عیراق
ئاژانسی ھەواڵگری و لێکۆڵینەوەی فیدراڵی عێراق رایگەیاند، دوای کۆکردنەوەی زانیاری ورد و بەڵگەی باوەڕپێکراو لەسەر چەند کەسێک کە لە ژمارەیەک لە پارێزگاکان قاچاخچێتی بە نەوت و بەرھەمەکانییەوە دەکەن و بە شێوەیەکی نایاسایی ھەناردەی دەرەوەی عێراقی دەکەن، ھێزەکانی ئاژانسی ھەواڵگری و لێکۆڵینەوەی فیدراڵی لە چەند چالاکییەکدا سەرجەم ئەو کەسانەیان دەستگیرکردووە.
ئاماژەی بەوەشکرد، ئەو کەسانە دانیان بە تاوانەکانیاندا ناوە و رادەستی دادگایان کردوون بۆئەوەی سزا بدرێن.
ئەوەشی خستوەتەڕوو، لەماوەی ٣٠ رۆژدا ھێزەکانیان دەستیان بەسەر سێ ملیۆن لیتر نەوت و بەرھەمەکانیدا گرتووە کە ئامادەکرابوون بە نایاسایی رەوانەی دەرەوەی وڵات بکرێن و ٩٠ تانکەر و ھەشت شوێنی کۆکردنەوەی نەوتیش بە نایاساییش دەستیان بەسەردا گیراوە.
د.لەتیف رەشید سەرۆککۆماری عێراق بەبۆنەی ھاتنی جەژنی جەمای ئێزدییەکان پەیامێکی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، پیرۆزبایی لە رۆڵەکانی گەلی ئێزدی دەکەن بە بۆنەی جەژنی جەما و جەختیکردەوە لەسەر پێویستی دابینکردنی ژیانێکی شکۆمەندانە بۆیان، دوای ئەو کردەوە تیرۆریستییە تاریکپەرستانەی کە کردنیە ئامانج.
ھەروەھا سەرۆککۆمار داوادەکات ھەموو ھەوڵێک لەگەڵ رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و لایەنە پەیوەندیدارەکان بدرێت، بۆ پەلەکردن لە گەڕانەوەی ئاوارەکان بە سەلامەتی بۆ سەر ماڵ و حاڵی خۆیان لە شەنگال.
محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە کۆنفرانسێکی لیژنەی کشتوکاڵ و ئاو و زۆنگاوەکان رایگەیاند، ماوەی چەند ساڵێکە عێراق جگە لەوەی بەدەست قەیرانی وشکەساڵی و گۆڕانکارییەکانی کەشوھەواوە دەناڵێت، وڵاتانی دراوسێش پابەندی رێککەوتن و یاسا و پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان نین بۆ دابینکردنی بەشەئاوی عێراق کە کاریگەری خراپ و زیانی زۆری ھەبووە بە تابەتیش بۆ جوتیاران و گوندنشینان.
وتیشی، پێویستە رێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ جێبەجێبکرێن لەپێناو دابینکردنی بەشەئاوی عێراق بەتایبەتیش لەگەڵ وڵاتانی تورکیا و ئێران کە دوو سەرچاوەی سەرەکین بۆ ئاوی عێراق.
وەزارەتی کارەبای عێراق لە چوارچێوەی ھەوڵەکانی بۆ ھەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی غاز و وزە بۆ عێراق، زیاد عەلی وەزیری کارەبا لەگەڵ بابایێڤ وەزیری دەوڵەتی تورکمانستان بۆ کاروباری غاز یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتنیان ئیمزاکردووە، بۆ دابینکردنی بڕی غازی پێویست بۆ وێستگەکانی بەرھەمھێنانی کارەبای عێراق.
وەزارەتی کارەبای عێراق ئاماژەی بەوەداوە، رێککەوتنەکەی نێوان عێراق و تورکمانستان لەبارەی غاز و وێستگەکانی بەرھەمھێنانی کارەبا لە عێراق، دەستپێشخەرییەکە بۆ پتەوکردنی پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات، لەھەمانکاتیشدا دەبێتە ھۆی کەمبوونەوەی بەھەدەردانی غاز لە عێراق.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، رێککەوتنەکە کاریگەری ئەرێنی لەسەر دۆخی کارەبا لە عێراق دەبێت، راشیگەیاندووە، حکومەتی فیدراڵ پلانی ھەیە بۆ بەکارھێنانی وزەی خۆر بۆ دابینکردنی کارەبا و دوورکەوتنەوە لە بەکارھێنانی سووتەمەنی.
