عیراق
عەبدولوەھاب ساعدی سەرۆکی دەزگای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری عێراق، لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، لە ئۆپراسیۆنێکی جۆریدا لە ناوچەیەکی باشوری قائیم و باکوری روتبە لە ئەنبار ٢٢ تیرۆریستی داعشیان کوشتووە، کە ژمارەیەکیان لەکاتی بەرەنگاربوونەوەدا خۆیان تەقاندۆتەوە.
ئاماژەی بەوەکرد، لەناو کوژراوەکاندا چەند بەرپرسێکی دیار ھەیە لەوانە والی فەلوجەو والی باشور و روکان ، تەرمی ١٤ کوژراویشیان ناسراونەتەوە.
ھەروەھا ، قەیس محەمەداوی جێگری فەرماندەی ئۆپراسیۆنە ھاوبەشەکان رایگەیاند، ژمارەی تیرۆریستانی داعش لە عێراق لە ٤٠٠ تیرۆریست تێپەڕناکات ، وتیشی لە میانی ئۆپراسیۆنی سەپاندنی یاسا لە دیالە ١٢٦ کەس دەستگیرکراون.
کارگێڕیی زانیاری وزەی ئەمریکا بڵاویکردووەتەوە، ھەفتەی رابردوو کڕینی نەوت لە ھەشت وڵات رۆژانە زیاتر لە پێنج ملیۆن و ٦٦٨ ھەزار بەرمیل بووە و زۆرترین نەوتیش لە کەنەداوە ھاوردە کراوە کە رۆژانە ٣ ملیۆن و ٧٨٠ ھەزار بەرمیل بووە، ئەوەش بەراورد بە ھەفتەی پێشتووتر کە رۆژانە پێنج ملیۆن و ٣٤٣ ھەزار بەرمیل بووە، کڕینی نەوت لەلایەن ئەمریکاوە لە ھەفتەی رابردوودا زیادیکردووە.
ئەماژەی بەوەشکردووە، ھەفتەی رابردوو ھەناردەی نەوتی عێراق بۆ ئەمریکا رۆژانە ٢٦٥ ھەزار بەرمیل بووە و بەراورد بە ھەفتەی پێشووتر کەمیکردووە کە لەو ھەفتەیەدا رۆژانە عێراق ٢٩٠ ھەزار بەرمیل نەوتی بۆ ئەمریکا ھەناردە کردووە.
عون زیاب عەبدوڵا وەزیری سەرچاوەکانی ئاوی عێراق ئەمڕۆ لە لێدوانێکدا ئاماژەی بەوەکرد، "سنورداربوونی ئاو و ھاتنی بۆ عێراق لە دەرەوەی کۆنترۆڵی ئەوان ھەیە، چونکە عێراق بە وڵاتێکی دەریاچەیی دادەنرێت و ئەوانیش زۆرینەیان لە تورکیاوە سەرچاوە دەگرن".
ئاماژەی بەوەشکرد، ھەردوو رووباری دیجلە و فوڕات چیتر وەک رووبار نامێننەوە و لەئێستادا گۆڕاون بۆ دوو کەناڵ کە رێژەیەکی زۆر کەم ئاویان تێدایە، ھۆکارەکەشی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە تورکیا دەروازەی ھەردوو روبارەکەی گرتووە و بەنداوی لەسەر دروستکردون.
وەزیری سەرچاوەکانی ئاو راشیگەیاند، عێراق تائێستاش لەبەردەم مەترسی وشکەساڵیدایە و ھاوینی ئەمساڵ رووبەری بەبیابان بوونی زیاتر دەبێتەوە، چونکە لەناوچەکانی باشور و ناوەڕاستی عێراق رێژەیەکی کەم بارانباریووە و لە ھەرێمی کوردستانیش تائێستا رێژەکە لەئاستی پێویستدا نییە.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، بەنداوەکانی عێراق ھەموویان دەکەونە ھەرێمی کوردستان، لەو ناوچانەش باران بەگوێرەی پێویست نەباریووە و لەو کاتەشی پۆستی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاوی وەرگرتووە، کۆگاکانی ئاوی عێراق لە بەنداوەکاندا گۆڕانکاری بەسەردا نەھاتووە.
