جیهان
نێد پرایس وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە کۆنفڕانسی رۆژنامەوانی ھەفتانەیدا رایگەیاند، لەمدواییانەدا ھیچ جۆرە دانوستانێکیان سەبارەت بە کاراکردنەوەی رێککەوتنی ئەتۆمیی لەگەڵ ئێرانییەکان نەکردووە و ھیچکات لە ئەجێندایاندا نەبووە بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ گفتوگۆ لەوباریەوە بکەن.
سەبارەت بە خۆپیشاندانەکانی رۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران و پەیوەندیان لەگەڵ لایەنەکان ئۆپۆزسیۆن، نێد پرایس رایگەیاند، دەیانەوێت گوێ لە سەرجەم لایەنەکانی ئۆپۆزسیۆنی ئێران بگرن بۆ ئەوەی بتوانن بە باشترین شێوە پشتیوانی لە داواکارییەکانی خەڵکی ئەو وڵاتە بکەن.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا جەختی لەوەشکردەوە، پەیوەندی سەربازیی تاران و مۆسکۆ ھەڕەشەیەکی جددییە بۆ سەر ئۆکراین و مەترسی بۆ سەر ئاسایشی وڵاتانی دیکەش دروستدەکات، بۆیە ھەرچییەک لەدەستیان بێت دەیکەن بۆ روبەڕوبوونەوەی ئەو پەیوەندییە و رێگە لە گواستنەوەی تەکنەلۆژیای سەربازیی لە ئێرانەوە بۆ روسیا دەگرن.
سەردانەکەی رەئیسی لەسەر بانگھێشتی شی جینپینگ سەرۆکی چین ئەنجامدرا و ماوەی سێ رۆژ دەخایەنێت، ئەوەش بۆ یەکەمجارە دوای ٢٠ ساڵ سەرۆک کۆماری ئێران سەردانی چین دەکات.
لە سەردانەکەیدا، ئیبراھیم رەئیسی زنجیرەیەک کۆبوونەوە لەگەڵ شی جینپینگ و لێپرسراوانی باڵای چین ئەنجام دەدات و پێشبینیدەکرێت ژمارەیەک رێککەوتن و لێکتێگەیشتن ئیمزا بکەن.
کریس ھیبکینز سەرۆک وەزیرانی نیوزلەندا لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا لە ئۆکلاند باری نایاسی لە وڵاتدا بەھۆی دروستبوونی گەردەلول و لافاو بۆ کاتێکی نادیار راگەیاند.
راشیگەیاند، ھەرچەندە زۆر زووە باس لە زیانەکانی ئەو گەردەلوول و لافاوە بکرێت، بەڵام زیانەکانی ھەموو وڵاتەکەی گرتووەتەوە.
بەھۆی ئەو گەردەلول و لافاوەی نیوزلەندای گرتووەتەوە ئاوی رووبار و دەریاکان زیاتر لە ١١ مەتر بەرزبووەتەوە، ئەوەش وایکردووە زیاتر لە ١٠٠ ھەزار ماڵ بێ کارەبا بمێنەوە و رێگاکان بگیرێن و زیانێکی زۆر بە ژێرخانی ئابوری ئەو وڵاتەش بگات.
میدیاکانی تورکیا بڵاویانکردەوە، لە ئەنجامی ٢٣٢ لێکۆڵینەوە لە رووداوەکانی دزی و تاڵانی و قۆڵبڕین لە ناوچەکانی بوومەلەرزە، ٩٧ گومانلێکراو لە ١١ پارێزگای تورکیا و باکوری کوردستان دەستگیرکران و ٢٢ گومانلێکراونیان بە مەرج ئازاد کراون.
ئاماژەیان بۆ ئەوەشکردووە، لە دوای بوومەلەرزەکان داواکاری گشتیی تورکیا دەستی بە لێکۆڵینەوە کردووە لە رووداوەکانی دزی و تاڵانی و خراپ بەکارھێنانی متمانە بۆ قۆڵبڕین و ھەڵخەڵەتاندن لە ناوچە زیانلێکەوتووەکان.
پەیمانگای خۆرھەڵاتی ناوەڕاست کە پەیمانگایەکی ئەمریکییە لە راپۆرتێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، ئیدارەی جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا فشارێکی زۆری لەسەر ئەو وەفدەی عێراق دروستکردووە کە بە مەبەستی چارەسەرکردنی کێشەکانی تایبەت بە کەرتی بانکیی و بەھای دۆلار سەردانی واشنتۆنی کردووە، زۆربەی فشارەکانیش بۆئەوەیە عێراق بەھەموو شێوەیەک لە ئێران دوور بکەوێتەوە بەتایبەتی لە بوارەکانی وزە و کەرتی بانکیی کە بوونەتە ھۆی ئەوەی سزاکانی ئەمریکا لەسەر ئێران کاریگەری نەبێت.
