدەبیی یونسکۆ و بەشداری بەرچاوی لە تۆڕەکەدا هەبووە.
دووەم: ئەندامێتیی کۆنگرەی گەشتیاریی تەندروستی لە عەممان – ئوردون(گەشتیاری تەندروستی)
لەبڕوانامە گرنگ و نێودەوڵەتییەکان بڕوانامەی (گەشتیاری تەندروستی و چارەسەرسازی) کەشاری سلێمانی بەھۆی ئەو پێشکەوتنە گرنگانەی لەوبوارەدا خەڵات و نازناوی گرنگی پێدراوە کەلەساڵی ٢٠١٩ لە کۆڕبەندی نێودەوڵەتیی گەشتیاریی چارەسەرسازیی و گەشتی تەندروستییدا لە عەممانی پایتەختی ئوردن،لەلایەن وەزیری تەندروستیی ئوردن و سەرۆکی ئەنجومەنی جیهانیی گەشتیاریی چارەسەرسازیی و یەکێتیی نەخۆشخانەکانی وڵاتانی عەرەبیی؛ خەڵاتی ڕێزلێنان پێشکەش شاری سلێمانی کرا، لە بەرامبەر هەوڵەکانی بۆ دروستکردنی پردو پەیوەندیی پتەو لە نێوان کەرتی تەندروستیی نێوان هەرێمی کوردستان و شانشینی ئوردندا.
سێیەم: تۆڕی جیهانیی لایتهاوس فارم (کێڵگە ڕێڕۆشنکەرەکان) لە زانکۆی ڤاخنینگی هۆڵەندا،سیانزەهەمین کێڵگەی کشتوکاڵی دنیا /
تۆڕی جیهانی کێڵگەکانی (Lighthousefarm)
دەستپێشخەرییەکە بە ئامانجی پەرەپێدانی کرداری کشتوکاڵی بەردەوام و داهێنان کە دەتوانێت یارمەتی جووتیاران بدات بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکانی وەک گۆڕانی کەشوهەوا، نەمانی سەرچاوەکان و ئاسایشی خۆراک.
بەهۆی بوونی ڕۆحی داهێنەرانەی سەرچاوە مرۆییەکانی پارێزگای سلێمانی لە بەرواری
٢٩/ ٥/ ٢٠٢٤دا، جوتیاری پێشەنگ کاک شێخ جەمالی کربچنە و کێڵگەکەی نازناوی ئەندامێتی تۆڕی جیهانیی کێڵگە ڕێڕۆشنکەرەکانیان پێ بەخشرا،
جوتیاری نموونەیی هەڵبژێردراو بەڕێز شێخ جەمال کربچنە، بەوەی زانکۆی ڤاخنینگ دوانزدە کێڵگەی نموونەیی لەسەر ئاستی دنیا بەو پێوەرە زانستیانە دیاریکردووەو کێڵگەکانی بەڕێز شێخ جەمال دەبنە یەکەم کێڵگەی هەڵبژێردراوی پەسەندکراو لەسەر ئاستی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و سیانزدەیەمین کێڵگە لەسەر ئاستی جیهان،بەم هۆیەوە پارێزگای سلێمانی و کوردستانیش خرانەسەر نەخشەی بایەخی کشتوکاڵیی جیهانیی.
چوارەم: ئەندامێتی پهیمان و تۆڕی ئهوروپای نێودهوڵهتیی بۆ پارێزگارو شارهوانییهكانی تایبهت به كهش و وزه لە یەکێتی ئەوروپا ٢٠١٨:
پەیماننامەی سەرۆک شارەوانییەکان لە ساڵی (2008 ) کەلەلایەن یەکێتی ئەوروپا دامەزراوە،گەشەی کردووە و واژۆکەرانی سەرانسەری جیهان دەگرێتەوە. بەشداربووان پابەندن بە بەدیهێنانی ئامانجەکانی کەشوهەوا کە زۆرجار لە ئامانجەکانی یەکێتی ئەوروپا بۆ کەمکردنەوەی کاربۆن دەگرێتەوە. واژۆکەران و ئەندامانی ئەم پەیمانامەیە بە شێوەیەکی ئاسایی پلانی کاری بەردەوامی وزە و کەش و هەوا (SECAPs) دادەنێن و جێبەجێی دەکەن.
شاری سلێمانی لەساڵی (٢٠١٨)بووە ئەندامی پەیمانی شارەوانییەکانە بۆ کەش و هەوا و وزە چونکە پابەندە بە چارەسەرکردنی گۆڕانی کەش و هەوا و پەرەپێدانی کردارەکانی وزەی بەردەوام لەسەر ئاستی ناوخۆیی. سلێمانی بە بەشداریکردن لە پەیماننامەکە، خۆی لەگەڵ دەستپێشخەرییەکی جیهانی یەکدەگرێتەوە کە جەخت دەکاتە سەر کەمکردنەوەی دەردانی گازی هەدەردراو، باشترکردنی کاریگەری وزە و برەودان بە بەکارهێنانی سەرچاوەکانی وزەی نوێ. بە بەشداریکردن لە پەیماننامەکە، سلێمانی خۆی وەک شارێکی پێشکەوتووخواز دەناسێنێت کە تەرخانکراوە بۆ گەشەی بەردەوام و خۆڕاگری کەشوهەوا، کە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە باشترکردنی کوالیتی ژیانی دانیشتووانەکەی و بەشداری لە هەوڵە جیهانییەکان بکات بۆ کەمکردنەوەی گۆڕانی کەشوهەوا.