جەمال کۆچەر ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، دەنگۆ ھەیە سبەینێ ھاوپەیمانی بەڕێوەبردنی دەوڵەت کۆدەبێتەوە و تیایدا گفتوگۆ لەسەر پرۆژەیاسای بودجەی گشتی ساڵی ٢٠٢٣ی عێراق دەکەن، پێدەچێت رۆژی سێشەممەی داھاتووش ئەنجومەنی وەزیران جارێکی دیکە پرۆژەیاساکە رەوانەی وەزارەتی دارایی عێراق بکاتەوە.
ئاماژەی بەوەشکرد، ئەگەر سێشەممەی داھاتوو ئەنجومەنی وەزیران بۆ ئەو گۆڕانکارییانەی کردوویەتی پرۆژەیاسای بودجە رەوانەی وەزارەتی دارایی بکاتەوە، ئەویش بە زوویی گۆڕانکارییەکان بکات و بۆ ئەنجومەنی وەزیرانی بنێرێتەوە و پەسەندبکرێت، راستەوخۆ رەوانەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەکرێت.
د.لەتیف رەشید سەرۆککۆماری عێراق و محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق کۆبوونەوە، باسیان لە دیارترین ئاستەنگەکانی بەردەم پلان و بەرنامەکانی حکومەت کرد.
سەرۆککۆمار و سەرۆک وەزیران، باسیان لە گرنگی پەلەکردن لە پەسەندکردنی پڕۆژەیاسای بودجەی گشتیی ئەمساڵی عێراق کردەوە، ئەوەش بۆ جێبەجێکردنی بەرنامەی حکومەت، لەپێناو جێبەجێکردنی پڕۆژەی خزمەتگوزاری بۆ ھاووڵاتیان.
خالید شمال، وتەبێژی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاو لە عێراق رایگەیاند، وەفدێک بە سەرۆکایەتی سابت عەباسی وەزیری بەرگری سەردانی تورکیای کردووە و بە رەسمی داوایان لە تورکیا کردووە، بڕی بەردانەوەی ئاو بۆ رووباری دیجلە بۆ ٤٠٠ مەتر سێجا و ئاوی رووباری فوراتیش بۆ ٥٠٠ مەتر سێجا لە چرکەیەکدا زیاد بکات، تورکیاش رەزامەندی لەسەر داواکارییەکە پیشانداوە.
وتیشی، ئەگەر تورکیا لە پێنجی ئەم مانگەوە بڕی ئاوی زیادکراوی بەردابێتەوە، چەند رۆژێکی پێویستە تا دەگاتە عێراق تاوەکو دڵنیاببنەوە لەوەی تورکیا چەندە ئاوی بۆ ھەردوو رووبارەکە بەرداوەتەوە.
بەھۆی وشکەساڵیی و گرتنەوەی ئاوی رووبارەکان لەلایەن وڵاتانی دراوسێوە، عێراق دووچاری قەیرانی کەمئاوی بووە و حکومەتیش گفتوگۆکانی لەگەڵ تورکیا و سوریا و ئێران دەستپێکردووە بۆ گەرەنتیکردنی پشکی خۆی لە ئاوی ئەو رووبارانەی، لەو وڵاتانەوە دێنە عێراق.
خالید شمال وتەبێژی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاو لە عێراق رایگەیاند، لەئێستادا بڕی ئاوی گلدراوە دەگاتە ٧ ملیار مەتر سێجا لە کاتێکدا لە ساڵی ٢٠٢٠ بڕەکە ٦٠ ملیار مەتر سێجا بووە.
راشیگەیاند، وشکەساڵی سێ ساڵی رابردوو، سەرفکردنی ئاوی کۆکراوەی بەنداوەکان لە ساڵانی رابردوودا، ھۆکاری کەمی ئاوی گلدراوەیە.