دەزگای ئاسایشی نیشتمانی عێراق رایگەیاند، لە چوارچێوەی ھەڵمەتەکانیان بۆ پاراستنی ئاسایشی خۆراک لە ھەریەک لە پارێزگاکانی کەربەلا، موسەنا، نەجەف، کەرکوک، واست، سەڵاحەدین و بەسڕە، توانیویانە دەست بەسەر زیاتر لە ٢٨٠ تۆن خۆراکی ماوەبەسەرچوو بگرن، کە ھەوڵداوە بەسەر ھاووڵاتییاندا ساغبکرێتەوە.
دەزگای ئاسیاشی نیشتمانی عێراق ئەوەشی خستووەتەڕوو، لە پارێزگای دیوانییە توانیویانە دەستبگرن بەسەر زیاتر لە ١٢٠ تۆن پەیینی کیمیای، کە رەزامەندی بەکارھێنانی نەبووە و دوو کەسیش بە تۆمەتی ھێنانی ئەو پەیینە کیمیاییە بە قاچاخ دەستگیربکەن.
بەپێی راگەیەندراوێکی رەسمی نووسینگەکەی، پێش نیوەڕۆی ئەمڕۆ عەلی سیستانی مەرجەعی باڵای شیعەکانی عێراق لەگەڵ ژمارەیەک لەو بریندارانەی لە شەڕی دژ بە رێکخراوی داعش کۆبووەتەوە کە بەشێکی جەستەیان لەدەستداوە و کەمئەندام بوون و رایگەیاندووە، قوربانیدانی ئەوان و سەرجەم ھێزە ئەمنی و چەکدارەکانی دیکەی عێراق بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستانی داعش سەقامگیری و ئارامی بۆ وڵات گەڕاندەوە.
سیستانی ئاماژەی بەوەشکردوە، پێویستە حکومەت و لایەنە پەیوەندیدارەکانیش ھەنگاوی زیاتر بنێن بە ئاراستەی زیاتر خزمەتکردنی ھەموو ئەوانەی لەپێناوی عێراقدا خۆیان کردووەتە قوربانی بەتایبەتیش بریندارانی شەڕی دژ بە داعش.
مازن سەباح، بەڕێوەبەری فەرمانگەی وەبەرھێنان و ئاڵوگۆڕی دەرەکی لە بانکی ناوەندیی عێراق لە راگەیەنراوێکدا دەڵێت، بانکی ناوەندیی ھاووڵاتییان دڵنیا دەکاتەوە کە ھەرکەسێک پارەی بە دۆلار لە بانک دانابێت، ھەر بە دۆلاریش پارەکەی پێدەدرێتەوە و ئەو رێکارەش لە ساڵی ٢٠٢٤_دا بەردەوام دەبێت و ھیچ گۆڕانکارییەکی تێدا ناکرێت.
لەبارەی ئەو پارەیەش کە بە دۆلار لە دەرەوە دێتە ناو عێراق، ئەو بەرپرسەی بانکی ناوەندیی باسی لەوەکردووە، لە ١-١-٢٠٢٤ەوە ھەر پارەیەک بە دۆلار بێتەناو عێراق، بە دیناری عێراقی و بەنرخی رەسمی دەدرێت بەو کەسەی پارەکەی بۆ نێردراوە.
فەرمانگەی راگەیاندن لە سەرۆکایەتی کۆمار بڵاویکردەوە، دەزگاکانی راگەیاندن چەند بەڵگەنامەیەکیان بەناوی سەرۆکایەتی کۆمار لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بڵاوکردووەتەوە کە ئاماژە بە پێشێلکاریی یاسایی و گەندەڵی ئیداری و دارایی دەکەن.