پێنجەم: شاری پێکەوەژیان و لێبوردەیی لەلایەن شارەکانی تری عیراقەوە
بنەماکانی هەڵبژاردن و پێدانی نازناوی شاری پێکەوەژیان و لێبوردەیی سلێمانی لەم چەند خاڵەی خوارەوەدا خۆی دەبینێتەوە مامەڵەکردنی مرۆڤدۆستانەی خەڵک و خزمەتگوزاری ئیدارەی خۆجێی پارێزگای سلێمانی لەسەر ئەو هاوڵاتیانەی خواروو و ناوەڕاستی عێراق لەبەهۆی جەنگی داعشەوە ئاوارەی شارەکەبوون ،مامەڵەکردنی گونجاو و دروستی خاڵەکانی پشکنین و بازگەکان ئاسانکاری ڕێگای هاتنەناوەوەی میوان و گەشتیاران بۆ پارێزگای سلێمانی.ئاسایش و ئارامی شارەکە بۆ بازرگانان و وەبەرهێنەران و خوێندکاران سەرجەم ئەو کەسانەی ئارەزوومەندان بۆ مەبەستێک سەردانی شارەکەدەکەن،پێکەوەژیانی ئاشتیانەی پێکهاتە ئاینیەکانی یشاری سلێمانی(موسوڵمان،کریستیان،
زەردەشتی،یارسان،یەزیدی) بەبێ هیچ بەریککەوتنێکی ئاینی و کۆمەڵایەتی،
لە بەرواری ٢٣/٧/٢٠٢٢ مەراسیمێکی تایبەتی بزاڤی ئاشتیی کوردستان و ناوەندی عیراقنا بۆ دیالۆگ و پێکەوەژیانی ئاشتیانە لە عیراقدا، لە چواچێوەی پڕۆژەی نیشتمانیی بۆ دیالۆگ و پێکەوەژیانی ئاشتیانە لە عیراقدا، بۆ ساڵی چوارەم لە سەریەک پارێزگای سلێمانی لەلایەن نوێنەری شارە جیاجیاکانی عیراقەوە؛ بە پایتەختی پێکەوەژیان لە سەر ئاستی عیراق هەڵبژێررایەوەو خەڵاتی ئەم سەرکەوتنە بەخشرا.
ئەمانەی ئاماژەمان پێدا نموونەی چەند بڕوانامە و نازناوێک بوو کەپارێزگای سلێمانی لەماوەی ڕابردوودا وەریگرتووە،لەئێستادا سلێمانی کەخاوەنی ٥ لەو بڕوانامە نێودەوڵەتیانەیە بێگومان کاریگەری هەبووە لەسەر بڕیاردانی گەشتکردنیان بۆ شاری سلێمانی لەهزری گەشتیاریدا بەچەند سیفات و بەبوونی ئەو ناو و ناوبانگەی بیستوێتی و ئاگاداری بووە لەکۆمەڵگادا بڕیاری گەشتکردنی بۆ داوە، لەدونیای ئێستادا بەهۆی ئەنتەرنێتەوە کاتێک بڕیارە گەشت بۆ وڵاتێک بکەیت ڕاستەوخۆ دەگەڕێین لەنێو گۆگڵ گەڕانی بۆ دەکەن ، سەرجەم زانیاری لەسەر وڵاتی دیارکراو وەردەگرن بۆیە ئەوکات گەشتیاران بڕیار دەدەن کام شوێن لەسەر کام پێوەر هەڵبژێرن.
لەکۆتا رۆژەکانی ساڵێکی پڕ لەرووداوی دراماتیکیدا نزیک دەبینەوەو پێ دەنێینە ساڵێکی تازەوە بە ئومیدی ئەوەی بارودۆخی میللەت و ولاتەکەمان جیاوازتر بێت لە ساڵەکانی پێشتر کە تژی بوون لە کێشمەکێش و ململانێی سیاسی لەسەر هەر سێ ئاستی هەرێم و عیراق وناوچەکەشمان .
چاوخشاندن بە رووداوەکانی ساڵی تێپەڕیو تەنها بۆ ئەوەیە سەرکردایەتی سیاسی کورد عیبرەت لەئەزموونە تفتوتاڵەکانی ئەو ساڵەدا وەربگرێ و، ئەم واقیعە نابووت و ناشیرینەی بەرۆکی میللەتەکەمانی گرتووە لە پەرتەوازەیی و ململانێی ناڕەوای حزبی و پەکخستنی دامودەزگا شەرعییەکانی هەرێم وموعاناتی رۆژانەی خەڵک لە بێ مووچەیی وگرانی و هەڕەشەی دوژمنان لەسەر ژێرخانی ئابووری کوردستان بگۆردرێ وساڵی تازە ببێتە ساڵێکی ئومێدبەخشی خۆشگوزەران وئاسوودەگی بۆ میللەتەکەمان .
رووداوە دراماتیکیەکانی ساڵی رابردوو زۆرن ، هەوڵئەدەین لێرەدا بە شێوەیەکی واقیعیانە شیکردنەوەیان بۆ بکەین ، بە ئومێدی ئەوەی لەساڵی داهاتوودا چارەسەری بنەڕەتی بۆ کێشەو ململانێکان بدۆزینەوە و ئەم واقیعە تاڵە کەڵەگەبووەی چەندین ساڵی رابردوو تیپەڕێنین .
لەسەر ئاستی ناوچەکە :
- شەڕی دوانزە رۆژەی ئیسرائیل وئێران تاکو ئێستاش دەرهاوێشتەکانی ماون ، ئیسرائیل وئێران جارێکیتر هەڕەشەکانیان دژی یەکتر دەستپێکردۆتەوەو دوورنیە گەڕێکیتری شەڕ لەناوچەکەدا دەىستپێبکاتەوە ، بە تایبەتیش نەتانیاهۆی سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بە نیازە لە سەردانە چاوەڕوانکراوەکەی چەند رۆژی داهاتوودا ئەم مەسەلەیە لەگەل سەرۆکی ئەمریکا یەکلایی بکاتەوە . دۆخی نە شەڕ نە ئاشتی نێوانیان پێشهاتەکانی بە کراوەیی جێهێشتووە . ئەوەی مایەی خۆشحاڵییە لەشەڕی پێشوودا سەرۆک وەزیرانی عیراق محمد شیاع سودانی توانی بە هەر شێوەیەک بێت عیراق بە دوور بگرێت لە تێوەگلان لەشەڕەکەدا ئەمەش قازانجێکی زۆری بۆ وڵاتەکەمان هەبوو ، ئێستاش وەکو سەرۆکی دەستەی دادوەری فایق زیدان ئاشکرای کرد کەوا بەشێک لەهێزو گرووپە وەلائیەکانی ئێران لەعیراقدا خەریکی چەکدانان و هاتنە ناو پرۆسەی سیاسیین ، ئەمەش گۆڕانکارییەکەی گەورەیە کە ئومێد دەکرێ تا ئاستێک کۆتایی بە ناسەقامگییری عیراق بێنێ .
لەسەر ئاستی ناوچەکەش گۆرانکاریەکی گەورە بەڕێوەیە کە چەندین دۆسیەی گرنگی چەقبەستوو یەکلا دەبێتەوە ، لەوانەش ، دەستبەکاربوونی ئیدارەی نێودەوڵەتی لەغەززە بە سەرپەرشتی ئەمریکا ، رازیبوونی حزبوللای لوبنانی بە پرۆسەی ( چەک بە دەست دەوڵەتەوە ) ، پێشڕەوییەکانی هێزەکانی سەر بە حکومەتی شەرعی لە یەمەن وکۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی حوسییەکان ، ئەمانە بەگشتی پێشهاتی ئومیدبەخشن بۆ زیاتر سەقامگییر بوونی ناوچەکە .
