عیراق
دەستەی کەشناسی عێراق ئاماژەی بەوەکردوە، رۆژی یەکشەممە کەشوھەوا لە ناوچەکانی ناوەڕاست لە نیمچە ھەورەوە دەبێتە ساماڵ و پلەکانی گەرما بەراورد بە رۆژی رابردوو بەرز دەبنەوە، لە ناوچەکانی ھەرێمی کوردستانیش کەشوھەوا لە ساماڵەوە دەگۆڕێت بۆ نیمچە ھەور و پلەکانی گەرما ھاوشێوەی رۆژی رابردوو دەبن، لە ناوچەکانی باشوریش لە ھەوری باراناوی دەگۆڕێت بۆ ساماڵ و پلەکانی گەرما چەند پلەیەک بەرز دەبنەوە.
بۆ کەشوھەوای رۆژی دووشەممەش، کەشناسی عێراق پێشبینی کردووە ناوچەکانی ناوەڕاست، ساماڵ و ھەندێک کات ھەور بێت و پلەکانی گەرماش کەمێک دابەزن. لە ھەرێمی کوردستانیش ساماڵ و نیمچە ھەور دەبێت و پلەکانی گەرما گۆڕانکارییان بەسەردا نایەت. ھەروەھا لە ناوچەکانی باشور، نیمچە ھەور دەبێت و لەگەڵ باران بارین و ھەورە بروسکە، پلەکانی گەرماش بەراورد بە رۆژی رابردوو چەند پلەیەک دادەبەزن.
محەمەد شەمەری پەرلەمانتاری ئیئتیلافی دەوڵەتی یاسا رایگەیاند، بوونی سوپای تورکیا لە "باکووری عێراق" پێشێلکردنێکی روونی سەروەریی عێراقە و ئەنجومەنی نوێنەران سەرقاڵی خستنەڕووی دۆسێی بوونی سوپای تورکیایە لە خاکی عێراق و ھەوڵ دەدەن خشتەیەکی زەمەنی بۆ کشانەوەی ھێزە بیانییەکان ئامادە بکەن و بۆ جێبەجێکردن ئاڕاستەی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراقی بکەن.
بە وتەی محەمەد شەمەری، سەرۆک وەزیرانی عێراق لە ماوەی چەند رۆژێکدا سوپای تورکیا و ئاستی مەترسییەکانیان لەسەر سەروەریی عێراق، دەخاتە بەردەم ئەنجومەنی نوێنەران.
جەمال کۆچەر ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، نرخی نەوت لە یاسای بودجەی ساڵی ٢٠٢٣ی عێراقدا، بە ٧٥ دۆلار بۆ ھەر بەرمیلێک دیاری دەکرێت، تێکڕای داھاتی نەوتیی بۆ ساڵێک، دەگاتە ١٠٢ ملیار و ٦٠٠ ملیۆن دۆلار، ھەروەھا داھاتی نانەوتی بە نزیکەی ٨ بۆ ١٠ ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت، بەوەش لەسەر بنەمای داھاتەکانی ئێستا، قەبارەی بودجەی گشتیی ساڵی داھاتوو، لە نێوان ١٢٥ ملیار بۆ ١٣٥ ملیار دۆلار دەبێت.
جەمال کۆچەر راشیگەیاند، بودجەی ساڵی داھاتوو گەورەترین بودجە دەبێت لە مێژووی عێراقدا، جەختیشیکردەوە، کە پێویستە حکومەت لەم مانگەدا رەشنووسی پڕۆژە یاسای بودجە رەوانەی ئەنجومەنی نوێنەران بکات، بۆئەوەی بە زووترین پەسەند بکرێت.
پێشتر میدیا عێراقییەکان ئاماژەیان بەوەکرد، محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق، لیژنەیەکی پێکھێناوە بۆئەوەی پێداچوونەوە بکەن بۆ ئەو رەشنووسەی پڕۆژە یاسای بودجە، کە حکومەتەکەی مستەفا کازمی ئامادەیکرد بوو، ھەروەھا لیژنەکە بەشێک لە بڕگە و ماددەکانی رەشنووسەکە ھەمووار بکەنەوە، تاوەکو بگونجێت لەگەڵ کارنامەی کابینەکەی سودانی.
فراکسیۆنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە ئەنجومەنی نوێنەران سەبارەت بە لیوا ھاوبەشەکان نووسراوێکی ئاڕاستەی سەرۆکی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق کرد، لە نوسراوەکەدا داوادەکات لە بودجە ساڵی ٢٠٢٣ بڕگەیەکی تایبەت بە لیوا ھاوبەشەکان زیاد بکرێت تاکو مووچە و شایستە دارایییەکانیان بودجەی بۆ تەرخان بکرێت.