سەرۆکایەتی کۆمار جەختدەکاتەوە، ئەو بەڵگەنامانە زۆر دوورن لە راستییەوە و دروستکراون لەلایەن کەسانێک کە ئامانجیان زیان گەیاندنە بە ناوبانگی دەوڵەت و شکۆی سەرۆکایەتی کۆمار، بۆیە دەرگاکانی سەرۆکایەتی کۆمار وڵان لەبەردەم لایەنە پەیوەندیدارەکان بۆ لێکۆڵینەوە لە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی ئیداری و دارایی و ھەموو ئەو کەسانەش کە بەڵگەنامە دروستکراوەکان بڵاودەکەنەوە و بانگەشەیان بۆ دەکەن دادگایی دەکرێن.
فەرمانگەی راگەیاندن لە سەرۆکایەتی کۆمار داواش لە دەزگاکانی راگەیاندن و بەرپرسانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەکات لە بڵاوکردنەوە و گواستنەوەی ھەواڵ و زانیاری و بەڵگەنامە ساختەکاندا وردبینی بکەن پێش بڵاوکردنەوەیان، چونکە روبەڕوی یاسا دەکرێنەوە.
وەزارەتی بەرگریی عێراق لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، شەوی رابردوو سابت محەمەد عەباسی وەزیری بەرگری بە سەرۆکایەتیی وەفدێکی باڵای سەربازی و لەسەر بانگھێشتی رەسمیی ھاوتا تورکییەکەی، گەیشتووەتە ئەنقەرەی پایتەختی تورکیا.
وەزارەتی بەرگریی عێراق دەشڵێت، ئەمڕۆ سابت محەمەد بە مەراسیمێکی رەسمیی لە باڵەخانەی وەزارەتی بەرگریی تورکیا لە ئەنقەرە پێشوازی لێدەکرێت و لەگەڵ یەشار گولەر وەزیری بەرگریی تورکیا کۆدەبێتەوە و پرسە ئەمنی و بەرگرییەکانی نێوان بەغداد و ئەنقەرە و ھاریکارییەکانی بواری بەرگری تاوتوێ دەکەن.
سەردانی وەزیری بەرگریی عێراق بۆ تورکیا لەکاتێکدایە، دوای تەقینەوەکەی رۆژی یەکشەممەی رابردوو، ھێرشەکانی تورکیا لە خاکی ھەرێمی کوردستان دژی پارتی کرێکارانی کوردستان-پەکەکە، زیادیانکردووە.
دوو لێپرسراوی عێراقی لە نوسینگەی سەرۆک وەزیرانەوە بە "عەرەبی جەدید"یان راگەیاند، سەردانەکەی ھاکان فیدان وەزیری دەرەوەی تورکیا لە مانگی ئابی رابردوو بۆ ئامادەکاری بووە بۆ سەردانەکەی "رەجەب تەیب ئەردۆغان" سەرۆک کۆماری تورکیا بۆ عێراق کە بە نیازبوون لەگەڵ محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق بەردی بناغەی پڕۆژەی رێگەی گەشەپێدان دابنێن، کە بەسرە بە خاکی تورکیاوە دەبەستێتەوە.
راشیگەیاند، ئەو سەردانە ھێشتا لە خشتەی کاری ھەردوو وڵاتدا ھەیە، بەڵام بەستراوەتەوە بەرێککەوتن لەسەر چەندین دۆسیەی وەک، پەکەکە و دەستپێکردنەوەی ھەناردەی نەوتی ھەرێمی کوردستان و بەردانەوەی ئاو.
حکومەتی عێراق لە ٢٥ی مانگی حوزەیرانی رابردوو سەردانی ئەردۆغانی بۆ عێراق راگەیاند، کە بڕیاربوو لە مانگی تەمموز ئەنجام بدرێت، بەڵام تائێستا سەردانەکە نەکراوە.
عەقید بیلال سوبححی وتەبێژی بەڕێوەبەرایەتی گشتی کاروباری ماددە ھۆشبەرەکان لە وەزارەتی ناوخۆی عێراق رایگەیاندووە، سەرەڕای پلان و رێکارە ناوخۆییەکان و ھەماھەنیگی نێوان حکومەتی عێراق وڵاتانی ناوچەکە بەتایبەتیش وڵاتانی دراوسێ بۆ بەرەنگاربوونەوەی ماددەی ھۆشبەر، بازرگانیکردن و بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان رۆژ لە دوای رۆژ لە زیادبووندایە و گەیشتووەتە قۆناغێکی مەترسیدار.