لەسەر ئاستی هەرێمایەتی :
- پرۆسەی راگەیاندراوی ئاشتی لە تورکیاش هێشتا نەکەوتۆتە سەر پێی خۆی . ئەگەر چی بەردەوام رێبەری پەکەکە عەبدوڵلا ئۆجەلان بانگەوازو دەستپێشخەری تازە دەخاتەروو ، بەڵام لێرەدا دوو ئالنگاری رووبەرووی پرۆسەکە بۆتەوە کە چاوەڕوان دەکرێ ئەوانیش لەساڵی داهاتوو چارەسەربکرێن ، یەکەمیان دوودڵی دەسەڵاتی تورکیا لەسەر گۆڕانکارییە دەستووری وقانونیەکاندا کە پێویستن بۆ سەرخستنی پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا ، لەمرۆژانەدا ئاماژەیەکی ئەرینی هەبوو ئەویش ئازادکردنی بەشێک لە گییراوە کوردەکانی هەوادارانی پەکەکە بە تایبەتیش ئەوانەی تاوانبار نین بە کاری چەکداری . لەلایەکی تریشەوە خەریکە کۆبوونەوەکانی بەرێوەبەرایەتی خۆسەری رۆژئاوا بە سەرۆکایەتی مەزلوم عەبدی لەگەڵ دەسەڵاتی سوریا بگەنە سازانێک بۆ زیندووکرنەوەی رێکەوتنی١١ ئازاری ساڵی رابردووی دیمەشق و رێکخستنەوەی پەیوەندیەکان و چارەسەری دۆزی ئیدارەی خۆسەری کورد لەم بەشەدا .
لەسەر ئاستی عیراق :
دوایین هەڵبژاردنەکانی عیراق گۆڕانکارییەکی گەورەی لەگەڵ خۆیدا هێناوە ، کشانەوەی صەدرییەکان و سەرکەوتنی هێزێکی تازەی وەکو کوتلەکەی محمد شیاع سودانی تا ئاستێک نەخشەی سیاسی لەعیراق گۆڕیوە .هێشتا ناسنامەی حکومەتی داهاتووی عیراق نازانرێ ، بەڵام هەر وەکو عورفی سیاسی ئاشکرایە کەوا حکومەتی داهاتووش دیسان لەسەر هەمان شێوازی پشک پشکێنە ( محاصصە) دادەمەزرێ و دەسەڵات هەر لەلای شیعەکان دەبێ. وەکو ئاشکراشە کێشەی ئێمەی کورد لەگەڵ شیعەکان کێشەیەکی تازە نیە و لەساڵی ٢٠١٠ ەوە دەستی پێکردووە کە بە پلەی یەکەم خۆی لە فشاری ئابووری بەسەر کوردستانەوە دەبینێتەوە . هەر چەندە سەرهەڵدانی کێشەکانیش لە راگەیاندنی ئابووری سەربەخۆوە دەستی پێکرد ، بەڵام دوو ساڵ بەر لەئێستا پرۆسەی هەناردەی نەوتی کوردستان بە بریاری دادگای پاریس وەستاوە .
لەم چەند مانگەی دواییدا ملیۆنان بەرمیل نەوتی هەرێم هەناردەکراوەو داهاتەکەشی چۆتە خەزینەی حکومەتەی عیراقەوە ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا کێشەی مووچەو بودجەی هەرێم چارەسەر نەکراوە بەڵکو هەموو ساڵێک دوو سێ مووچەی فەرمانبەرانی کوردستان دەفەوتێ و هیچ بوودجەیەکی هەرێمیش نەهاتووە ، ئەمەش وامان پێ دەڵێ کە دەسەڵاتی عیراق لەفشارە ئابووریەکانیدا دژی هەرێمی کوردستان نەوەستاوەو پێش ناچێ دەست لەم کارتی فشارە هەڵبگرێ . هەڵبەت هۆکاری سەرەکی زاڵبوونی ئیرادەی دەسەڵاتی بەغدا بەسەر کوردستان بێ ئیرادەیی کورد خۆیەتی . کورد ئێستا لەلاوازترین قۆناغەکانی پەیوەندیدایە لەگەڵ بەغدا ، بۆیە بەغداش ئەو دووبەرەکی و بێهێزییەی کوردەی قۆستۆتەوە بۆ زیادکردنی فشارەکانی بەسەر هەرێمی کوردستانەوە.
ئەگەر سەرنج بدەین لەو کاتانەی رەوانشاد جەنابی مام جەلال سەرۆک کۆماری عیراق بوو لەنێوان ساڵانی ( ٢٠٠٥-٢٠١٢) کورد کێشەکی ئەوتۆی لەگەڵ بەغدا نەبوو ، ساڵانە بودجەیەکی گەورەو پارەیەکی زۆری پەرەپێدان دەگەیشتە کوردستان کە لەو ساڵانەوە خۆشگوزەرانی و ئاوەدانییەکی زۆرو سەدان پرۆژەی ژێرخانی ئابووری بنیاتنران . مام جەلال کە لەبەغدا بوو خۆی سەرپەرشتی کاروبارەکانی کوردی لەبەغدا دەکرد ، نەک کوتلەو حیزبە کوردستانیەکان لەژێر فەرمانی ئەودا یوون، بەڵکو سەرجەم هێزە سیاسیەکانی عیراقیش بە جیاوازی پێکهاتەکانیانەوە رێزو تەقدیرێکی زۆریان بۆ کەسایەتی ورێبەرایەتی مام جەلال هەبوو تەنانەت مەرجەعی باڵای شیعەکانیش بە ( صمام الامان) ی عیراق وەسفیان دەکرد . کاریزمایی مام جەلال لەبەغدا گەورەترین خزمەتی بە دۆزی کورد کردبوو . راستە کەسێک ناتوانێ بۆشاییەکەی ئەو پڕ بکاتەوە ، بەڵام ئێستاش ئەگەر کورد یەکڕیز بێت وبەرژەوەندی باڵای نەتەوەکەمان بخرێتە پێش بەرژەوەندی حیزبی بێگومان کوتلەی کوردی لەبەغدا دەتوانێ پارێزگاری لەپێگەی خۆی لەپرۆسەی سیاسی عیراقدا بکات و رۆڵی خۆی بە هێزەوە ببینێ .
