جیهان
ڕوانگەی سوریا بۆ مافەکانی مرۆڤ ئاشکرای کرد، سوپای پاسداران لە سوریا بە سەرپەرشتی پسپۆڕە سەربازییەکانی تاقیکردنەوەی لەسەر موشەکە مەودا مامناوەندەکان کردووە و دەنگی موشەکەکانیش لەلایەن ھاووڵاتیانەوە بیستراوە.
بەپێی زانیارییەکانی ڕوانگەی سوریا بۆ مافەکانی مرۆڤ، ئەو موشەکە مامناوەندانەی کە سوپای پاسداران تاقیکردونەتەوە بە ئاڕاستەی بیابانەکانی ئەلمەیادین تەقێنراون، کە دەکەوێتە خۆرھەڵاتی پارێزگای دێرەزوور لە سوریا. پێشتر ڕوانگەی سوریا بۆ مافەکانی مرۆڤ ئاشکرایکرد، سوپای پاسداران لە ناوچەی "مەزاریع" لە بیابانەکانی ئەلمەیادین فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی بەناوی "ئەبابیل ٣" تاقی کردوەتەوە.
سەرۆکی تورکیا، بەبۆنەی تێپەڕبوونی ٢١ ساڵ بەسەر دامەزراندنی پارتی داد و گەشەپێدان، پەیامێکی ئاڕاستەی ئەندام و لایەنگرانی کرد و ئاماژەی بە دەستکەوتی حکومەتەکانی ئاکەپە لە ماوەی ساڵانی رابردوو کرد، لە بەرەوپێشبردنی کەرتەکانی خوێندن و تەندروستی و ئاسایش و وزە و پیشەسازی و رایگەیاند، دڵنیان پارتەکەیان لە ھەڵبژاردنە پەرلەمانی و سەرۆکایەتییەکەی تورکیا کە ساڵی داھاتوو بەڕێوەدەچێت، سەرکەوتن بەدەست دەھێنێت.
ھاوکات لەگەڵ خواستەکانی ئەردۆغان ھێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە باکور بەیەک لیست و بە یەک بەرە بەشداریی ھەڵبژاردنی داھاتوو دەکەن و کار بۆ بەدیھێنانی گۆرانکاریی گەورە لەو وڵاتەدا دەکەن.
ئەو بەرپرسەی ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی کە نەیویست ناوی ئاشکرا بکات ڕایگەیاندوە، "واشنتن لەگەڵ تورکیا لە پەیوەندیدایە تا گرەنتی نەگەڕانەوەی داعش و ھەڕەشەی ئەو رێکخراوە لە ئاسایش و سەلامەتی ھاولڕتیانی مەدەنی و ھێزەکانی ھاوپەیمانی و ھەسەدە."بەرپرسەکە دەشلێت، “لەگەڵ تورکیا کاردەکەن بۆ زەمینەسازی دانوستانی کۆتاییھێنان بە توندوتیژی لە سوریا."
جەختی لەوەشکردوەتەوە، ھاوپەیمانی دژی داعش، “پێداگرە لەسەر بەردەوامیدان بە دژایەتی توندوتیژی لە رۆژئاوای کوردستان ھەروەک ئیدانەی ھەر کارێک دەکەن لایەنی کە دەستوەردانی دەرەکی بێت.
سوپای پاسدارانی ئێران لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، لەسەرەتای سەرھەڵدانی گروپی تیرۆریستی داعشەوە کە روبەرێکی فراوانیان لە عێراق و سوریا داگیرکرد، رۆڵێکی گەورەیان ھەبووە لە روبەڕوبونەوە و لاوازکردنی و دەرکردنیان لەو ناوچە و شارانەی لەو دوو وڵاتە داگیریان کردبوو.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ھەرچەندە لەسەر داوای بەغداد و دیمەشق چوونەتە ئەو دوو وڵاتە بۆ روبەڕوبوونەوەی گروپ تیرۆریستی داعش، بەڵام وەک سوپای پاسدارانیش بە پێویستیان زانیووە ئەو کارە بکەن، چونکە پێیان وایە ئەگەر لە عێراق و سوریا روبەڕوی داعش نەبونایەتەوە، دەبوو لە ھەمەدان و خوراسان شەڕی ئەو گروپە تیرۆریستییە بکەن.
ئەردۆغان ئاماژەی بۆ ئەوە کردوە ، بەھۆی بەنداوەکانەوە لەمەودوا لە سەختترین ساڵانی وشکەساڵیشدا تورکیا گرفتی بێ ئاوی نابێت ، بە وتەی ئەردۆغان ، تا ئێستا ٨٩١ ملیۆن و ٢٥٦ ھەزار دۆلاریان لە دروستکردنی بەنداوەکاندا خەرج کردووە و داھاتی بەنداوەکان ساڵانە دەگاتە ١٥٠ ملیۆن و ٤٠٠ ھەزار دۆلار ، جگە لەوەش بەنداوەکان رۆڵێکی سەرەکیان دەبێـت لە دابینکردنی وزەی کارەبا بۆ تورکیا .