ھاوکات مەحەمەد حەلبووسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران، رەزامەندی نیشانداوە لەسەر نوسراوەکەی فراکسیۆنی یەکێتی، داوا لە لیژنەی دارایش کردووە، ئەو بڕگە داراییەی کە تایبەتە بە شایستە داراییەکانی لیوای ٢٠ لە بوودجەدا زیاد بکرێت.
بەپێی راگەیەنراوێکی بزوتنەوەی من عێراقیم، بڕیارە ئەمڕۆ لە ناوچەی کەڕادەی شاری بەغداد، خۆپیشاندانێک دژ بە پڕۆژەیاسای خزمەتی ئاڵا کە تایبەتە بە خزمەتی سەربازیی زۆرەملێ، ئەنجام بدرێت.
لە بەشێکی تری راگەیەنراوکەدا ھاتووە، داوا دەکەن پڕۆژەیاسای خزمەتی ئاڵا، رەتبکرێتەوە و جارێکی تر نەخرێتە بەرنامەی کاری ئەنجومەنی نوێنەران بۆ گفتوگۆکردن، ھاووڵاتیانی عێراقیش ناچار نەکرێن بە زۆر خزمەتی سەربازیی ئەنجام بدەن.
محەمەد حەنوون وتەبێژی وەزارەتی بازرگانی عێراق رایگەیاند، داوایان کردووە ماددەکانی شیر و ئاردی سفر بۆ بەشە خۆراکی مانگەی ھاووڵاتیان زیاد بکرێت، ھەروەک داواشیان کردووە بەشە شەکری مانگانەی ھاووڵاتیان لە یەک کیلۆوە بۆ یەک کیلۆ و نیو زیاد بکرێت.
راشیگەیاند، ئەو داواکارییە بۆ ئەنجومەنی وەزیران بەرزدەکەنەوە، چونکە زیادکردنی ئەو ماددانە پێویستیان بە رەزامەندی ئەنجومەنی وەزیران ھەیە، ئامانجیشیان لەو داواکارییە یارمەتیدان و پاڵپشتیکردنی کەسانی کەمدەرامەتە.
محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق، لیژنەیەک بۆ پێداچوونەوە بە رەشنووسی پڕۆژە یاسای بودجەی ٢٠٢٣ و گونجاندنی لەگەڵ کارنامەی کابینەکەی پێکدەھێنێت.
بە پێی زانیارییەکان، محەمەد شیاع سودانی لیژنەیەکی پێکھێناوە، کە پێداچوونەوە دەکەن بۆ ئەو رەشنووسەی پڕۆژە یاسای بودجەی ساڵی داھاتوو، کە لەلایەن حکومەتەکەی مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی پێشووەوە ئامادەکرا بوو، ھەروەھا لیژنەکە بەشێک لە بڕگە و ماددەکانی رەشنووسەکە ھەمووار دەکەنەوە، تاوەکو بگونجێت لەگەڵ کارنامەی کابینەکەی سودانی و رەوشی ئابووری و نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیھان.
لیژنەکە کار لەسەر ئامادەکارکردنی پڕۆژە یاسای بودجەی ٢٠٢٣ و پێشکەشکردنەوەی بە ئەنجومەنی وەزیران پێش کۆتاییھاتنی ئەم مانگە دەکەن، ئەوەش وەک سەرەتایەک بۆ ناردنی پڕۆژە یاساکە بۆ ئەنجومەنی نوێنەران.
پێشتر سەرچاوەیەک لە حکومەتی عێراق ئاشکرایکردبوو، قەبارەی بودجەی ٢٠٢٣ی عێراق دەگاتە ١٤٠ ترلیۆن دینار و نرخی نەوتیش لە یاسای بودجەدا بە ٦٥ دۆلار بۆ ھەر بەرمیلێک دیاری دەکرێت، ھەروەھا بەھای دیناریش بەرامبەر دۆلار بە جێگیری دەمێنێتەوە.
سەرۆکایەتی وەزیرانی عێراق دوای کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزاری ئاسایشی نەتەوەیی لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، بڕیاردرا بە رێگریکردن لەلایەنە رەسمییەکان لە سەردانکردن و پێشوازیکردنی وەفدە بیانییەکان، بەبێ رەزامەندی حکومەت و ھەماھەنگی لەگەڵ وەزارەتی دەرەوە.
لە کۆبوونەوەکەشدا ئەوەخرایەڕوو، ھەر لایەنێک پێچەوانەی ئەو بڕیارە بجوڵێتەوە، بەپێی یاسا لێکۆڵینەوە و مامەڵەی لەگەڵدەکرێت.