ئاماژەبەوەشکرد، بەنداوەکانی عێراق توانای گلدانەوەی ١٠٠ ملیار مەترسێجا ئاویان ھەیە، بەڵام لەئێستادا تەنھا ٧ ملیار مەترسێجا ئاویان گلداوەتەوە.
بە پێی پێوەرەکانی پەیمانگای جۆرج تاون و پەیمانگای توێژینەوەی ئاشتی لە ئۆسلۆ، ژنان لە وڵاتی نەرویژ لەسەر ئاستی جیھان لە ڕووی ئاشتی و ئاسایشەوە پلەی یەکەمیان گرتووە و ئەفغانستانیش لە خوارەوەی ریزبەندییەکەیە.
لەسەر ئاستی وڵاتانی عەرەبیش، ئیمارات لە پلەی یەکەمدایە و دواتریش بەحرەین و قەتەر دێت، عێراق و یەمەن و سوریاش لە کۆتایی ریزبەندییەکەدان.
فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بەرنامەی کاری دانیشتنی رۆژی پێنج شەممەی ئەنجومەنەکەی بڵاوکردووەتەوە کە لە چوار تەوەر پێکھاتووە، یەکەمیان بریتییە لە خوێندنەوەی یەکەم بۆ پرۆژەیاسای پەسەندکردنی ژمێرەی کۆتایی بۆ ساڵی دارایی ٢٠١٢ کە لیژنەی دارایی پێشکەشی کردووە، لە تەوەری دووەمیشدا خوێندنەوەی دووەم بۆ پرۆژەیاسای ھەمواری ٢١ی یاسای موڵکدارێتی ژمارە ٢٥ی ساڵی ١٩٦٠.
ھەر بەپێی بەرنامەی کارەکە لە تەوەری سێیەمدا خستنەڕووی لیژنەی پەرلەمانیی راسپێردراو لەبارەی رێنماییەکانی تایبەت بە نەھێشتنی ماددە ھۆشبەرەکان، تەوەری چوارەمیش بانگھێشتکردنی ئەنجومەنی ئەمیندارێتی تۆڕی راگەیاندنی عێراقییە.
ئەحمەد سەحاف وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی عێراق، بە ئاژانسی ھەواڵی رەسمی عێراقی راگەیاندووە، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا لە سەردانەکەیدا بۆ بەغداد، لەگەڵ محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق و جێگرەکەی و فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عێراق کۆدەبێتەوە. لە کۆبوونەوەکانیشدا، پتەوکردنی پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانی نێوان بەرلین و بەغداد و برەودان بە کەرتە جیاوازەکان، بە تایبەت کەرتی وزە و وەبەرھێنان تاوتوێدەکەن.
بە پێی زانیارییەکان، بڕیارە دوای سەردانەکەی بۆ بەغداد، ئەنالینا بیربوک وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا، بێتە ھەرێمی کوردستان و لەگەڵ لێپرسراوانی باڵای ھەرێم کۆببێتەوە.
میدیا عێراقییەکان، لە زاری سەرچاوەیەکی ئەمنییەوە ئاشکرایانکرد، لە گوندی ھەزینە لە سنووری قەزای شارەبان، گروپێکی چەکدار بە بۆمب ماڵێکیان کردووەتە ئامانج و ھەروەھا تەقەیان لە ئۆتۆمبێلی پارێزەرێک کردووە، کە بەھۆیەوە پارێزەرەکە و ھاوسەر و دوو منداڵەکەی گیانیانلەدەستداوە.
موسەننا تەمیمی، پارێزگای دیالە لەبارەی رووداوەکەوە رایگەیاندووە، بە گشتی لە ھەردوو ھێرشەکەدا ھەشت کەس گیانیانلەدەستداوە و دوو کەسی تریش برینداربوون.
محەمەد شیاع سودانی لە تویتەر، پەیامێکی بە زمانەکانی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، دوای سێ دەیە یادی راپەڕین دەکەنەوە، کە وانەیەکە لە مەردایەتی و سەربەرزی و بەڵگەیە لەسەر دڕندایەتیی دیکتاتۆریەت و تاوانەکانی بەرامبەر خەڵکی بێتاوان.
