ئابووری
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش بەرزبونەوەیان تۆمار کرد و بەرمیلێک نەوتی برێنت لە سەرو 105 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.
ئەمڕۆ دووشەممە، بەهۆی گرژییەکانی ناوچەکەوە و داخستنی گەروی هورمز، نەگەیشتنە رێککەوتنی ئێران و ئەمریکا بۆ کردنەوەی گەروەکە، نرخی نەوت بەرزبونەوەی بەرچاوی تۆمارکردوە و بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ، بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 105 دۆلار و55 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش بە 99 دۆلار و 96سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.
تەیف سامی وەزیری دارایی عیراق ئیمزای لەسەر خەرجكردنی موچەی مانگی چواری هەرێمی كوردستان كرد.
بێستون سەلام پەیامنێری کوردسات نیوز لە بەغداد رایگەیاند: کەمێک پێش ئێستا وەزیری دارایی عیراق ئیمزای لەسەر خەرجکردنی موچەی مانگی چواری هەرێمی کوردستان کردووە.
رێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان (فاو) رایگەیاند، پێوەرەکانی نرخی خۆراک لە مانگی نیساندا بە رێژەی 2% بەراورد بە ساڵی ڕابردوو بەرزبووەتەوە، کە ئەمەش بەرزترین ئاستە لە دوای ساڵی 2023ـەوە تۆمار کرابێت.
رێکخراوەکە ئاماژەی بەوەکرد کە: زەیتی رووەکی زۆرترین رێژەی بەرزبوونەوەی بەخۆوە بینیوە. هۆکارەکەشی بۆ بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی خاو دەگەڕێتەوە، کە وایکردووە خواست لەسەر زەیتی رووەکی بۆ پیشەسازی سووتەمەنی زیندەیی زیاد بکات.
جەختیشی کردەوە: نیگەرانییەکان لە کەمبوونەوەی ئاستی بەرهەمهێنان لە باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا کاریگەری راستەوخۆی هەبووە لەسەر گرانبوونی نرخەکان.
رێکخراوی فاو رونیکردەوە کە: نرخی گەنم بە رێژەی 0.8% بەرزبووەتەوە، ئەمەش بەهۆی وشکەساڵی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئوسترالیا، جگە لە گرانبوونی نرخی پەین کە پەیوەندی بە شەڕ و ململانێکانەوە هەیە.
رێکخراوی "فاو" ئاماژەی بەوە کردووە کە رەنگە جوتیاران لەمساڵدا روو لە چاندنی ئەو بەرهەمانە بکەن کە پێویستیان بە پەینی کەمترە و واز لە چاندنی گەنم بهێنن؛ ئەم هەنگاوەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی خستنەڕووی گەنم لە بازاڕەکاندا و دووبارە بەرزبوونەوەی نرخەکەی.
بۆ یەكەمجار لەدوای 36 ساڵ بەرهەمهێنانی نەوت لە رێكخراوی ئۆپك بۆ نزمترین ئاستی خۆی دابەزی.
ئاژانسی بلومبێرگ رایگەیاندووە، بۆ یەكەمجار لەدوای ساڵی 1990ـەوە بەرهەمهێنانی نەوت لە رێكخراوی ئۆپیك بۆ نزمترین ئاست دابەزی و رۆژانە تەنها 20 ملیۆن و 55 هەزار بەرمیل نەوت بەرهەمدەهێنرێت.
بەپێی بلومبێرگ، ئاستی بەرهەمهێنانی ئۆپیك رۆژانە 420 هەزار بەرمیل نەوت كەمیكردووە و هۆكاری سەرەكی دەگەڕێتەوە بۆ ئاڵۆزییە سیاسییەكانی پەیوەست بە دۆسیەی ئێران و كەمبوونەوەی هەناردەی نەوت لە وڵاتانی كەنداو.
لەلایەكی ترەوە كشانەوەی ئیمارات لە ئۆپیك كاریگەریی لەسەر هاوسەنگی بەرهەمهێنان لەناو رێكخراوەكەدا دەبێت.
كەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی نەوت مەترسی لەسەر دابینكردن و نرخی سوتەمەنیەكانی تر و هەڵاوسان و سستبوونی ئابوری جیهان زیاد دەكات.
سەرەڕای ئەوەش، ئۆپیك پڵەس بڕیاریداوە بۆ سەقامگیركردنی بازاڕ لە مانگی حوزەیراندا بەرهەمهێنان بە رێژەیەكی كەم زیاد بكاتەوە.
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش نزمبونەوەیان تۆمار کرد و بەرمیلێک نەوتی برێنت لە سەرو 108 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.
ئەمڕۆ دووشەممە، سەرەڕای گرژییەکانی ناوچەکەوە و داخستنی گەروی هورمز، نرخی نەوت کەمێک دابەزی بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ و بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 108 دۆلار و08 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش بە 100دۆلار و 40 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.
وەزارەتی دارایی عیراق رایگەیاند، قەبارەی داهاتەكانی لە بودجەی گشتیدا بۆ دوو مانگی یەكەمی ئەمساڵ گەیشتووەتە زیاتر لە 15 تریلیۆن دینار.
بەپێی ئەو داتا و خشتانەی وەزارەتی دارایی عیراق ئەمرۆ بڵاویكردووەتەوە، كۆی گشتی داهاتەكان لە مانگی مانونی ئەكەم و شوبان ساڵی 2026 گەیشتووەتە 15 تریلیۆن و 708 ملیار و 703 ملیۆن دینار، ئەو ژمارەیەش بەراورد بە هەمان ماوەی ساڵی 2025، بە رێژەی ١٣٪ دابەزیوە، كە ساڵی رابردوو 117 تریلیۆن و 427 ملیار دینار بووە.
سەبارەت بە وردەكاریەكانی ئەو داهاتانەش وەزارەتی نەوتی عریاق راگەیاندوە، داهاتی نەوت 13 تریلیۆن و 127 ملیار دیناربووە، داهاتی نانەوتی دوو ترلیۆن و 581 ملیار دیناربووە، داهاتی نانەوتی هەرێمی كوردستان، 120 ملیار دینار رادەستی گەنجینەی دەوڵەت كراوە.
ئاماژەی بەوەشكردوە، كۆی گشتی خەرجییەكانی دەوڵەتیش 16 ترلیۆن و 978 ملیار دیناربووە كە لەو بڕەش زیاتر لە 13 ترلیۆن دینار بۆ موچەی فەرمانبەران و موچەی خانەنشنی و تۆڕی پاراستنی كۆمەڵایەتی خەرجكراوە.
ئەمە لە كاتێكدایە، عودەی عەواد، سەرۆكی كوتلەی سادقون لە ئەنجومەنی نوێنەران رایگەیاند، حكومەت لە مانگی یەكەوە تا ئێستا بڕی نۆ تریلیۆن دیناری لەناوخۆدا قەرز كردووە بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنانی بودجە و دابینكردنی مووچەی فەرمانبەران.
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش نزمبونەوەیان تۆمار کرد و بەرمیلێک نەوتی برێنت لە سەرو 108 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.
ئەمڕۆ دووشەممە، سەرەڕای گرژییەکانی ناوچەکەوە و داخستنی گەروی هورمز، نرخی نەوت کەمێک دابەزی بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ و بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 108 دۆلار و11 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش بە 101دۆلار و 65 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هەناردەی نەوتی عیراق بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ماوەی هەفتەی رابردوودا زیادبوونێکی بەرچاوی بەخۆوە بینی، بەمەش عیراق سەرکەوت بۆ پلەی چوارەم لە نێوان ئەو وڵاتانەی زۆرترین نەوت هەناردەی بازاڕەکانی ئەمریکا دەکەن.
