عیراق
لە ڕاگەیەندراوێکدا نوسینگەی مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی عێراق بڵاویکردەوە، دابەشکردنی ئەو پارچە زەویانە لە چوارچێوەی پرۆژەی (داری) نیشتەجێبوون دەبێت، کە حکومەت ماوەیەک لەمەوبەر ئاشکرایکرد، نوسینگەی کازمی ڕوونیکردووەتەوە، تا ئێستا ١٨٦ ھەزار پارچە زەوی دابەشکراوە و نزیکەی ٣٠٠ ھەزار ماوە، کە لەسەر بنەمای شایستەیی و دادپەروەریی و شەفافیەت دابەشدەکرێن.
پرۆژەکە تا ئێستا زیاتر لە ٣ ملیۆن ھاووڵاتی ناوی خۆیان تیا تۆمارکردووە و بەردەوام لە لایەن وەزارەتی نیشتەجێکردن و ئاوەدانکردنەوە و شاروانی و نوسینگەی سەرۆک وەزیران و دەستەی راوێژکارانەوە چاودێری دەکرێت.
سەدر جەختیشیکردووەتەوە، بە ھیچ شێوەیەک گەڕانەوە نییە بۆ توندوتیژی و کوشتاری تایەفی، بەڵکو یاسا سەروەر دەبێت.
ئەو وتانەی موقتەدا سەدر لە کاتێکدایە، ئەبو عەلی عەسکەری لێپرسراوی ئەمنی کەتیبەکانی حزبوڵای عێراق دوێنێ ڕایگەیاندبوو، ڕۆژانی قورس و ناھەموار چاوەڕوانی عێراق دەکات، دولای ئەوەی مافی زۆرینە دەستی بەسەردا گیرا لە لایەن ئیرادەی دەرەکییەوە.
وەزارەتی تەندروستی عێراق رایگەیاند، پسپۆڕانی وەزارەت چاودێری پێشھاتەکان دەکەن لە جیھان و لە عێراق، لە زۆرێک لە وڵاتانیش ژمارەی توشبووانی کۆرۆنا لە بەرزبوونەوەدایە، ئەوەش ئاماژەیەکە بۆ ھاتنی شەپۆلێکی نوێ بۆ عێراق کە پێدەچێت لە شەپۆلەکانی پێشوو قورستر بێت.
وەزارەتی تەندروستی عێراق داواشی لە ھاوڵاتیان کرد پابەند بن بە بەستنی دەمامک و دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی و پەلە بکەن لە وەرگرتنی ڤاکسین، چونکە کاریگەری زۆری دەبێت لەسەر کەمبوونەوەی توشبووان.
بڕیاریشە لیژنەی تەندروستی و سەلامەتی نیشتمانی عێراق بەمنزیکانە کۆبوونەوەیەک بکات و ئەگەری زیادبوونی ژمارەی توشبووان لە عێراق و گەیشتنی ئۆمیکرۆن تاوتوێ بکات.
باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە عێراق رایگەیاند، پێشوازی لە یەکەمین کۆبوونەوەی خولی پێنجەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەکەن، کە بەشێکە لە پرۆسەی دیموکراسی و سەروەری خاکی عێراق.
باڵیۆزخانەی ئەمریکا سەرباری پیرۆزبایی لە سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران و جێگرەکانی راشیگەیاند، عێراق رۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە سەقامگیری و ئاسایشی ھەرێمی، بۆیە پێویستە ئەنجومەنی نوێنەران پەلە بکات لە پێکھێنانی حکومەتی نوێ کە ئیرادەی گەل و داواکارییەکانیان بەدیبھێنێت و کار بکات بۆ چارەسەرکردنی ئاڵنگارییەکان و مافی مرۆڤ و ئاسایش و ئابوری عێراق.
لە ساڵی ٢٠٢١ دا نەتوانراوە بڕی ئاوی پێوویست بۆ زۆنگاوەکان دابین بکرێت و لە ئێستاشدا٧٠٪ی زۆنگاوەکان ئاویان تێدایە کە ئەوەش بۆ وەرزی گەرما مەترسی ووشکبوونی ھەیە و ڕووبەری گشتی زۆنگاوەکانی عێراق نزیکەی ٥ ھەزار و٥٥٦ کیلۆمتر چوارگۆشەیە و ژینگەیەکی بەپیتە بۆ بەخێوکردنی بەشێک لە مەروماڵات و باڵندە کێویەکان و بەرھەمی سامانی ماسی کە دانیشتوانەکەی لەسەری دەژین.
وەزارەتی تەندروستی عێراق بڵاویکردەوە، لە ماوەی ٢٤ سەعاتی رابردوودا ١٣٦٨ حاڵەتی توشبوون بە کۆرۆنا تۆمار کراوە کە ٥٩١ حاڵەتیان لە پارێزگاکانی ھەولێر و سلێمانی و دھۆک بوون.