ئەوە لەکاتێکدایە بەھۆی دروستکردنی بەنداوەکانی تورکیاوە ، فشارێکی زۆر لەسەر عێراق دروستبووە ، ئاستی ئاوی روبارەکانی عێراق تا رادەیەکی زۆر کەمی کردووە ، چەند جارێکیش عێراق یاداشتنامەی نارەزایی لەوبارەیەوە پێشکەشی تورکیا کردووە ، بەڵام بێ ئەنجام بوە .
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بڵاویکردەوە، بە وردی چاودێری ڕێککەوتنەکەی نێوان ئێران و ڕوسیا دەکەن بە مەبەستی پێدانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە لایەن تارانەوە بە مۆسکۆ بۆئەوەی لە شەڕی ئۆکراین بەکاری بھێنێت.
ئاماژەی بەوەشکردوە، بەڵگە و زانیاری وردیان لەبەردەستدایە کە ماوەی چەند ھەفتەیەکە ژمارەیەک فەرماندەی سەربازیی روسیا لە ئێرانن و لەلایەن لێپرسراوانی سەربازیی ئەو وڵاتەوە مەشق و ڕاھێنانیان پێدەکرێت لەسەر چۆنێتی بەکارھێنانی ئەو فڕۆکە بێفڕۆکەوانانەی دەیدەن بە ڕوسیا.
تۆڕی "بلومبێرگ" لە زاری سەرچاوەیەکی ئاگادارەوە بڵاویکردۆتەوە ، لە دوای چەند مانگیک لە پرۆسەی ھەڵبژاردنی نوێکردنەوەی نیوەی کۆنگرێس کە لە مانگی تشرینی دوەمی داھاتوودا ئەنجام دەدرێت ، بایدن بە نیازە دوبارە خۆ ھەڵبژادنەوەی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ٢٠٢٤ رابگەیەنێت.
ئەوە لەکاتێکدا بەپێی دوایین راپرسییەکان ، ژمارەی لایەنگرانی بایدن بەشێوەیەکی بەرچاو کەمیکردووە و دیموکراتەکانیش پێیان باشترە کەسێکی تر بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆکی ئەمریکا کاندید بکەن.
لێپرسراوانی سوید رایانگەیاندووە ، ھاووڵاتیەکی تورکیا رادەستی ئەنقەرە دەکەنەوە، کە لە ساڵی رابردوەوە تورکیا داوای وەرگرتنەوەی دەکاتەوە، ئەوەش دەبێتە یەکەمین کەس کە سوید رادەستی ئەنقەرەی دەکاتەوە، ئەوەش دوای ئەوە دێت، کە تورکیا چەند داواکارییەکی لە سوید و فنلەندا کردوە بۆ ئەوەی بە ئەندامبونیان لە ھاوپەیمانی ناتۆ قایل ببێت .
بە وتەی لێپرسراوانی سوید، ئەو ھاووڵاتییە تورکە لە ساڵی ٢٠١١ ەوە داوای وەرگرتنی مافی پەنابەری لە سوید کردوە و لە ٢٠١٤ دا مافی پەنابەری پێبەخشراوە، لە ساڵانی ٢٠١٣ و ٢٠١٦ دا لەلایەن تورکیاوە بە ساختەکردنی کرێدیت کارت تۆمەتبار کراوە و دواتر لە سوید بەھەمان تۆمەت دەستگیرکراوە .
"ڤیدانت باتێل" جێگری وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ئاشکرای کرد، ئامادەن بۆ ئیمزاکردنی ئەو ڕێکەوتنەی کە لە ڤییەنا دانوستانیان لەسەر کردوە، بەڵام دەبێت ئێران دەستبەرداری داواکارییە زیادەکانی بێت، کە لە دەرەوەی رێکەوتنە ئەتۆمییەکەی ساڵی ٢٠١٥ یە.
لای خۆیەوە بەرپرسێکی باڵای ئێران بە میدیاکانی وڵاتەکەی ڕاگەیاندووە، پێشنیازەکانی یەکێتی ئەوروپا بۆ زیندووکردنەوەی ڕێکەوتنە ئەتۆمییەکە دەکرێت قبوڵکراو بێت، بەمەرجێک ئەمریکا گەرەنتی لەبارەی ھەڵگرتنی سزاکانی سەر ئێرانەوە بدات.