بەپێی زانیارییەکانی فەرمانگەی زانیاریی وزەی ئەمریکا، تێکڕای هاوردەی نەوتی خاوی ئەمریکا لە حەوت وڵاتی سەرەکییەوە گەیشتووەتە نزیکەی5.236 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، ئەمەش دابەزینێکی بە بڕی1.386ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا تۆمارکردووە بەراورد بە هەفتەی پێشووتر کە6.622 ملیۆن بەرمیل بوو.
ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تێکڕای هەناردەی عیراق بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان گەیشتووەتە 195 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا، کە بە بڕی 147 هەزار بەرمیل زیادی کردووە بەراورد بە هەفتەی پێشووتر کە تەنها 48هەزار بەرمیل بووە.
ماڵپەڕی تانکەر تراکەرز بۆ چاودێری جووڵەی کەشتییەکان رایگەیاند، کە وڵاتی کوەیت لە مانگی نیسانی رابردوودا هیچ بڕە نەوتێکی خاوی هەناردە نەکردووە، ئەمەش وەک یەکەمین روداوی لەو شێوەیە لە دوای کۆتاییهاتنی جەنگی کەنداوی ساڵی 1991 هەژمار دەکرێت.
ماڵپەڕی تانکەر تراکەرز لە "ئێکس" بڵاویکردەوە: لە ماوەی مانگی نیسانی 2026 دا، کوەیت بۆ یەکەمجار لە دوای کۆتاییهاتنی جەنگی یەکەمی کەنداو، سفر بەرمیل نەوتی خاوی هەناردە کردووە.
ئەم پاشەکشە توندەی هەناردە لەکاتێکدایە کە وڵاتانی کوەیت، قەتەر، بەحرەین و عیراق بە گەورەترین زیانلێکەوتووی داخستنی گەرووی هورمز دادەنرێن، چونکە ئەم وڵاتانە کەمترین رێگەی بەدیلیان لەبەردەستە بۆ گەیاندنی بەرهەمە نەوتییەکانیان بۆ بازاڕەکانی جیهان بەبێ تێپەڕبوون بەو گەرووەدا.
لە بەرامبەردا، شرۆڤەکارانی بانکی "گۆڵدمن ساکس"ی ئەمریکی پێشبینی دەکەن کە وڵاتانی سعودیە و عومان سودمەندی سەرەکی بن لە داخستنی گەرووەکە، لەکاتێکدا وڵاتانی وەک ئیماراتیش رووبەڕووی زیان دەبنەوە.
لەلایەکی دیکەوە، فەرماندەیی هێزە دەریاییەکانی سوپای پاسدارانی ئێران رایگەیاند، کە "هاوکێشە و یاسای تایبەت"یان بۆ بەڕێوەبردنی نوێی ئاوەکانی کەنداو داناوە.
شایەنی باسە، ئەو جەنگەی لە 28ی شوباتی 2026لە نێوان ئێران و ئەمریکا و ئیسرائیل دەستی پێکرد، بووەتە هۆی پەککەوتنی نیمچە تەواوی هاتووچۆی کەشتیوانی لە گەرووی هورمز، ئەمەش کاریگەرییەکی راستەوخۆی لەسەر دابینکردنی نەوت لەسەر ئاستی جیهان هەبووە و نرخی وزەی بەرزکردووەتەوە.
هاوکات لەگەڵ ئەم قەیرانەدا، دامەزراوەی پەترۆڵی کوەیت رایگەیاند کە تەندەری بۆ 15 پرۆژە بە بەهای 190 ملیۆن دیناری کوێتی راگەیاندووە، ئەمەش لە نێوان کێبڕکێیەکی بەهێزی کۆمپانیا جیهانییەکاندا دێت.
وەزیری ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێبوونی عیراق دەڵێت، داهاتی نانەوتی نابێتە رێگر لە بەردەم ناردنی موچەی مانگی چواری موچەخۆرانی هەرێم.
بەنگین رێكانی، وەزیری ئاوەدانكردنەوەی عیراق رایگەیاند، حكومەتی عیراق ئامادەیە كەمتر لە 120 ملیار دینار وەك داهاتی نانەوتی مانگی چوار لە حكومەتی هەرێم وەربگرێت.