ھەر لە کۆبوونەوەکەدا، بڕیاردرا بە ھەڵوەشانەوەی وردبینی ئەمنی ناوچەکانی ژێر دەستی داعش و پێکھێنانی لیژنەیەکی لێکۆڵینەوە بەرامبەر لایەنە ئەمنی و ھەواڵگرییەکان، کە تائێستا بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانییان جێبەجێنەکردووە سەبارەت بە وردبینی لایەنی ئەمنی دانیشتووانی ناوچە رزگاربووەکان.
مەزھەر محەمەد ساڵح لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ رۆژنامەی سەباحی رەسمی رایگەیاند، لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە واتە ١٤ ساڵ لەمەوبەر، ھیچ گۆڕانکارییەک لە مووچە نەکراوە و ئێستا مشتومڕ ھەیە سەبارەت بە ھەمواری مووچە و راستکردنەوەی ھەیکەلیەتی پێدانی مووچە.
وتیشی، مووچەی فەرمانبەرانی عێراق ٤٢٪ی خەرجی حکومەت پێکدەھێنێت و ئەوەش بارگرانییەکی زۆرە لەسەر ئابوری وڵاتەکە و جیاوازی زۆر ھەیە لە مووچەی وەزارەتەکاندا و پێویستی بە گۆڕانکاری ھەیە.
راوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیرانی عێراق باسی لەوەشکرد، حکومەتی نوێ بە سەرۆکایەتی محەمەد شیاع سودانی ھەوڵدەدات بۆ پشتگیریکردنی چینی ھەژار و ئەوانەی کەمترین مووچەی حکومەتیان ھەیە، ئەوەش بۆ ئەنجومەنی نوێنەران بەجێماوە کە بیخاتە ناو پڕۆژە یاسای بودجەوە.
فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بڵاویکردەوە، ئەمڕۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە ئامادەبوونی وەزیرانی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو کۆبووەوە و گفتوگۆ لەبارەی پلانی ئەو دوو وەزارەتە بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کەمئاوی کراوە.
بەپێی زانیارییەکان، لە کۆبوونەوەکەدا گفتوگۆ لەبارەی گەرەنتیکردنی پشکی ئاوی عێراق لە رووبارە ھاوبەشەکانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ، ھەروەھا گفتوگۆ لەسەر پلانی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاو کراوە، لەبارەی دەنگۆکانی "کۆچکردن بەھۆی وشکەساڵییەوە" لە پارێزگاکانی باشووری عێراق.
میدیاکانی عێراق ئاماژەیان بەوەکرد، درەنگانی شەوی رابردوو کاروانێکی گواستنەوەی سووتەمەنی "قاچاغ" کە لە ٢٣ تانکەر پێکھاتوون، لە دەروازەی سنووریی قائیم لە عێراقەوە چوونەتە سوریا بە ئاڕاستەی ناوچەی ئەلبوکەمال، بەڵام بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆردومانکراون و زۆرینەی تانکەرەکان تەقیوونەتەوە و ١٥ کەسیش کوژراون، بەڵام تائێستا ھیچ لایەنێکی رەسمی وردەکاری رووداوەکەی ئاشکرانەکردووە.
بەپێی زانیارییەکان، ئەو درۆنەی تانکەرەکانی کردووەتە ئامانج سەربە ھاوپەیمانی نێودەوڵەتییەوە و تانکەرەکانیش سووتەمەنیان لە ئێرانەوە بە رێگەی ھێڵی سنووریی عێراق و سوریا بۆ لوبنان گواستووەتەوە.
لەبەرامبەردا عەبدوڵا جەغیفی سەرکردە لە حەشدی عەشایەری لە تویتێکدا ئاماژەی بەوەکرد، کاروانێکی گەورەی نەوتی "قاچاغ"ی عێراق، لەلایەن فڕۆکەکانی ھاوپەیمانی نێودەوڵەتییەوە لەناو خاکی سوریا بۆردومانکراون.
ئەو پەرلەمانتارە سەربەخۆیە رایگەیاند، خێراکردن لە ئامادەکردنی پڕۆژە یاسای بودجەی ساڵی ٢٠٢٣ زۆر گرنگە و کوتلە سیاسییکانیش کۆکن لەسەر ئەوەی پێویستە پڕۆژە یاساکە تێبپەڕێندرێت و ئاستەنگی لەبەردەم دروستنەکرێت.
وتیشی، پێشبینیدەکەن پڕۆژە یاسای بودجەی ساڵی ٢٠٢٣، کۆتایی ئەم مانگە بگاتە ئەنجومەنی نوێنەران.
ھەر بەپێی پێشبینییەکان، چاوەڕواندەکرێت پڕۆژە یاسای ساڵی داھاتوو گەورەترین بێت و بڕەکەی بگاتە زیاتر لە ١٠٠ ملیار دۆلار.
فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بڵاویکردەوە، رۆژی پێنجشەممە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە ئامادەبوونی وەزیرانی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو، لەبارەی پلانی ئەو دوو وەزارەتە بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کەمئاوی کۆدەبێتەوە.