پۆلیسی لەندەن لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، ئەو چەکدارەی دەستگیرکراوە سەربە شانەی "بیتڵز"ی داعشە و تەمەنی ٣٨ ساڵە و دوای گەیشتنی بە فڕۆکەخانەی "لوتون"ی لەندەن لە تورکیاوە دەستگیرکراوە.
راشیگەیاندووە، ئەو چەکدارە بەرپرسە لەچەندین تاوانی رفاندن و کوشتن، تۆمەتباریشە بە دەستبەسەرکردنی چەندین دیلی بیانی لە سوریا لەنێوان ساڵانی ٢٠١٢ بۆ ٢٠١٥.
شانەی "بیڵتز" لە چوار کەس پێکھاتوون و خۆبەخشانە چوونەتە ریزی چەکدارانی داعشەوە لە سوریا، بەڵام دواتر ئەرکی پاسەوانی دیلە بیانییەکانیان پێسپێردراوە، لێپرسراوانی ئەمریکاش رایانگەیاندووە، ئەو شانەیە ٢٧ دیلیان کوشتووە کە ژمارەیەکیان بەشێوەیەکی دڕندانە و نامرۆڤانە کوژراون.
ناسر کەنعانی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕایگەیاند، تۆمەتەکانی ئەمریکا لەبارەی ئەوەی ئێران ھەوڵی کوشتنی "جۆن بۆڵتن"ی دابێت بێ بنەمایە و پاڵنەری سیاسیی لەپشتەوەیە.
کەنعانی ھۆشداریشیداوە لەوەی واشنتۆن ھەر ھەنگاوێک دژی ھاووڵاتیانی ئێران بگرێتەبەر بەھۆی ئەو تۆمەتانەوە.
لای خۆیەوە "جاک سولیڤان" ڕاوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا دەڵێت، ئەگەر ئێران ھێرشبکاتە سەر ھەر ھاووڵاتییەکی ئەمریکی ڕوبەڕوی کاردانەوەی ترسناک دەبێتەوە.
ڕۆژی چوارشەممە دەزگای ھەواڵگری ئەمریکا ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە و باسی لەوەکردووە ئەندامێکی سوپای پاسداران ٣٠٠ ھەزار دۆلاری داوە بۆ کوشتنی جۆن بۆڵتن.
"ڤلادمیر ڤورونکوڤ" بریکاری ئەمینداری گشتی بۆ روبەڕوبوونەوەی تیرۆر لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی رایگەیاند، مەترسی داعش بەردەوامە بە تایبەت لەو وڵاتانەی ئاڵۆزی سیاسییان تێدایە و حکومەتەکانیان لاوازە.
وتیشی، داعش تەنھا لە عێراق و سوریا کار ناکات، بەڵکو لە ئەفغانستان و سۆماڵ و دەریاچەی چاد جموجوڵیان ھەیە.
ڤلادمیر ڤورونکوڤ ئاماژەی بەوەشکردووە، تائێستا سنوری نێوان عێراق و سوریا لەژێر ھەڕەشەدایە و نزیکەی ١٠ ھەزار چەکداری داعش لەو ناوچەیە بوونیان ھەیە.
لە کۆبوونەوەکەدا ئەندامانی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی پێشوازییان کرد لە گەڕانەوەی زیاتر لە دوو ھەزار و ٥٠٠ ئاوارە لە کەمپەکان و ناوچەکانی باکوری خۆرھەڵاتی سوریا لەلایەن عێراقەوە، ھۆشداریشیاندا لەوەی زیاتر لە ٢٧ ھەزار منداڵ لە عێراق لەژێر مەترسی خراپی رەوشی ئەمنی و مرۆییدان و پێویستە کاربکرێت بۆ کەمکردنەوەی لێکەوتەکانی داعش لەسەر منداڵان.
گومان و کاردانەوەکان سەبارەت بە پشکنینی ماڵەکەی دۆناڵد ترامپ سەرۆکی پێشووی ئەمریکا لەلایەن کارمەندانی ( ئێف بی ئای) بەردەوامە و سەرەڕای کاردانەوەی توندی ترامپ و کۆمارییەکان کە پێیانوایە کارێکی پیلان بۆ دارێژراوە و تۆڵەکردنەوەیە لەبەرامبەر بۆچوون و ھەڵوێستە سیاسییەکانی.
بەڵام بە پێی زانیارییەکانی رۆژنامەی واشنتۆن پۆست، ترامپ یاسای تۆمارەکانی سەرۆکایەتی و یاساکانی پەیوەست بە پاراستنی بەڵگەنامە نھێنییەکانی پێشێلکردووە و لەکاتی پشکنینەکەشدا ١٠ سندوق بەڵگەنامە لەلایەن کارمەندانی (ئێف بی ئای) لە ماڵەکەی ترامپدا دەستیان بەسەردا گیراوە و گواستراونەتەوە، کە پێشتر ترامپ ئامادەنەبووە رادەستیان بکاتەوە.