دڵنیاییشیدا كە حكومەتی عیراق موچەی مانگی چواری موچەخۆرانی هەرێم دەنێرێت و داهاتی نانەوتی نابێتە رێگر لە ناردنی.
بەهۆی ئەگەری سەرهەڵدانەوەی جەنگ لە ناوچەكە، نرخی بەرمیلێك نەوتی خاوی برێنت 125 دۆلاری تێپەڕاند.
ئەمڕۆ نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا بەرزبوونەوەیەكی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی، ئەمەش دوای ئەوەی كۆشكی سپی ئاماژەی بە ئەگەری سەپاندنی گەمارۆیەكی درێژخایەن بۆ سەر گەرووی هورمز كرد.
لەگەڵ كردنەوەی بازارەكانی ئاسیادا نرخی نەوت لە جیهاندا بە رێژەی 5.6% بەرزبوویەوە، بەجۆرێك نرخی بەرمیلێك نەوتی برێنت گەیشتە 125.2 دۆلار، نرخی بەرمیلێك خاوی تەكساسیش بە 110.1 سەنت مامەڵەی پێوە كرا، ئەمەش بەرزترین ئاستە لەم دواییانەدا تۆماری كردبێت.
ئاژانسی بلۆمبێرگ هۆكاری بەردەوامیی هەڵكشانی نرخی نەوتی بۆ ئاڵۆزییەكانی ناوچەكە و مەترسییەكان سەبارەت بە پچڕانی درێژخایەنی دابینكردنی وزە لە گەروی هورمز گەڕاندووەتەوە، بەتایبەت بە بنبەست گەیشتنی هەوڵە دیپلۆماسییەكان بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگی ئەمریكا و ئیسرائیل دژی ئێران.
ئابووریناسان ئەم بارگرژییە بە گەورەترین پشێوی و شڵەژانی بازاڕەكانی وزە لە جیهاندا دادەنێن كە لە چەند دەیەی رابردوودا وێنەی نەبووە.
ئاژانسی هەواڵی ئیسنا رایگەیاند، بەهای تمەنی ئێرانی، ئەمڕۆ چوارشەممە، نزمترین ئاستی مێژوویی تۆمارکرد و گەیشتە ملیۆنێک و 810 هەزار ریاڵ بەرامبەر یەک دۆلار، بەمەش تەنها لە دوو رۆژدا 15٪ی بەهاکەی لەدەستداوە.
ئەم پاشەکشەیە دوای ماوەیەک لە جێگیری دێت و بەپێی ئاژانسی رۆیتەرز هۆکارەکەی بۆ زیادبوونی خواست لەسەر دراوە بیانییەکانی وەک یۆرۆ و دەرەمی ئیماراتی دەگەڕێتەوە.
لە ئێستادا نرخی دۆلار لە بازاڕەکانی ئێران لە نێوان ملیۆنێک و 760 هەزار بۆ ملیۆنێک و810 هەزار تمەندا یاری دەکات.
کۆشکی کرملن رایگەیاند کە روسیا بە هیچ شێوەیەک پلانی نییە لە هاوپەیمانی "ئۆپیک پڵەس" بکشێتەوە، تەنانەت دوای ئەوەی دەوڵەتی ئیمارات بڕیاری دا لەو رێکخراوە بچێتە دەرەوە.
دیمیتری پێسکۆڤ، وتەبێژی کرملن، لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەنووسان جەختی کردەوە کە وڵاتەکەی پابەندە بە هاوپەیمانێتییەکە و پێی وایە ئەم چوارچێوەیە گرنگە بۆ پاراستنی هاوسەنگی و سەقامگیری لە بازاڕەکانی نەوتدا.
پێسکۆڤ بە کورتی وەڵامی ئەو دەنگۆیانەی دایەوە کە باسیان لە کشانەوەی روسیا دەکرد و وتی: نەخێر، بیر لە کارێکی وا ناکەینەوە.