کەرکوک بە تۆمارکردنی ٣١١ حاڵەت لە پلەی یەکەمی پارێزگاکانی عێراقدایە و لە پارێزگای میسانیش تەنھا ٨ حاڵەت تۆمار کراوە. ھەر بە پێی راگەیەندراوەکە لە ھەموو عێراق پێنج کەس بە کۆرۆنا گیانیان لەدەستداوە کە دوو کەسیان لە ھەولێر و کەسێکیان لە سلێمانی بووە. تا ئێستا لە عێراق دوو ملیۆن و ٩٨ ھەزار و ٩٠٨ کەس تووشی کۆرۆنا بوون و لەو ژمارەیەش ٢٤ ھەزار و ٢١٢ کەس گیانیان لەدەستداوە.
وەزارەتی دەرەوەی عێراق رایگەیاند، نوێنەری یەکێتی ئەوروپا نامەیەکی یەکێتییەکەی لەبارەی دەرکردنی عێراق لە لیستەکە پێشکەشی مستەفا کازمی کردووە.
بەڕێوەبەرایەتی کۆچ و کۆچبەران لە پارێزگای نەینەوا رایگەیاند، ھەوڵیان داوە کەمپی جەدعە دابخەن، بەڵام ئەو ھەزار و ٦٠ خێزانەی لە کەمپەکەدان رێگا نادەن دابخرێت و ئامادە نین بگەڕێنەوە ناوچەکانیان. بەرپرسانی پارێزگاکەش دەڵێن، لە ھەوڵەکانیان بەردەوامن بۆ قایلکردنی ئاوارەکان تاکو بگەڕێنەوە ناوچەکانی خۆیان و کەمپەکە بەجێبھێڵن.
بەشێکی زۆری ئاوارەکانی کەمپی جەدعە بریتین لە خێزانی چەکدارانی داعش کە لە مانگی ئایاری ساڵی رابردوو لە کەمپی ھۆلەوە گواسترانەوە و بەشێک لە گروپە چەکدارەکانی عێراقیش ئەم ئاوارانەیان بە "بۆمبێکی کاتیی" ناوبرد.
جەدعە دواین کەمپی عێراقە دانەخرابێت جگە لە کەمپەکانی ھەرێمی کوردستان. بە پێی ئاماری رێکخراوی نێودەوڵەتی کۆچ لەنێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٧ و بەھۆی شەڕی نێوان چەکدارانی داعش و سوپای عێراق شەش ملیۆن کەس لە ناوخۆی عێراق ئاوارە بوون.
تائێستا محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ھاوپەیمانی تەقەدووم و سەرۆکی خولی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەران، کاندیدی ھاوبەشی سوننەکانە بۆ سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران و چاوەڕوان دەکرێت دووبارە پۆستەکە وەربگرێتەوە، پۆستی جێگرەکانیش لە نێوان شیعە و کورددا دابەش دەکرێت.
بڵاوبوونەوەی ئەو ھێزە لە کاتێکدایە، ئەمڕۆ یەکەم کۆبوونەوەی خولی پێنجەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بەڕێوەدەچێت، رۆژی شەممەش موقتەدا سەدر رێبەری رەوتی سەدر لە تویتێکدا رایگەیاند، میلیشیاکان لە عێراق جێگەیان نییە.
میدیاکان باس لەوە دەکەن بەھۆی ئاڵۆزی و پاڵنانی پەرلەمانتارانەوە مەشھەدانی بوراوەتەوە و بە پەلە لە لایەن ژمارەیەک لە ھێزە ئەمنییەکانەوە براوەتە دەرەوەی ھۆڵی کۆبوونەوەکانی ئەنجومەنی نوێنەران.
ھۆکاری ناکۆکی و گرژییەکانی کۆبوونەوەکەی ئەنجومەنی نوێنەران پەیوەندی ھەبووە بەوەی، ھەریەکە لە کوتلەی ڕەوتی سەدر و چوارچێوەی ھەماھەنگی دوو کارنامەی جیاوازیان پێشکەش کردووە، سەبارەت بە گەورەترین کوتلە لە ناو ئەنجومەنی نوێنەران.
دوای ئەوەی دوێنی وەفدی ھاوبەشی یەکێتی و پارتی گەیشتە بەغداد، لەگەڵ دەستەی سیاسی ڕەوتی سەدر و محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ھاوپەیمانی تەقەدوم و خەمیس خەنجەر سەرۆکی ھاوپەیمانی عەزم و ھادی عامری سەرۆکی ھاوپەیمانی فەتح کۆبووەوە و یەکەم کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەران و ڕێکارەکانی پێکھێنانی حکومەتی نوێی عێراقیان تاوتوێکرد.
ئەمڕۆش کۆبوونەوەکانی وەفدی ھاوبەشی یەکێتی و پارتی لە بەغداد لەگەڵ سیاسییەکانی دیکەی عێراق بەردەوام دەبێت و چەند دیدار و کۆبوونەوەیەکی تر ئەنجام دەدرێت، یەکەم کۆبوونەوەی ئەمڕۆش لەگەڵ نوری مالیکی سەرۆکی ئیئتیلافی دەوڵتی یاسا بوو.