لای خۆیەوە، عەلی جەمالی ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقیش رایگەیاند، نە وەفد و نە حکومەتی عێراقیش ناتوانن بەڵێنێک بە ئەمریکا بدەن کە نە توانن جێبەجێی بکەن بە تایبەتیش لە کاتێکدا کە چوارچێوەی ھەماھەنگی شیعەکان حکومەتی پێکھێناوە، وتیشی، ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانیشی ناتوانن عێراق بکەنە دوژمنی وڵاتانی دراوسێی بەتایبەتیش ئێران.
بەپێی دوایین ئامارەکان، لە باکوری کوردستان و تورکیا ژمارەی گیانلەدەستدان گەیشتووەتە ٣٥ ھەزار و ٤١٨ کەس و ١٠٥ ھەزار و ٥٠٥ کەسیش برینداربوون.
رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا رایگەیاند، نزیکەی ٣٠ ملیۆن کەس بەھۆی بومەلەرزەکەوە زیانیان بەرکەوتووە.
بەپێی ئامارەکانی روانگەی سوریا بۆ مافەمانی مرۆڤ، لە رۆژئاوای کوردستان و سوریا تائێستا زیاتر لە پێنج ھەزار و ٨٠١ کەس گیانیانلەدەستداوە و زیاتر لە حەوت ھەزار کەسیش برینداربوون.
تیمی کڵاو سپیەکانی سوریاش رایگەیاند پرۆسەی گەران بەشوێن بێسەروشوێنبووەکاندا لە باکوری خۆرھەڵاتی نزیکە لە کۆتایی بۆیە لە ئێستادا تەنھا ھاوکاری مرۆیی بۆ ئەو ناوچەی پێویستە وەک خێمەو خواردن و جل وبەرگ.
بەپێی ئاژانسی فرانس پرێس، وەفدەکە لە تورکیاوە چوەتە پارێزگاری ئیدلب و لە ناوەندێکی سەر بە پرۆگرامی خۆراکی جیھانی لە شاری سەرمەدا لەگەڵ نوێنەرانی ڕێکخراوە مرۆیی و فریاگوزارییە ناوخۆییەکان کۆبوەتەوە.
سەردانەکە دوای ئەوە ھات کە ڕێکخراوە فریاگوزارییە ناوخۆییەکان و چالاکوانان ڕەخنەیان لە نەتەوە یەکگرتووەکان گرت بەھۆی دواکەوتنی ناردنی کاروانی فریاگوزاری و یارمەتییە مرۆییەکان بۆ لێقەوماوانی کارەساتی بومەلەرزەکە.
لەکۆی زیاتر لە چوار ملیۆن کەس کە لە ناوچانەکانی ژێر دەسەڵاتی گروپە چەکدارەکان دەژین، نزیکەی سێ ملیۆنیان لە ئیدلبن و نزیکەی نیوەیان ئاوارەن، یەک ملیۆن و ١٠٠ ھەزار کەسیش لە باکووری حەلەب نیشتەجێن.
ئەدھانۆم لە تۆری کۆمەڵایەتی تویتەر تۆمارێکی ڤیدیۆیی بڵاو کردوەتەوە و نووسیوەیەتی لە سەردانەکەی لە حەڵەبەوە بۆ دیمەشق ئەو کارەساتە گەورەیەی بینیوە، کە لە ژیانیدا بۆ جاری یەکەمە بیبینێت، بە جۆرێک زیانەکان لە ١٠ ساڵ جەنگ زیاترە.
لە لایەکی ترەوە، ھانس کلوگە بەرێوەبەری لقی ئەوروپای رێکخراوی تەندروستی جیھانی رایگەیاند، ئەو بومەلەرزەیەی بەھۆیەوە دەیان ھەزار کەس لە تورکیا و سوریا گیانیان لە دەستدا، گەورەترین کارەساتی سروشتییە کە لە ماوەی ١٠٠ ساڵی رابردوودا وڵاتێکی سنووری ئەوروپای گرتوەتەوە.
وتشی، ئەوان شایەتی روودانی کارەساتێکن کە ماوەی زیاتر لە ١٠٠ ساڵە ناوچەکە بەخۆوەی نەبینیوە.