سەبارەت بە کشانەوەی ئیمارات کە بڕیارە لە یەکی ئایارەوە بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، پێسکۆڤ وتی: "ئێمە رێز لە بڕیاری سەروەریی ئیمارات دەگرین، ئیمارات دەیەوێت بەم هەنگاوە ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی خۆی زیاد بکات بەبێ ئەوەی پابەندی ئەو بڕە دیاریکراوانە بێت کە ئۆپیک پڵەس بۆی دیاری کردووە.
پسپۆڕانی وزە پێیان وایە مانەوەی روسیا لەناو هاوپەیمانێتییەکەدا، دوای کشانەوەی کتوپڕی ئیمارات، هەوڵێکە بۆ رێگریکردن لە هەرەسھێنانی نرخەکانی نەوت لە بازاڕە جیهانییەکاندا.
وڵاتی ئیمارات، ئەمڕۆ سێشەممە، کشانەوەی خۆی لە رێکخراوی وڵاتانی هەناردەکاری نەوت (ئۆپیک) و هاوپەیمانی (ئۆپیک پڵەس) راگەیاند.
ئاژانسی هەواڵی ئیمارات (وام)، لە بەیاننامەیەکدا، بڵاویکردەوە: دەوڵەتی ئیمارات بڕیاری خۆی بۆ چوونە دەرەوە لە رێکخراوی (ئۆپیک) و (ئۆپیک پڵەس) راگەیاند"، ئاماژەی بەوەش کردووە کە "بڕیارەکە لە رێکەوتی 1ی ئایاری 2026ـەوە دەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە".
لە بەیاننامەکەدا هاتووە کە "ئەم بڕیارە لەگەڵ دیدگای ستراتیژی و ئابووری درێژخایەنی دەوڵەتی ئیمارات و پەرەسەندنی کەرتی وزە لە وڵاتەکەدا دەگونجێت، لەوانەش خێراکردنی وەبەرهێنان لە بەرهەمهێنانی ناوخۆیی وزەدا.
هەروەها جەختکردنەوەیە لە پابەندبوونی ئیمارات بە رۆڵی خۆی وەک بەرهەمهێنەرێکی بەرپرسیار و جێگەی متمانە کە پێشبینی ئاییندەی بازاڕەکانی وزەی جیهان دەکات".
هەروەها روونکراوەتەوە کە "ئەم بڕیارە دوای پێداچوونەوەیەکی ورد بۆ سیاسەتی بەرهەمهێنانی ئیمارات و تواناکانی ئێستا و داهاتووی هاتووە، و لەبەرژەوەندی نیشتمانی و پابەندبوونی دەوڵەتە بۆ بەشدارییەکی کارا لە دابینکردنی پێداویستییە بەپەلەکانی بازاڕ، بەتایبەت لە کاتێکدا کە ناجێگیرییە جیۆپۆلیتیکییەکان لە کورتخایەندا بەردەوامن بەهۆی ئاڵۆزییەکانی ناوچەی کەنداوی عەرەبی و گەرووی هورمز کە کاریگەرییان لەسەر جوڵەی خستنەڕوو هەیە".
ئاماژە بەوەش دراوە کە ئاراستە سەرەکییەکان نیشانی دەدەن کە خواست لەسەر وزە لەسەر ئاستی جیهان لە مەودای ناوەند و درێژخایەندا بەردەوام لە گەشەکردندا دەبێت.
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش بەرزبونەوەیان تۆمار کرد و بەرمیلێک نەوتی برێنت لە سەرو 105 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.
ئەمڕۆ سێشەممە، بەهۆی گرژییەکانی ناوچەکەوە و داخستنی گەروی هورمز، نەەگشتە رێککەوتنی ئێران وئەمریکا بۆ کردنەوەی گەروەکە، نرخی نەوت بەرزبونەوەی بەرچاوی تۆمارکردوە و بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ، بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 109 دۆلار و53 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش بە 97 دۆلار و 79 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.