لەلایەکی ترەوە، سکۆت بێری ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکا و نزیک لە ترامپ رایگەیاند، سێ کارمەندی (ئێف بی ئای) دەستیان بەسەر مۆبایلەکەیدا گرتووە.
رۆژنامەنووس "رەنج پشدەری" بە كوردسات نیوزی ریگەیاند، ئەو بەلەمە لە ئەنتاڵیاوە بەڕێكەوتووە بەرەو ئیتاڵیا و ماوەی دوو رۆژە بەهۆی خراپی كەشوهەواوە دووچاری گرفتبوون و بەرەبەیانی ئەمڕۆ نقوم بووە.
وتیشی، كۆچبەرەكان خەڵكی عێراق و ئەفغانستانن تەنها 29یان رزگاركراون و 51 كۆچبەریەكەی دیكە چارەنووسیان نادیارە كە بەشێكیشیان كوردن.
"رەنج پشدەری" راشیگەیاند، هەر لەو رۆژەدا یەختێكی دیكە كە زیاتر لە 170 كۆچبەری هەڵگرتبوو لەلایەن پۆلیسی دەریایی توركیا رزگاركراون.
هاوكات "ئاری جەلال" سەرۆكی دەزگای لوتكە رایگەیاند، باڵیۆزخانەی عێراقیان لە یۆنان ئاگاداركردووەتەوە لەو رووداوە، بەڵام ئەوان هیچ زانیارییەكیان بەدەستنەگەیشتووە.
"ئاری جەلال" وتیشی، سەرقاڵی كۆكردنەوە زانیارین و هاوكار و هەماهەنگی كەسوكاری قوربانیانی ئەو رووداوە دەبن.
بە بڕیاری وەزیری دەریاوانی یۆنان، دوو كەشتی بازرگانی و دوو بەلەمی دەریایی و هەلیكۆپتەر بە دوای ئەو كۆچبەرانەدا دەگەڕێن كە تائێستا بێسەروشوێنن.
ئاژانسی ھەواڵی کیۆدۆی ژاپۆنی بڵاویکردەوە ، ئەمرۆ لە کۆبوونەوەیەکی تایبەتی ئەنجومەنی وەزیراندا، وەزیرانی حکومەتی ژاپۆن دەستیان لەکارکێشاوەتەوە و وەک چاوڕەواندەکرێت بەم نزیکانە حکومەتی نوێ بە سەرۆکایەتی فۆمیۆ کیشیدای سەرۆک وەزیران پێکدەھێنرێت.
بە وتەی چاودێران، چاوەڕواندەکرا لە مانگی ئەیلولدا گۆرانکاری لە حکومەتی ژاپۆندا ئەنجامبدرێت، بەڵام سەرۆک وەزیران ئەو ھەنگاوەی پێشخستووە بەھۆی ئەوەی دەیەوێت بە زووترین کات سیاسەتی نوێی ئابووری جێبەجێبکات، چونکە بەرزبوونەوەی نرخی خۆراک و سوتەمەنی نیگەرانییەکی زۆری لەوڵاتـەدا دروستکردووە.
میدیاکانی تورکیا ئاماژەیان بەوەکرد، تیمەکانی پاسەوانی کەناراوەکانی پارێزگای ئیزمیر، ١٣٠ کۆچبەری نایاساییان لە ھەردوو کەناراوی قەرە بۆرۆن و دیکێلی رزگارکردووە.
ھاوکات تیمە دەریاییەکانی پارێزگای مۆغلاش، دوو کۆچبەری تری نایاساییان لە کەناراوەکانی ناوچەی بۆدروم رزگارکردووە و سەرجەم کۆچبەرەکانیش رەوانەی بەڕێوەبەرایەتییەکانی کۆچ لە ھەردوو پارێزگای مۆغلا و ئیزمیر کراون.
تیمەکانی پاسەوانی کەناراوەکانی ھەردوو پارێزگای مۆغلا و ئیزمیر، دەسەڵاتدارانی یۆنانیان بە ناردنەوەی زۆرەملێی کۆچبەرەکان بەرەو سنوورە ئاوییەکانی تورکیا تۆمەتبارکرد.
لەلایەکی دیکەوە فەرماندەیی پۆلیسی مۆغلا رایگەیاند، لە دارستانەکانی سنووری پارێزگاکە، ٧٢ کۆچبەری نایاساییان دەستگیرکردووە، کە ھەڵگری رەگەزنامەی پاکستانی و ئەفغانی و بەنگلادیشی بوون.