یونسێف دەڵێت ئەو ١٠ پارێزگایەی تورکیا کە بە ھۆی بومەلەرزەوە زیانیان بەرکەوتووە ٤ ملیۆن و ٦٠٠ ھەزار منداڵیان تیایدا دەژی و ناوچە کارەساتبارەکانی سوریاش دوو ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار منداڵیان تیایدا دەژی و ژیانیان رووبەرووی مەترسی بوەتەوە.
جەختیشیکردوەتەوە، زۆرینەی منداڵە رزگاربوەکان، پێویستییان بەوەیە ئاوی پاک و شوێنی حەوانەی گەرم و دەرمان و بودجەی زیاتریان بۆ دابین بکرێت.
یونسێف دەشڵێت، ئەو خێزانانەی منداڵیان ھەیە لە شەقام و مۆڵ و قوتابخانە و مزگەوت و وێستگەی پاس و ژێر پردەکاندا دەخەون، لەگەڵ منداڵەکانیان لە شوێنە کراوەکاندا دەمێننەوە لە ترسی دووبارەبوونەوەی بومەلەرزە و زۆری زیانی ماڵ و حاڵیان.
بە پێی گرتەیەکی ڤیدیۆیی کە ئاژانسی رۆیتەرز بڵاویکردووەتەوە و لە ئاسمان و زەوییەوە تۆمارکراوە، بەھۆی بومەلەرزەکەی ھەفتەی رابردووی تورکیا کە زیانێکی یەکجار زۆری گیانی و ماددی لێکەوتەوە، زیانی زۆری بە روبەرێکی فراوانی خاکی ئەو وڵاتەش گەیاندووە و لە زۆر شوێندا تەقین و شەقبوونی خاکەکەی دروستبووە.
ھاوکات رۆژنامەی لوباریزیان"ی فەرەسنی بڵاویکردووەتەوە، بومەلەرزەکە گۆڕانکاریی گەورەی لە سروشتی ناوچەکە دروستکردووە و بەدێژایی چەندین کیلۆمەتر درزی گەورە دروستبووە.
بەپێی راگەیەنراوێکی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئەمڕۆ کۆبوونەوەیەکی داخراو لەبارەی بومەلەرزەکەی تورکیا و سوریا ئەنجام دەدات و تەوەری سەرەکیش چۆنێتی زیاتر ھاوکاریکردنی ئەو دوو وڵاتە و رێگاکانی گەیاندنی ھاوکارییە مرۆییەکانە بۆ زیانلێکەوتووانی تورکیا و سوریا.
لیندا تۆماس گرینفێڵد باڵیۆزی ئەمریکا لە نەتەوە یەکگرتووەکان داواکارییەکی وڵاتەکەی گەیاندووەتە ئەنجومەنی ئاسایش کە داوا دەکەن لەکۆبونەوەکەی ئەمڕۆدا بە پەلە دەنگ بدرێت لەسەر گەیاندنی ھاوکارییەکان مرۆییەکان بە باکوری خۆرئاوای سوریا لە رێگە دەروازەکانی تورکیاوە.
مەولود چاوش ئۆغڵو وەزیری دەرەوەی تورکیاش رایگەیاندوە، ئاسمانی تورکیا و سەرجەم دەروازە سنورییەکانیشیان لەگەڵ سوریا کراوەیە، بەڵام تەنھا بە مەبەستی گەیاندنی ھاوکارییە مرۆییەکان بۆ زیانلێکەوتووانی بومەلەرزەکەی ئەو وڵاتە و ئامادەشن لەو پێناوەدا ھەموو ئاسانکارییەک بکەن.
بەپێی دوایین ئامارەکان، لە باکوری کوردستان و تورکیا ژمارەی گیان لەدەستدان گەیشتووەتە ٢٩ ھەزار و ٦٠٥ کەس و زیاتر لە ٨٠ ھەزار کەسیش برینداربوون.
ھاوکات "فوئاد ئۆکتای" جێگری سەرۆکی تورکیا رایگەیاند، وەزارەتی داد فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ ١١٣ بەڵێندەری دیکە دەرکردووە، بەھۆی کەمتەرخەمی و بەپرسیارێتیان لە دروستکردنی باڵەخانەکان.
بەپێی ئامارەکانی روانگەی سوریاش بۆ مافەمانی مرۆڤ، لە رۆژئاوای کوردستان و سوریا تا ئێستا زیاتر لە ٥٣٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە و زیاتر لە حەوت ھەزار کەسیش برینداربوون.