راشیگەیاند، ئەو راپەڕینە بووە ھۆی کردنەوەی دەرگایەک بۆ کۆتاییھێنان بە چارەنووسی جەلاد و سزادانی، ھەروەھا مانگی ئادار بووە ھۆی یەکڕیزی و یەکبوونی گەل.
سەرۆک وەزیرانی عێراق لە کۆتایی پەیامەکەیدا دەڵێت، ئەمەکداری بۆ شەھیدانی راپەڕین و شەھیدانی عێراق، کارکردنە بۆ بونیادنانی وڵاتێک کە ھەموو نەتەوەکان شانازیی پێوەبکەن، ھەروەھا حکومەتێک دروستبکەن، کە خزمەتگوزاری زیاتر پێشکەش بکات و خزمەتی خەڵک بکات.
باسم عەوادی، وتەبێژی حکومەتی عێراق رایگەیاند، پڕۆژەیاسای بودجەی ٢٠٢٣، لە کارنامەی کۆبوونەوەکەی ئەمڕۆی ئەنجومەنی وەزیراندا نییە و کۆبوونەوەکە تەنھا کۆبوونەوەیەکی ئاساییە.
ناوبراو ئاماژەی بەوەکرد ، پڕۆژەیاسای بودجە ئامادەیە، بەڵام دوای گۆڕینی بەھای دۆلارێک بۆ ١٣٠ دینار، سەرۆک وەزیران پڕۆژەیاسای بودجەی گەڕاندووەتەوە بۆ وەزارەتی دارایی و تا کۆتایی ئەم مانگە دانراوە بۆ گۆڕینی ژمارەکان و ناردنی بۆ ئەنجومەنی نوێنەران.
عەوادی باسی لەوەشکرد، بە پێی داتا سەرەتاییەکان، نرخی نەوت لە پڕۆژەیاسای بودجەدا بە ٦٥ دۆلار دیاریکراوە و قەبارەی بودجەکەش زیاتر لە ١٥٠ ترلیۆن دینار دەبێت.
نوسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیران بڵاویکردەوە، ئەنجومەنی وەزیران بەبۆنەی نزیکبوونەوەی مانگی رەمەزان رەزامەندی پیشانداوە لەسەر پێشنیازێکی وەزارەتی بازرگانی بۆ زیادکردنی نیو کیلۆ نیشاستە، کیلۆیەک شەعریە، پێنج کیلۆ ئاردی زەرد و تەبەقەیەک ھێلکە بۆ سەبەتەی خۆراکی تایبەت بە مانگی رەمەزان بۆ ھەر خێزانێک.
ھەروەھا ئەسیر غەریری وەزیری بازرگانی رایگەیاند، پێش ھاتنی مانگی رەمەزان و رۆژانی ١٩ و ٢٠ی ئەم مانگە دەستدەکرێت بە دابەشکردنی سەبەتەی خۆراکی مانگی رەمەزان.
وتیشی، وەزارەتەکەی کار دەکات بۆ دابینکردنی ماددە خۆراکییەکان لە مانگی رەمەزانی پیرۆزدا.
موعین کازمی، ئەندامی لیژنەی دارایی بە ئاژانسی ھەواڵی فەرمی عێراقی لە لێدوانێکدا رایگەیاند، ئەگەر ھەرێمی کوردستان قبوڵی بکات داھاتەکانی نەوت و باج و دەروازە سنورییەکان ئاشکرا بکات و رادەستی حکومەتی عێراقی بکات، دەکرێت پشکەکەی لە %١٢ زیاتر بێت.
وتیشی بە دیاریکردنی بەرمیلێک نەوت بە ٦٥ دۆلار و بەھای یەک دۆلار بە ١٣٠٠ دینار قەبارەی بودجە لە ١٧٠ تریلیۆن دینار نزیک دەبێتەوە، بەڵام حکومەت دەیەوێت بگاتە ٢٠٠ تریلیۆن دینار.