ئەوەی جێگای سەرنجە شیعەکان بە جیاوازی تیڕوانینیان بۆ سەرجەم پرۆسەی سیاسی عیراق وهاوکێشە دەولی وململانێکانی ناوچەکە بەڵام ئەوان یەک چوارچێوەیان هەیە بۆ بڕیاری چارەنووسسازی سیاسی خۆیان لەرێگەی ( چوارچێوەی هەماهەنگی) کە دەسەڵاتداری فیعلیە لەعیراقدا . سوننەکانیش لەم ماوەیەدا لە چوارچێوەی ( ئەنجومەنی سیاسی عەرەبیدا) کۆبوونەتەوەو ئەوانیش هەڵوێستەکانیان یەکخستووە بۆ بەشداریکردن لەپرۆسەی سیاسیدا ، تەنها کوردە کە رۆژ لەدوای رۆژ رێزەکانیان پەرتەوازەتر دەبێ وخۆیان بە لاوازی پیشانی نەیارەکانیان دەدەن . سەیرە دەسەڵاتی سیاسی کورد هێشتا لەوە نەگەیشتووە کەوا یەکڕیزی هێزە سیاسەکانی زامنی بەهێزبوونیانە لەبەغدا و لەهاوکێشەو سیاسییەکانی ناوچەکەشدا .
لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان :
سەرباری ئەوەی میللەتی کورد چەندین ساڵە متمانەی خۆی لەچوارچێوەی پرۆسەیەکی دیموکراسییدا بە هێزە سەرەکییەکانی کوردستانەوە دەبەخشێ وشەرعییەتی قانونیان پێدەدات ، بەڵام بە داخەوە ئەو پرۆسە دیموکراتیەی دەیان ساڵە خەباتی بۆ کراوەو دەیان هەزار قوربانی لەپێناودا دراوە ، هێشتا وەکو تمووحی میللەت نەهاتۆتەدی. دواکەوتنی سەرکردایەتی کورد لەپێکهێنانی کابینەی نوێ حکومەتیش دەگەڕێتەوە بۆ کامڵ نەبوونی هزری دیموکراسی لەناو هەندێ لایەنی سیاسییدا . هێزیک کە خۆی داوای ( هاوبەشی و هاوسەنگی سازان ) لەبەغدا دەکات ، هەر خۆی ئەم چەمکانە لە هەرێمەکەی خۆیدا قبووڵ ناکات !.ئەو هێزە کە داوای هاوبەشی وهاوسەنگی لەبەغدا دەکات هەوڵئەدات هەر خۆی تاکە حیزبی دەسەڵاتداری هەرێم بێت و ئەوانیتر پاشکۆی بن واتە ئەو ( سوارە) و ئەوانیتر ( پیادە ) .ئەوان هەرچەندە ژمارەی کورسیەکانیشیان زۆرینەی رەها نیە ، بەڵام زۆرینەی دەسەڵاتەکانیان بۆ خۆیان قۆرخکردووە .
سەرەرای قەیرانی سەختی بژێوی کە تەنگی بە خەڵکی کوردستان هەڵچنیوە بەهۆی نەبوون و بڕانی مووچەکانیانەوە بەڵام دەسەڵاتی کوردی هێشتا نەکەوتۆتە خەمی ئەم پرسە نیشتمانییە چارەنوسسازەوە بە دامەزاندنی حکومەتێکی شەرعی تازەی بەهێز کە بتوانێ لەگەڵ بەغدا بکەوێتە دانوستانێکی بەرهەمدار بۆ کۆتاییهێنان بەم قەیرانە درێژخایەنە .
بەگشتی ئەزموونی چەند ساڵەمان بە رووداوە گەورەکانی ساڵی رابردووشمانەوە وامان پێ دەڵێ کە پێویستە سەرکردایەتی کورد بەهەڵەکانی پێشوویدا بچێتەوەو، خۆی لەگەڵ گۆڕانکاریە گەورەکانی جیهاندا بگونجێنێ و ، مەلەی دژە تەووژم هیچکات خزمەت بە کورد ناکات ، دەبێ ئێمەی کورد بە ئیرادەیەکی راستەقیینەوە هەوڵی یەکسختنی بڕیاری سیاسی وهەڵوێستە نەتەوەییەکانمان بدەین . لە مەحسەڵەدا هیچ حزبێک ناتوانێ بەرامبەرەکەی خۆی ئاوت بکات ، تەنها رێگەش بۆ چارەسەرکردنی قەیرانە قووڵەکانی حوکمڕانی لەهەرێمی کوردستان وپاراستنی بەشەکەشی لە پرۆسەی سیاسی عیراقدا تەنها ( هاوسەنگی و هاوبەشی و سازان) ی سیاسییە یە ئەویش بە کردەوە نەک بە دروشمی چەواشەکارانە .
دامەزراندنی:
کۆڕبەندی ئابووری جیهانی لە ساڵی 1971 لەلایەن کلاوس شواب، ئابووریناسێکی ئەڵمانی دامەزراوە. لە سەرەتادا ناوی کۆڕبەندی بەڕێوەبردنی ئەوروپی بوو، ئامانجی ئاشناکردنی کۆمپانیا ئەوروپییەکان بوو بە شێوازە مۆدێرنەکانی بەڕێوەبردنی. لە ساڵی 1987ناوی گۆڕدرا بۆ کۆڕبەندی ئابووری جیهانی، ئەمەش ڕەنگدانەوەی گرنگییەکی بەهێزتری جیهانیی پیشاندا.
بارەگا و پێکهاتەی یاسایی:
بارەگای سەرەکی ڕێکخراوی WEF لە شاری جنێڤی سویسرایە. دامەزراوەیەکی نێودەوڵەتی و سەربەخۆ و قازانج نەویستە.