نەتەوە یەکگرتوەکانیش پێشبینی دەکات ژمارەی قوربانیان لە تورکیا و سوریا بۆ دوو ھێندە بەرزببێتەوە.
وتەبێژی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی بە رۆیتەرزی راگەیاندووە، ھاوکارییە مرۆییەکان بۆ زیانلێکەوتووانی بومەلەرزەکەی سوریا بە ئاسانی دەگەیەنرێنە دیمەشق کە لە ژێر دەسەڵاتی حکومەتی سوریادایە، بەڵام گواستنەوەی ئەو ھاوکارییانە لە دیمەشقەوە بۆ ناوچە وێرانبووەکان بەھۆی بومەلەرزەوە زۆر قورسە، چونکە گروووپەکانی ئۆپۆزسیۆن رێگە نادەن ئەو ھاوکارییانە بە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیاندا تێپەڕببن.
لای خۆیەوە، سەرچاوەیەکی دەستەی تەحریر شام کە یەکێکە لە گروپەکانی ئۆپۆزسیۆنی سوریا رایگەیاند، بەھیچ شێوەیەک رێگە نادەن ھاوکاری مرۆیی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی حکومەتی سوریاوە بگاتە زیانلێکەوتوانی بومەلەرزەکە، بەڵکو تەنھا رێگە بە گەیاندنی ئەو ھاوکارییانە دەدەن کە لە تورکیاوە بۆ سوریا دەنێردرێن.
یەکێتی ئەوروپا داواکاریی حکومەتی سوریای بۆ ھەڵگرتنی سزاکانی سەری بە مەبەستی ھاوکاریکردنی زیانلێکەوتووانی بومەلەرزەکە رەتکردەوە و رایگەیاند، سزاکانی سەر دیمەشق ھاوکارییە مرۆییەکان ناگرێتەوە و ١٠ وڵاتی ئەوروپی ئامادەن بەشداری لە ھاوکاریکردنی سورییەکان بکەن.
توبیاس تونکڵ بەڕێوەبەری فەرمانگەی رۆژھەڵاتی ناوەراست و باکوری ئەفریقا لە وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا رایگەیاند، سزا ئەوروپییە سەپێنراوەکان بەسەر دیمەشقدا بەسەر ھاوکارییە مرۆییەکان و بەکارھێنانی ئامێری قورس بۆ رزگارکردنی قوربانیان لەژێرداروپەردووی باڵەخانە رووخاوەکاندا ناگرێتەوە.
وتیشی، یەکێتی ئەوروپا بەدرێژایی ١٢ ساڵی رابردوو بە بڕی ١١ ملیار یۆرۆ ھاوکاری بۆ دانیشتوانی سوریا ناردووە.
جەستن ترۆدۆ سەرۆک وەزیرانی کەنەدا لە تویتێکدا بڵاویکردەوە، تەنێکی نەناسراو لە ناوچەی یوکۆن لە باکوری رۆژئاوای وڵاتەکەی، لەلایەن فڕۆکەیەکی جەنگی ئەمریکا لە جۆری (ئێف ٢٢) خراوەتەخوارەوە و بۆ لێکۆڵینەوە لە رووداوەکە، ھێزێکیان رەوانەی ناوچەکە کردووە.
ئاماژەی بەوەشکرد، تەنەکە بە بڕیاری ئەو خراوەتەخوارەوە و لەوبارەیەوە لەگەڵ جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا قسەی کردووە.
رۆژی شەممەش وەزارەتی بەرگری ئەمریکا (پێنتاگۆن) رایگەیاند، تەنێکی نەناسراویان لە ئاسمانی ئالاسکا خستووتەخوارەوە.
مارتن گریفیس جێگیری سکرتێری گشتی نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ کاروباری مرۆیی لە دوای سەردانیکردنی ئەو ناوچانەی تورکیا کە بەهۆی بوومەلەرزەکەوە زیانیان بەرکەوتووە رایگەیاند، زۆر قورسە پێشبینی ژمارەی قوربانیەکانی ئەو کارەساتە سروشتیە دڵتەزێنە بکرێت لە تورکیا و سوریا، بەڵام دڵنیان ژمارەکەی لەوەی لە ئێستادا ھەیە دەبێتە دوو ئەوەندەو زیاتریش.
وتیشی، لە ئێستادا بە دەیان تیمی فریاگوزاری بەردەوامن لە گەران بەدوای بێسەروشێنبوەکاندا سەرەرای ئەوەی کەشەکە زۆر ساردە.