لە ڕاگەیەندراوێکدا نوسینگەی ھادی عامری، کە دوای کۆبوونەوەی لەگەڵ وەفدی ھاوبەشی یەکێتی و پارتی بڵاویکردووەتەوە، ئاماژە بەوە دەکات، چوارچێوەی ھەماھەنگی بڕوای بەوەیە، ناکۆکی و لێکدوورکەوتنەوەی شیعەکان لە بەرژەوەندی ھیچ کەسێک نییە.
ڕاشیگەیاندووە، ھادی عامری سوپاسی ھەردوو لایەنی کوردیشی کردووە، کە پێکەوە پشتیوانیان لە لێتێگەیشتنی ماڵی شیعە کردووە.
جەختیشیکردووەتەوە، ھەموو توانای خۆیان خستووەتە گەڕ لە پێناو لێکتێگەیشتنێکی ھاوبەش لە نێوان لایەنە شیعییەکاندا.
لە کۆتایی ڕاگەیەندراوەکەدا ئاماژە بەوەشکراوە، حکومەتی داھاتوو بەرپرسیاریەتی گەورەی لە ئەستۆدایە و پێویستی بە کاری پێکەوەیی و لێکتێگەیشتنی سیاسی و دەستەجەمعی ھەیە.
چوارچێوەی ھەماھەنگی ئاماژەی بەوەکردووە، داوا لە ھەموو پەرلەمانتاران و بە تایبەتیش کوتلەی سەدر دەکەن، گەورەترین کوتلەی پەرلەمانیی لە ئەنجومەنی نوێنەران دروست بکەن، بە مەبەستی پارێزگاریکردن لە مافی دەستوری و جێگرکردنی پڕۆسەی سیاسی لە وڵاتدا.
چوارچێوەی ھەماھەنگی ستایشی سەرجەم کوتلە و ھێزە سیاسییەکانی کردووە، کە سووربوون لەسەر پشتیوانی لە لێکتێگەیشتنە ھاوبەشەکان و قوڵنەکردنەوەی ھەڵویستە سیاسییەکان.
ئەوەش لە کاتێکدایە، تا ئێستا چوارچێوەی ھەماھەنگی کە زۆرینەی ھێزە شیعییەکان لەخۆدەگرێت، لەگەڵ کوتلەی سەدر کە زۆرترین کورسی پەرلەمانی دەستبەسەر کردووە، چەند کۆبوونەوەیەکی ھاوبەشیان کردووە، بە مەبەستی دروستکردنی گەورەترین کوتلەی پەرلەمانیی و پێکھێنانی حکومەتی داھاتوو، بەڵام تا ئێستا نەگەیشتوونەتە ڕێککەوتنێکی کۆنکرێتی لە نێوان خۆیاندا.
وتەبێژی وەزارەتی پلاندانانی عێراق ڕایگەیاندووە، لە ھەوڵەکانیان بەردەوامن بۆ ئەنجامدانی سەرژمێری لە ساڵی ٢٠٢٢، بەڵام ئەنجامدانی سەرژمێرییەکە پەیوەندی بە دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکان و ڕاھێنان و ڕێکخستنەوەی ئامێرەکانی پەیوەست بە سەرژمێرییەکەوە ھەیە.
ڕاشیگەیاندووە، لە ئێستادا پێویستە ناوەندێکی نیشتمانی بۆ کۆکردنەوەی داتا دروست بکرێت، ئامێری تابلێتیش دابین بکرێت کە سەرژمێرییەکە پێویستی بە ١٥٠ ھەزار ئامێر دەبێت، بۆ ئەنجامدانی کرداری ژماردن و ئامار، ئەوەش بە بڕبڕەی سەرژمێرییەکە دادەنرێت.
لە کۆڕبەندەکەدا چەندین بابەت و تەوەرەی جیاواز گفتوگۆیان لە بارەوە دەکرێت، بە دیاریکراویش تەوەرەکانی تایبەت بە ئاشتی و داھێنان و گەشەپێدان.
سەرچاوەیەکیش لە باڵێۆزخانەی عێراق لە قاھیرە ڕایگەیاند، کۆڕبەندەکە ماوەی دوو ڕۆژ دەخایەنێت و تیایدا گفتوگۆ دەکرێت، دەربارەی کاریگەرییەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنا لەبەر ڕۆشنایی پێداچوونەوە بە ئامانجەکانی نێودەوڵەتی گەشەپێدانی بەردەوام بۆ ساڵی ٢٠٣٠.
ئاماژەی بەوەشکردووە، تەوەرێکی دیکەی کۆڕبەندەکە تەرخان دەکرێت بۆ داھاتووی کیشوەری ئەفریقا و پەرەسەندنەکانی بواری تەکنەلۆژیای دارایی و فێرکردن و تێڕوانی گەنجان بۆ جیھان لە دوای ھاتنی ڤایرۆسی کۆرۆنا.
لە گفتوگۆ کراوەکانی کۆڕبەندەکەشدا، چەندین تەوەری دیکە تاوتوێ دەکرێن لەوانە، داھاتووی وزە و بەردەوامی ئاسایشی ئاو و ئاشتی و ئارامی لە جیھان و ئاوەدانکردنەوەی ئەو ناوچانەی کە جەنگ و ململانێکانی تێدا ڕوویداوە.