ئامانجەکانی:
WEF خۆی وەک سەکۆیەک بۆ پێشخستنی هاوکاری نێودەوڵەتی دەبینێت. ئامانجە سەرەکییەکان بریتین لە:
“پابەندە بە باشترکردنی دۆخی جیهان”
“بەرەوپێشبردنی گفتوگۆ لە نێوان سیاسەت، بازرگانی، زانست، و کۆمەڵگەی مەدەنی”
"پەرەپێدانی چارەسەری درێژخایەن بۆ تەحەددیاتی جیهانی وەک گۆڕانی کەشوهەوا، گرژییە جیۆسیاسیەکان، گۆڕانکاری تەکنەلۆژی، و نایەکسانی کۆمەڵایەتی"
کۆبوونەوەی ساڵانە لە داڤۆس:
ناسراوترین چالاکیی کۆبوونەوەی ساڵانەی داڤۆسە کە سەرۆکی دەوڵەت و حکومەت و بەڕێوەبەرە باڵاکان و زانایان و نوێنەری ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و ڕێکخراوە ناحکومییەکان کۆدەکرێنەوە. تەرکیز لەسەر ئەمانە دەکرێت:
“پێشهاتە ئابوورییە جیهانییەکان”
“سیاسەت و ئاسایشی نێودەوڵەتی”
“بەردەوامی و پاراستنی کەشوهەوا”
“دیجیتاڵکردن و داهێنانی تەکنەلۆژی”
گرنگی و ڕەخنە:
WEFبە یەکێک لە کاریگەرترین پلاتفۆرمەکانی گفتوگۆی جیهانی دادەنرێت. لە هەمان کاتدا ڕەخنەی لێدەگیرێت چونکە:
"بە پلەی یەکەم لەلایەن نوخبە ئابوورییەکانەوە نوێنەرایەتی دەکرێت"
“بڕیارەکان بە شێوەیەکی نافەرمی و بەبێ شەرعیەتی دیموکراسی باس دەکرێن”
ئەم تەوەرە سەرەکی و لایەنە ڕێکخراوەییانەی خوارەوە چاوەڕوان دەکرێن2026
تەوەری سەرەکی و ئەولەویەتەکان
بەرنامەکە تیشک دەخاتە سەر پێنج تەحەدای جیهانی::
. هاوکاری لە جیهانێکی کێبڕکێکاردا: بەڕێوەبردنی گۆڕانکارییە جیۆپۆلیتیکییەکان و دووبارە بنیاتنانەوەی متمانە.
. داهێنان لە قەبارەدا: بەکارهێنانی بەرپرسیارانەی تەکنەلۆژیا نوێیەکانی وەک زیرەکی دەستکرد (AI) و بایۆتەکنەلۆژیا.
. خۆشگوزەرانی لە سنووری هەسارەکاندا: گرنگیدان بە بەردەوامی و ئاشتکردنەوەی گەشەی ئابووری لەگەڵ ئامانجەکانی پاراستنی کەشوهەوا.
. کردنەوەی سەرچاوە نوێیەکانی گەشەکردن: باسکردنی پچڕانی ئابووری و دەرفەتی نوێی بازاڕ.
. وەبەرهێنان لە مرۆڤەکاندا: پێشخستنی پەروەردە و تەندروستی و خۆڕاگری کۆمەڵایەتی.
بەشداربووانی چاوەڕوانکراو و گرینگترین شتەکان
ئامادەبوونی ژمارەی پێوانەیی: WEF پێشبینی دەکات ژمارەیەکی پێوانەیی سەرۆکی دەوڵەت و حکومەت، هەروەها زیاتر لە 2500 کەسایەتی پێشەنگی بازرگانی و کۆمەڵگا.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا: بە "قەرەباڵغی ڕاکێش" دادەنرێت و ئامادەبوونی خۆی ڕاگەیاندووە، ئەمەش کێشەی تایبەتی ئەمنی و پرۆتۆکۆڵ دەوروژێنێت.
ئامادەبوونی سویسرا: ماڵی سویسرا جارێکی دیکە وەک شوێنێکی ناوەندی بۆ ئاڵوگۆڕ و پێشکەشکردنی داهێنانەکانی سویسرا (بۆ نموونە لە ئابووری بۆشایی ئاسمان)دا دەبینرێت.
چوارچێوە و ئاسایش
ڕێوشوێنە ئەمنییەکان: هێزە چەکدارەکانی سویسرا و فەرماندەیی ئەلیکترۆنی پشتگیری لە چالاکییەکە دەکەن بە ڕێوشوێنی بەرفراوان بۆ چاودێریکردنی تۆڕەکانی ئاسمانی و پەیوەندیکردن.
دژە ڕووداوەکان: کۆنفرانسی "داڤۆسەکانی دیکە" کە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە لە گرژییە ئیمپریالیستییەکان دەکۆڵێتەوە، بڕیارە لە ١٦ و ١٧ی ژانویەی ٢٠٢٦، لە زیوریخ بەڕێوەبچێت.
لۆجستی: بەهۆی زۆری خواست، شوێنی نیشتەجێبوون لە داڤۆس لەڕادەبەدەر
ئەم وێنەیە کەمپینی کۆکردنەوەی هاوکارییە بۆ سەنتەری ژیانەوەو نەخۆشخانەی هیواو نەخۆشی شێرپەنجە لە سلێمانی کە بەهەرەوەزی هاوکاری گەورە بۆ نەخۆشانی شێرپەنجە کۆکرایەوە.
هێرۆخان رەمزی کەسایەتی ئینسانی سەدەیە ؛ خاوەن دیدی گەورەی مرۆیی بووە.
ژیان و پێگەی خۆی هەمیشە بۆ خزمەتی گەلی خۆی بەگەڕخستووە.
منداڵپارێز گەورەترین گەواهی دەرە کە دیدی هێرۆخان و خزمەتی لێقەوماوان لە پرۆژەیەکی ئینسانی کۆکردەوە .
ئێستاش ئەو رێکخراوە لەسەر پەیڕەوی خزمەتکردنی گشتی بەردەوامەو پەناگەی هاوکاری خەڵکە، لە هەرێم و عێراق و زۆر کاری گەورەی مرۆیی کردووە.
لەهەمووکارەسات و تەنگانەکاندا کە بەسەر کورددا هاتوون، هێرۆخان یەکەم دەستی خێرخوازی و ئینسانی بووە کە هەڵوێستی هەبووە.
لەسەرەتای جەنگی داعشداو تەوژمی هاتنی ئاوارەکانی رۆژ ئاوا کوردستان و ئاوارەکانی عێراق، لە ساڵی ٢٠١١ بۆ ٢٠١٢ هێرۆخان سنگ واڵا لە رێگەی کەناڵی کوردسات و رێکخراوی (سی دی ئۆ) گەورەترین کەمپینیان سازکرد بۆ کۆ کردنەوەی هاوکاری؛ لەو هەڵمەتەدا بەدەیان تەن هاوکاری بۆ گەلی رۆژئاوا کۆکرایەوە.
هێرۆخان.. هەمیشە پشت و پەنای لێقەوماوان بوو.
تەنانەت زۆر کاری گەورەی بۆ نەهێشتنی ئەو دیاردانەکرد کە هۆکاری دواکەوتنی کۆمەڵگەبوون.