وتیشی، سەرەتای ئەمساڵەوە تا کۆتایی مانگی نۆی رابردوو، نزیکەی ١٢ ھەزار کەس لە عێراق لە سەر بازرگانیکردن و بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان دەستگیرکراون و رێکاری یاساییان بەرامبەر گیراوەتەبەر و ھەر لە ماوەی ئەو نۆ مانگەشدا ھێزە ئەمنییەکان دەستیان بەسەر ٣ تۆن و ٥٠٠ کیلۆ ماددەی ھۆشبەردا کردووە لەسەرجەم جۆرەکانی.
محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق لە بەغداد لەگەڵ جینین پلاسخارت نێردەی تایبەتی سکرتێری گشتی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق کۆبووەوەو بەپێی راگەیەندراوێکی نووسنیگەکەی سودانیش باسیان لە ئامادەکارییەکان بۆ ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان و پرۆژە ھاوبەشەکانی نێوانیان و ھەماھەنگی زیاتریان کردووە لە نێوان حکومەتی عێراق و نوێنەرایەتی نەتەوە یەکگرتووەکان.
ئاماژە بەوەشکراوە، تەوەرێکی سەرەکی کۆبوونەوەکەی سودانی پلاسخارت گفتوگۆ بووە لەسەر دۆسێی ئاوارەکان و گەڕاندنەوەیان بۆ زێدی خۆیان بەو مەرجەی سەرجەم پێداویستییەکانیان بۆ دابین بکرێت و ناوچەکانیشیان ئاوەدان بکرێتەوە.
وەزارەتی تەندروستی عێراق لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکرد، لەئێستادا زۆرێک لە بریندارەکانی رووداوەکەی حەمدانییە کە ژمارەیان ٨٢ کەس بوو چارەسەری پێویستیان بۆ کراوەوە رەوانەی ماڵەوە کراونەتەوە، تەنھا ١٩ بریندار لە نەخۆشخانەکانی موسڵ و ھەرێمی کوردستان ماونەتەوە.
راشیگەیاند، ژمارەی گیانلەدەستدان تائێستا گەیشتووەتە ١١٩ کەس و چەندین تەرمیش ھێشتا نەناسراونەتەوە و بۆ دۆزینەوەی ناسنامەیان رەوانەی پزیشکی داد کراون لە بەغداد بۆ ئەنجامدانی پشکنینی "دی ئێن ئەی " بۆیان.
وەزارەتی تەندروستی عێراق ئاماژەی بەوەشکردووە، تائێستا ٣٠ برینداری رووداوەکەش بۆ چارەسەر رەوانەی دەرەوەی وڵات کراون و رەوشی تەندروستی بەشێکیان جێگیرە.
شەوی سێشەممەی رابردوو لە ئاھەنگێکی بوکگواستنەوەدا لە یەکێک لە ھۆڵەکانی قەزای حەمدانیە، بەھۆی ھەڵدانی یاریی ئاگرینەوە، ئاگر لە ھۆڵەکە کەوتەوە کارەساتێکی گەورەی بەدوای خۆیدا ھێنا، ئەوەش کاردانەوەی فراوانی لێکەوتەوە.
سەرۆککۆماری عێراق، لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا لەگەڵ کەناڵی (حەدس)، کە سەعات ١٠:٣٠ خولەکی ئەمشەو بڵاودەبێتەوە، باسی لە چەندین بابەتی ھەنوکەیی کرد، لەبارەی پەیوەندییەکانی بەغداد و ئەنقەرەش وتی، عێراق ھەوڵدەدات رێککەوتنێکی ئەمنی لەگەڵ تورکیا بکات، وەک ئەو رێککەوتنە ئەمنییەی لەگەڵ ئێران ھەیانە، وتیشی، پێویستە تورکیا رێز لە سەروەریی عێراق بگرێت و رەچاوی رەوشی عێراق بکات.