بەپێی کارنامەی کۆبوونەوەکە، ئەنجومەنی نوێنەران خوێندنەوەی دووەم بۆ پڕۆژە یاسای دەستەی نیشتمانیی چاودێریی ئەتۆمی و تیشکدانەوە کیمیایی و بایەلۆژییەکان دەکات و لیژنەکانی تەندروستی و ژینگە و خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی، راپۆرتێک لەو بارەیەوە پێشکەشدەکەن.
بڕیاروایە ھەر لە کۆبوونەوەکەدا ژمارەیەک پەرلەمانتار سوێندی یاسایی بخۆن و خوێندنەوەی دووەم بۆ دوو پڕۆژە یاسای تریش بکرێت.
قاسم ئەعرەجی راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی عێراق رایگەیاند، پرسی سەربازیی زۆرەملێ کە پڕۆژە یاساکەی بە خزمەتی ئاڵا ناسراوە، مشتومڕ و کاردانەوەی زۆری لێکەوتووەتەوە و تەنانەت پەرلەمانتارانیشی بەسەر دوو بەرەدا دابەشکردووە و ئەوانەی پشتیوانی دەکەن و ئەوانەشی لە دژی پرۆژەیاساکەن پاساوی خۆیان ھەیە.
وتیشی، بۆ یەکلاکردنەوەی ئەو بابەتە پێویستە پرس و راوێژ بە کەسانی پسپۆڕ و شارەزا بکرێت و رێگەش بدرێت لە رێی راپرسییەکی گشتییەوە شەقامیش بۆچوونی خۆی بخاتەڕوو، بۆئەوەی ھەمووان بەشداربن لە جێبەجێکردن یان رەتکردنەوەی.
کۆبوونەوەکەی ئەنجومەنی نوێنەران سەعات ١٢ی نیوەڕۆ دەستپێدەکات و تێیدا، دەنگ لەسەر بڕیاری درێژکردنەوەی بەخشینی بەرھەمە خۆراکییەکان لە باج و گومرگ دەدرێت.
ھەروەھا خوێندنەوەی دووەم بۆ پڕۆژە یاسای جەژنی نیشتمانی کۆماری عێراق و پڕۆژە یاسای ھەموارکردنەوەی یاسای چاودێری کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت دەکرێت.
ھاوکات خوێندنەوەی دووەم بۆ پڕۆژە یاسای دڵنیایی کۆمەڵایەتی و خانەنشینی کرێکاران دەکرێت.
ئەوە دووەمین کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقە لە دوای دەستبەکاربوونی کابینەی نوێی حکومەتەوە.
یەکەم کۆبوونەوە رۆژی یەکشەممە بەڕێوەچوو، تێیدا، پڕۆژە یاسای خزمەتی ئاڵا کە تایبەتە بە خزمەتی سەربازی دواخرا، بۆ کۆبوونەوەی داھاتوو، بەڵام لە کۆبوونەوەکەی ئەمڕۆشدا ئەو پڕۆژە یاسایە نەخراوەتە کارنامەوە.
شانەی راگەیاندنی ئەمنی بڵاویکردەوە، محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق، عەبدولئەمیر شەمەری وەزیری ناوخۆی راسپاردووە، لیژنەیەکی لێکۆڵینەوە لە دەزگا تایبەتمەندەکانی وەزارەتی ناوخۆ و دەزگا ئەمییەکانی تر پێکبھێنێت و لێکۆڵینەوە بکەن لە رووداوی کوژرانی ھاووڵاتییەکی ئەمریکی لە شاری بەغداد.
ھاوکات وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکرد، ئەو راپۆرتانەیان بەدەستگەیشتووە کە باس لە کوژرانی ھاووڵاتییەکی ئەمریکی لە بەغداد دەکەن، بەڵام تائێستا زانیاریان نییە و چاوەڕوانی راپۆرتی تایبەتن لەبارەی رووداوەکەوە.
شەوی رابردوو لە ناوچەی کەڕادەی شاری بەغداد کەسێکی بە رەگەز ئەمریکی بە ناوی"ستیڤن ترول"، کە مامۆستای زمانی ئینگلیزی بووە کوژرا، ھاوکات لەگەڵ کوژرانی ئەو ھاووڵاتییە ئەمریکییە، ھێزەکانی کەنەدا ئاشکرایان کرد، کاپتن "ئیریک چیونگ" لێپرسراوی جێبەجێکار لە پەیوەندییە ستراتیژییەکانی ھێزەکانی ھاوپەیمانان، رۆژی شەممەی رابردوو لە رەوشێکی "ناڕوون"دا لە بەغداد گیانی لەدەستداوە و لێکۆڵینەوە لە ھۆکاری گیان لەدەستدانی دەستیپێکردووە.