لە ساڵی ٢٠١٠ دا لە ناوچەی پشدەر بە تێگەیشتن و بەخشینی مادی دەیان کەیسی گەورە بەبچووک و بەشودان لەسەر بێشکە هەڵوەشاندەوەو کۆتایی بەو دیاردەیە هێنا، کە گوندێک نموونەی ئەو کێشەگەورەیە بوو . کەسایەتی هێرۆخان وەک رابەرێکی کۆمەڵایەتی و سیاسی، دەگمەن بوو بونیادنەری بیرو باوەڕی ئەرێنی بوو لەکۆمەڵگەدا.
ئەو دەستگیرۆییە کە بۆ هاوکاری چەمچەماڵ بووە شاکارێکی گەورەی ئینسانی و قوباد تاڵەبانی و تیمەکەی رۆڵی گەورەیان بۆ گێڕاو بوونە دەستی پارێزەری ئەمانەت و خزمەت، درێژە پێدەری ئەو دیدەکە هێرۆخان بناغەکەی بۆ کاری هەرەوەزی داناوەو ئەو رەفتارو هەڵوێستەی گەورەکردو کردیە کەلتور لەم کۆمەڵگەیەدا.
هێرۆخان.. سیمبولەو دەهێنێت بە ووردی خوێندنەوە بۆ کارە مرۆڤ دۆستانەکانی بکرێت، و ئەودیدە بکرێتە سەنتەری بیری مرۆیی و هاوکاری و هەماهەنگی؛ تاک بۆ تاک لە کۆمەڵگەدا. هێرۆخان بونیادنەربوو. 
راستە سەرۆك مام جەلال لە شەوی 17ی کانونی یەکەمی 2012 دا توشی جەڵتەی دەماغ بوو ، بەڵام سەرلەبەیانیەکی زوی سێ شەممە هەژدەی کانونی یەکەم، هەواڵێکی پڕ داخ و ئەسەف بوە دەسپێکی ئەو رۆژەی کوردستان و عێراق و ناوچەکە ، لە وڵاتانی تری جیهانیش بەرەبەیان یا نیوەشەو و شەوێکی پڕ لە دڵەراوکێ و نیگەرانیی بو بەلای سیاسەتمەداران وناوەندەکانی بڕیار بەدەست و کەناڵە دیپلۆماتییەکانەوە .
نەخۆشییە لەناکاوەکەی سەرۆك مامجەلال بومەلەرزە ئاسا نەك هەر ناخ هەژێن بو ، بەڵکو بارودۆخ هەژێنیش بو.
ساڵی رابردو وردەکاریی زۆری کاردانەوەکانی ئەو بەیانییەم خستە رو کە تیایدا هەواڵی نەخۆش کەوتنی سەرۆك لە سایتی سەرۆکایەتیی کۆماری عێراقەوە بڵاو کرایەوە .
ئەمساڵ دەمەوێت هەر بەتەنیا قسە لەسەر دیمەنە ناخۆش و غەمبارییەکان نەکەم بەڵکو ئەو ئاسەوارانە بخەمە رو کە نەخۆش کەوتنی سەرۆك مامجەلال جێی هێشت لەسەر رەوتی روداوەکان .
ئاخر سەرۆك مامجەلال تەنیا یەك لایەنی ژیانی نییە کە لەبارەیەوە بدوێیت ، بەڵکو ئۆقیانوسێکە کۆتایی نییە، تا بچیتە نێو قوڵایی فیکر ، ئەزمونە سیاسیی و دیپلۆماتییەکەی و هەڵوێست و خەباتەکەی هەر خاڵ و زانیاریی تازەت بەرچاو دەکەوێت .
راستە وەك فەخامەتیان هەمیشە دوپاتی کردوەتەوە ئەو گۆچانی سیحریی پێ نییە لە شەو و رۆژێکدا بارودۆخەکە بگۆڕێت بەو جۆرەی دڵمان دەیخوازێت ، بەڵام سەنگ و پێگە سیاسیی و مێژوییەکەی ببونە فاکتەرێك کە نەك تەواوی کۆمەڵانی خەڵك ، بەڵکو هێزە سیاسییەکان و سەرکردەکانیان ، هێزەکانی ناوچەکەو جیهانیش ئومێدێك هەڵ بچنن ، کە ئەگەر ئاشتییەکی سەرتاسەریی و تۆکمەش نەیەتە ئاراوە ، لانی کەم ناکۆکەکان و دژەکان جاروبار پێکەوە دابنیشن ، ئەگەر هێزە ئیقلمیی و جیهانییەکان بەرژەوەندییەکان بەریەکتریش بکەوێت و ناتەباش بن ، بەڵام عێراق نەکەنە مەیدانی ململانێ و جەنگەکانیان ، ئەگەر باری ئابوریی داتەپیوی (پشتبەستو تەنیا بە داهاتی نەوت )بەو جۆرەش نەبوژێتەوە کە داوای دەکەین ، بەڵام جۆرێك لە بوژانەوە و وەبەرهێنانی بەخۆوە بینی ، ئەگەر دەستوەردانە ناوچەیەکانیش بنبڕ نەبوبن ، ئەوا سەربەخۆیی بڕیار بگەڕێتەوە بۆ عێراق خۆی ، ئەگەر ململانێ و ناکۆکیی دەیان سەدەی رابردوی نێوان شیعە و سونەش چارەسەر نەبێت ، ئەوا جۆرە هاوبەشییەك لە حوکمڕانیی و تێگەیشتنێکی سیاسیی لە نێوانیاندا بێتە کایەوە کە کەمێك ناکۆکییەکان سڕ بن ، ئەگەر لە هەرێمی کوردستان شەڕی براکانیش بەتەواوی چارەسەر نەکرابێت ، خۆ ئاشتییەکی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی دروست ببو کە بۆ ئێجگاریی کۆمەڵانی خەڵك تارمایی شەڕ ، هەژاریی ،نەداریی و ئاوارەیی یان لەبیر بچێتەوە ، ئەگەر مەترسییەکانی تێرۆر بە ناوە جیاجیاکانییەوە لە رەوینەوەشدا نەبێت ، ئەوا راستەوخۆ هەڕەشە نەبن لەسەر تەواوی ژیانی دانیشتوان ،(وەك ئەوەی کە ساڵی2014 لە موسڵ وشەنگال بینیمان) ، ئەگەر گەندەڵیی رەگ و ریشەشی دەرنەهێنرابێت، ئەوا لە حاڵەتەوە نەبێتە دیاردە، بە کورتیی ئەگەر سەرۆك مامجەلال نەخۆش نەکەوتایە و دواتر جێی نەهێشتینایە، هیچ کام لەم دیمەنە نەرێنی و دزێوانەی ئەمڕۆی گۆڕەپانی سیاسیی ،ئەمنیی ، ئابوریی، کۆمەڵایەتیی و فەرهەنگیی لە وڵاتەکەماندا نەدەبینران !.