د.لەتیف رەشید راشیگەیاند، تورکیا رۆژانە پێشێلکاری لە ھەرێمی کوردستان دەکات و فڕۆکەی جەنگی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و بنکەی سەربازیی لە عێراق ھەیە، ئەوەش جێگەی قبوڵکردن نییە و پێشێلکارییەکانی ئەو وڵاتە کوشتنی خەڵکی مەدەنیی لێکەوتووەتەوە.
سەرۆک کۆماری عێراق راشیگەیاند، پارتی کرێکارانی کوردستان، ٤٥ ساڵ یان زیاترە لە ھەرێمی کوردستان ھەن و بەغداد پێشێلکارییە رۆژانەکانی تورکیا لە سلێمانی و ھەولێر و دھۆک و ناوچەکانی دیکەی ھەرێمی کوردستان رەتدەکاتەوە.
د. لەتیف رەشید سەرۆککۆماری عێراق لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی"حەدەس" رایگەیاند، کێشەکانی نێوان ھەرێم و بەغداد کێشەی سیاسی راستەقینە نەبووە، ئەوانەی پەیوەندییان بە لایەنی جێبەجێکردنەوە ھەبووە چارەسەر کراون، بەشێکی زۆری ئەو کێشانەش دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی یاسای نەوت و وزە، حکومەتی ھەرێم و حکومەتی ناوەندیش مەبەستیانە یاسای نەوت و گاز دەربچێت.
وتیشی، ھەرێمی کوردستان وەکو خۆی دەمێنێتەوە و ھیچ ترسێکیان لە سیستمی فیدراڵی نییە.
سەبارەت بە کێشەکانی کەرکوک، سەرۆککۆمارئاماژەی بۆ ئەوەکرد، کەرکوک گرنگترین شاری عێراقە، بەڵام ھەندێک جار وەکو پێویست کاروبارەکانی کەرکوک بەڕێوەنەبراوە.
سەبارەت بە بۆردومانەکان و سنوربەزاندنەکانی تورکیاش رایگەیاند، تورکیا بە درێژایی کات بەردەوامە لە پێشێلکارییەکانی و عێراق وەک وڵاتێکی سەربەخۆ ئەوە قبوڵناکات، ھیواشی خواست لەگەڵ تورکیاش بگەنە رێککەوتنێکی ھاوشێوەی رێککەوتنەکەیان لەگەڵ ئێران.
لەبارەی ھەڵبژاردنی داھاتوو، د. لەتیف رەشید رایگەیاند، لەگەڵ رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان کاردەکەن بۆ ئەوەی ھەڵبژاردنی داھاتوو ھەڵبژاردێکی پاک و بێگەرد بێت، لەگەڵ ئەوەدانین ھیچ لایەنێکی سیاسی لە پڕۆسەی ھەڵبژاردن بکشێتەوە.
سەبارەت بە کێشەی ئاویش وتی، پێویستە عێراق وەکو وڵاتێک پشکی داپەروەرانەی خۆی لە ئاو پێبگات، لەگەڵ وڵاتانی دراوسێشدا لە پەیوەندیدان و گەشبینن بۆ گەیشتن بە رێککەوتن لەو بارەیەوە.
مەسعود حەیدەر بریکاری وەزارەتی دارایی عێراق لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بۆ ئەوەکردووە، بەپێی دەستووری عێراق، حکومەتی عێراق ناتوانێت راستەوخۆ مووچە یان ھەر خەرجیەکی تر بۆ ھەرێم خەرج بکات. ھەموو مامەڵەیەکی نێوان ھەرێم و بەغداد دەبێت لە رێگەی داموو دەزگا رەسمییەکانی ھەردوولاوە بێت کە حکومەتی ھەرێم و حکومەتی فیدراڵیە.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە، بەپێی یاسای بودجەی ساڵی ٢٠٢٣، دەبێت حکومەتی فیدراڵی مانگانە ٧٧٥ ملیار دینار مووچە بۆ ھەرێم خەرج بکات لە رێگەی وەزارەتی دارایی ھەرێمی کوردستانەوە، ھەر بابەتێک لە دەرەوەی ئەو چوارچێوەیە، یاریکردنە بە ھەست و سۆزی مووچەخۆرانی ھەرێمی کوردستان، حکومەتی عێراق ناتوانێت جێبەجێی بکات چونکە پێچەوانەی ماددەی ١١٧ و ١٢١ی دەستوورە.