ئەو روانینە هەر گوزارشت لە بەندە خۆم ناکات ، گوزارشتی گەلی کوردستان وعێراقە بە بیروبۆچونە جیاوازەکانیانەوە ،روانینی ناوەندە سیاسیی ،حکومیی ،دیپلۆماتیی و هێزە دیموکراتخوازەکانی ناوچەکە و جیهانیشە . ئەوەبو لە رۆژی سێشەمە18ی کانونی یەکەمی 2012و رۆژانی دواتریش .هەمو کەناڵە جیهانییە جێ باوەڕەکانی ئەو سەردەمە هەواڵەکەیان کردبوە سەردێر ، بەدواچونی بەردەوامیان هەبو ، هەر دوای یەکەم لێدوانی بەندە سەبارەت بە دۆخی تەندروستیی سەرۆك بۆ (العراقیە) ،ئاژانسی ئەنادۆڵ و بی بی سی ، مۆبایلەکەم وەستانی نەبو لە هەمو لایەکەوە پەیوەندییان پێوە دەکردم تا دوایین گۆڕانکاری باری تەندروستیی سەرۆكیان پێ بڵێم ، تەنانەت چەند کەناڵێکی دیپلۆماتیش ویستیان لەزاری بەندەوە دوایین هەواڵ بزانن .
ئاخر سەرۆك مامجەلال رۆڵ و سەنگ و پێگەیەکی جیا لە ئاسایی هەبو کە لە ئاستیی جیهانیشدا بێ وێنە بو.
ئەگەر بە بروسکە و لێدوانەکانی سەرکردە سیاسییەکانی کوردستان ،عێراق ،ناوچەکە و جیهاندا بچینەوە لە سەرۆك مەسعود بارزانییەوە تا سەرکردەکانی تری کوردستان وعێراق و ناوچەکە و تا دەگاتە سەرۆك ئۆباما و سەرکردەکانی ئەوروپا ، هەست دەکەین و ئەو راستییەمان لا بەرجەستە دەبێت کە ئەو پەرۆشییە بۆ باری تەندروستیی و چاوەڕوانیی بۆ هەواڵی بەردەوامیی ژیانی سەرۆکی وڵاتێك ئاماژەیە بۆ پێگەی بەهێزی سەرۆك مامجەلال لە هەمو ئاستەکاندا (کە بۆ هیچ سەرۆك و سەرکردەیەکی تر نەبینروە) . ئاماژەیە بۆ ئەو خەسڵەت و ئەزمون دیدەییەی بەڕێزیان کە وایکردوە جیاواز بێت لە هەر سەرۆك کۆمار و سەرکردەیەکی تر ، ئاماژەن بۆ سەنگ و قورسایی مامی گەورەمان لە گۆڕینی رێڕەوی روداوەکان و وەرچەرخانە سیاسییەکاندا (بەو جۆرەی کە خۆی روداوی دروست دەکرد) . نەخۆشکەوتنە قورسەکەی ئەو ساڵەی مامجەلال ، تەنیا لای سیاسییەکان مایەی نیگەرانیی نەبو ، بەڵکو لە ئاستیی جەماوەرییش کاردانەوەی هەبو . لێدوانی خەڵك بۆ کەناڵەکان لەو رۆژەدا بەڵگەی زیندون کە سەرۆك مامجەلال چەندە مەزن بوە لای تەواوی جەماوەری وڵاتەکەی ، نهێنی ئەو خۆشویستنەشیان هەر لەو روانگەیەوە بوە کە تاکە سەرۆك بوە لە ناوچەکەدا بە راستیی ژیانی خۆی تەرخانکردوە بۆ ئەوەی خەڵك بێ جیاوازیی لە خۆشگوزەرانیی، ئارامیی ، ئاسایش ، ئازادیی و دیموکراسیی بێ بەش نەبن .
چەندین کێشە و ململانێ لە ئارادا بون ، ئەگەر دانایی و پراگماتیی سەرۆك مامجەلال نەبوایە ،عێراق و ناوچەکە دەکەوتنە لێواری ترسناك .هەر بۆیە نەك سەرکردە کوردستانی و عێراقییەکان ، بەڵکو ناوچەیی و جیهانییەکانیش بە پێویستیان دەزانی راوێژی پێ بکەن و روانینەکانی بزانن .
سەرۆك مامجەلال سیاسەتمەدار و دیپلۆماتێکی واقیع بین بو ، بۆیە هەمیشە بە تەگبیر و بەکارهێنانی باشترین رێگە ، بیری لە چارەسەرکردنی هەرکێشەیەك دەکردەوە .
سروشتی عێراق و ناوچەکە وا هەڵکەوتوە کە هەرگیز بێ کێشە نەبوە ، کەچی سەرۆك مامجەلال هیچ کاتێك بەشێك نەبوە لە کێشەکان بەڵکو چارەسەرکەریان بوە ، ئەوەش نیشانە و هێمایە بۆ پێگەی بەهێز و سەنگە سیاسییەکەی تا هەموان بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان روی تێ بکەن ،هەر لەو روانگەیەشەوە بوە کە هەمویان بەڕێزیان وەك پارێزەری خۆیان بزانن .بەڵگەی ئەو نمونانەش لێدوان و بروسکەکانی ئەو رۆژگارەیە کە هەموی بە پەرۆشیی جدییەوە چاوەڕێی هەرچی زوتری چاك بونەوەی بون ، بروسکە و لێدوانەکانی تەواوی گەورە لێپرسراوان هەموی پڕن لەو راستییانەی کە لە ماوەی ئەو دەساڵەدا سەرۆك مامجەلال چ رۆڵێکی مەزنی بینیوە لە هێنانە کایەی کەش و هەوای لەبار بۆ سەرخستنی دیالۆگی سیاسیی لە ناوچەکەدا و بنیاتنانی عێراقێکی دیموکراتی فیدراڵی یەکگرتوی سەربەخۆ و تیایدا ئاشتیی و ئاسایش بەرقەرار بێت ، بەو جۆرەی سازانی بەرژەوەندیی وڵاتانیش لە ناوچەکەدا زامن بێت .
ئەگەر هەمو بروسکە و لێدوانەکان وەك یەکیش نەبن بەڵام لەروی مانا و واتاوە یەک مەبەستیان تیادا بەرجەستە بوە، ئەویش کار و تەگبیری زۆر مابو تا لەگەڵ سەرۆك مامجەلالی مەزندا بیگەیەننە ئەنجام و تەواوی بکەن ، ئەوەش ئەو مانایە دەدات بە دەستەوە کە مامی مەزن پێگە و قورساییەکی وا کاریگەریی هەبوە کە بۆ هەموان پێویست بوە ، بەداخەوە ئەو پێگەیە تا ئێستا پڕ نەکراوەتەوە.
دیپلۆماسییەتی قوباد تاڵەبانی لە هەرێم، عێراق و ناوەندە جیهانییە سیاسییەکان، لەوپەڕی باڵادایە. کارەکتەرێکی سیاسی واقعی و دوربینە، کاک قوباد بۆ کورد حەکیمێکی ترەو دەبێتە فاکتەری ئارامی و سەقامگیری سیاسی.
سەردانەکەی بۆ بەغداد لەم کاتەدا هیوابەخشە بۆ بەدیهێنانی پەیوەندییەکی تەندروست و هێمنی نێوان ناوەندو هەرێم کە لەماوەی رابردودا بەخراپترین تەنگەژەی سیاسی و ئابوریدا تێپەڕی و بووە هۆکاری قەیرانی قوڵی ئابوری لە هەرێمی کوردستان. لە دوای هەڵبژاردنەوە، هەرلایەو بە بارتەقای خۆی، کاریگەری لەسەر پێکهێنان و ئایندەی حکومەتی فیدراڵی هەیە.
کورد لە عێراقدا لەبەردەم بژاردەی چارەکردنی تەنگەژەکاندایە، بۆ ئەوەش سیاسەتی پراگماتیکی قوباد تاڵەبانی ئەم تەنگانەیە تێپەڕدەکات و قۆناغێکی نوێی پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغداد دەهێنێتە ئاراوە.
کورد لە عێراق و ناوچەکەدا، لە بەردەم قۆناغێکی گرنگی سیاسیدایە، رەنگە چیتر چەک شتێک بۆ کورد نەکات، زمانی دیالۆگ و گفتوگۆی دیپلۆماسی هاوکارە لە چەسپاندنی ئارامی و سەقامگیری ناوخۆیی و ناوچەیی.
ئێستا رێک ئەو قۆناغەیە کە ژیری بەهادارەو غروری سیاسی دەستکەوتەکان قڵپدەکەنەوە.
بۆ کورد لە عێراقدا، ئەوەی گرنگە ئەم سەردانە گرنگەی تاڵەبانی، بەغداد بهێنێتە سەر ئەو رایەی کە پێویستە کێشەکانی نێوان خۆی و هەرێم بەریشەیی چارەسەر بکات و گەل لەسەیوانی ئارامیدا بێ کێشە بحەوێتەوە .
دوێنێ قوباد تاڵەبانی بەڕوونی گووتی : کە ئامنجمان ئەوەیە غازی کوردستان پێداویستی ناوخۆیی پڕکاتەوە لێدوانێکی دروستە بۆ خۆدورخستنەوە لە ئاگرە سورە، ئەم قسەیە ئەوپەڕی ژیرانەو دوربینانەبوو چونکە دیبلۆماسییەتی کورد بە ئینکاری غرور بەڕێوەنابرێت و دەبێت خوێندنەوەی قوڵ و ستراتیژی بکات بۆ دۆخی ئيستای کورد کە لەناوەندی ئاگری هەرێمیدایە . قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیران کە حەکیمێکی سیاسی بە ئەزموونە ، ریشی لە دەوڵەتداری سپی کردوە، باش لەوە حاڵی بووە کە لەم قۆناغەدا کورد نابێت گرفت و تەنگەژەو شەڕ بۆ خۆی دروستبکات بە پاساوی فراوانکردنی کەرتی ووزە .
چونە ناوەی هاوکێشەی بگرەوبەردەی ووزە شەڕێکی قورس دوچاری کورد دەکات و دۆخی کورد لە هەرێم دەباتە ناو شەڕی راستەوخۆی بەرژەوەندییە گەورەکان .
دیفاکتۆ بە ئاشکرا سەیوانەکە دەبەزێنرێت و بە درۆن و مووشەک لە ژێرخانی ئابوری هەرێم دەدرێت و کەسیش نایەتە جواب جگەلەوەی دەچێتە دەستی لیژنەو لیژنەکاری. بەرژەوەندی ووزەی هەرێمی ئەوەندە گەورەیە زۆر لایان ئاسانە کە دۆخی هەرێم سفر بکەنەوە و دۆزەخ دروستبکەن، لایان ئاسانە بمان گەڕێنەوە بۆ چەرخی رابردووی بێ کەسی.
حیکمەتی سیاسی لەوەدایە کە ژیرانە ئەم گەلە بگەیەنرێتە کەناری ئارام و ئۆقرەیی ، وەک بە سلێمانی دەڵێن: دۆخەکە وادەخوازێت؛ نە شیش بسوتێ و نەکەباب بەتایبەت کەبابی هەرێمی کە هەمیشە حازرە بۆ پاروو قوتدان .
کورد لە عێراق دەبێت دژە باو نەبێت، بەڵکو وابەستەی لەیەکتێگەتشتن و پەیوەندی دروستی ناوخۆیی و هەرێمی بێت ئەوسا تامی سەقامگیری دەکات و دور دەبێ لە ئاگری فیتنە .
یەکێتی کە هاواری بۆ پاراستنی سەرچاوەی غاز دەکرد زۆر باش تێدەگەیشت کە ئاسمانە کراوەکە دەرفەت دەدات ژێرخان و سەرخانی ئەم هەرێمە بکەنە ئاگرو دوکەڵ و خەڵوز و تاریکی بسەپێنن، بێ حیکمەت نەبوو ئەو هۆشدارییە کە نابێت کورد بچێتە ناو جەنگی ووزەی هەرێمی.
ئەمڕۆش پێشوازیکردنی قوباد تاڵەبانی لە مایکڵ ریگاس ، جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمریکا. دەرخەری پێگەی گەورەی یەکێتی و پێگەی دیبلۆماسی کاک قوبادە کە عەبا رەشەکەی سوڵح و ئاشتی بووە ، واقعیانە سیاسەتی دیبلۆماسی کوردی لە هەرێم و عێراق و ناوچەکە دەرخستووە، ئێمە پێویستمان بە رەنووشکێنێکە کە لەم بگرەوبەردەیەی کە هەمیشە بەرداشی مێژوو بووە کورد نەجات بدات ، خودا ئەم وڵاتە سەقامگیرو پارێزراوبکات.