جیهان
ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز بڵاویکردەوە، بەرپرسانی ھەواڵگری ئەمەریکا لە میانی راپۆرتێکدا بۆ کۆنگرێس ڕایانگەیاندووە، ئیسرائیل توانای شەڕی بزووتنەوەی حەماسی لاواز کردووە، بەڵام لە نەھێشتنی ئەو بزووتنەوەیە نزیک نەبووەتەوە کە ئامانجی سەرەکیی ئەو وڵاتە شەڕکەرەیە.
دەشڵێت، بەرپرسانی ئەمەریکا گومانیان لەسەر ئەوە دروستکردووە کە ئایا لەناوبردن یان نەھێشتنی حەماس ئامانجێکی واقیعییە یان نا، بەو پێیەی حەماس وەک ھێزێکی پارتیزانی لە تۆڕێکی ئاڵۆزی تونێلەکاندا خۆیان حەشاراداوە، ھەربۆیە ڕەنگە لاوازکردنی ھێزی بزووتنەوەکە ئامانجێکی بەدیھاتووتر بێت تا لەناوبردنی.
بەرپرسانی ھەواڵگری ئەمریکا جەختیان لەوە کردووەتەوە، کوشتنی فەلەستینیەکان دەبێتە ھۆی رق ئەستووری ئەوانیتر و بەمەش ھێزی حەماس زیاتر دەبێت.
ئەو راپۆرتە لەکاتێکدایە کە سوپای ئیسرائیل ڕایگەیاند، ھێزەکانیان ژێرخانی بزووتنەوەی حەماس لە خان یونس ھەڵدەوەشێنن و بەوتەی خۆیان یەحیا سینوار سەرۆکی حەماس لەوێ خۆی حەشارداوە.
ئایشەگوڵ دۆغان وتەبێژی پارتی یەکسانی و دیموکراسی گەل "دەم پارتی" لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رناوی کاندیدەکانی پارتەکەی بۆ ھەڵبژاردنی شارەوانییەکان لە ١٦ شاری گەورە و ٤٠ ناوەند و ٣ قەزا راگەیاند.
ئاماژەی بۆ ئەوەکرد، بۆ شاروانی ئیستەنبوڵ ھەریەک لە "مارال دانش بێشتاش و موراد چەپنی" کاندیدکران، ھەروەھا "کەمال بولبول و نەسیبە بەھادر"بۆ شارەوانی ئەنتالیا و "ئەحمەد تورک و دەڤریم دەمیر"بۆ شارەوانی مێردین کاندیدکراون.
بڕیارە ٣١ی ئاداری داھاتوو پڕۆسەی ھەڵبژاردنی شارەوانییەکانی تورکیا بۆ ھەزار و ٤٧١ شارەوانی بەڕێوەبچێت، بەپێی ئامارێکی کۆمیسیۆنی باڵای ھەڵبژاردنەکانی تورکیاش، ٣٦ حزب مافی بەشداریکردنیان لەو ھەڵبژاردنەدا ھەیە.
حسێن ئەمیر عەبدوڵاھیان وەزیری دەرەوەی ئێران لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا لە بەیروت ڕایگەیاند، ئاسایشی لوبنان بۆ ئەوان ھاوشێوەی ئاسایشی ئێران و ناوچەکەیە، پێویستە ئەمریکا بوەستێت لە پشتیوانیکردنی ئیسرائیل لە ململانێکانی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
جەختی لەوەش کردەوە، وەکو ئێران بەردەوام دەبن لە پشتیوانیکردنی بەھێزی لوبنان و گروپە چەکدارەکان، بۆ بەرپەرچدانەوەی ھێرشەکانی ئیسرائیل لە ناوچەکە.
شەوی پێنجشەممە پەنابەرێکی ئێرانی تەمەن ٣٢ ساڵ، لەنێو شەمەندەفەرێکدا ١٥ سەرنشینی بۆ ماوەی چوار کاتژمێر بە بارمتە گرت و شەمەندەفەرەکەی لە نزیک شاری باولمێس لە رۆژئاوای سویسرا ڕاگرت.
بە وتەی پۆلیسی سویسرا، پەنابەرە ئێرانییەکە چەک و تەوری پێبووە و ھەڕەشەی کردووە. ھەروەھا دەڵێت، بە دەیان پۆلیس بۆ ماوەی چوار کاتژمێر لە ھەوڵدابوون بۆ ھێورکردنەوەی پەنابەرەکە و ئازادکردنی بارمتەکان، بەڵام بێسوود بووە، ھەربۆیە بە غافڵگیرانە تەقەیان لێکردووە و کوشتوویانە.
ژان کریستۆف ساوترێل وتەبێژی پۆلیسی کانتۆنی ڤۆد ڕایگەیاند، لە قۆناغی لێکۆڵینەوەدان و پاڵنەری ھێرشبەرەکەش نازانرێت، تەنھا بانگەشەی ئەوەی کردووە کە دیموکراسی لەکێشەدایە نەک ئەو.
رێکخراوی ھیومان رایتس وۆچ تایبەت بە مافەکانی مرۆڤ لە ڕاپۆڕتێکدا ئاماژەی بەوەداوە، لەگەڵ بەردەوامی سەرقاڵبوونی جیھان بە شەڕی نێوان ئیسرائیل و حەماس، بۆردومانەکانی تورکیا لە رۆژئاوای کوردستان چڕتر دەبێتەوە.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، لە کۆتاییەکانی ساڵی ڕابردوودا، بەھۆی بۆردومانەکانی تورکیاوە، ملیۆنان ھاووڵاتی لە رۆژئاوای کوردستان بێبەشبوون لە خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانی تەندروستی و کارەبا، سەرەتاکانی ئەمساڵیش تورکیا بۆردومانەکانی چڕترکردووەتەوە بۆ سەر ئەو رێگا ستراتیژییانەی لەرێگەیانەوە خزمەتگوزاری دەگەیەننە ناوچەکە.
رێکخراوی ھیومان رایتس وۆچ، بۆردومانەکانی تورکیای لە رۆژئاوای کوردستان بە تاوانی جەنگ ناوبردووە و ئاماژەی بەوەشداوە، پێویستە تورکیا دەستبەجێ دەست لە بۆردومانکردنی رۆژئاوا ھەڵبگرێت و پابەندی یاساو ڕێسا مرۆییە نێودەوڵەتییەکان بێت.
لە ١٢٦مین رۆژی ھێرشەکانی سوپای ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە، ژمارەی کوژراوان گەیشتە زیاتر لە ٢٧ ھەزار و ٩٤٧ کەس.
وەزارەتی تەندروستی فەڵەستینیش بڵاویکردەوە، سوپای ئیسرائیل ئەمڕۆ ١٣ کۆمەڵکوژی دیکەی لە غەززە ئەنجامداوە و لە ٢٤ سەعاتی رابردووشدا ١٠٧ کەس کوژراون و ١٤٢ کەسی دیکەش برینداربوون.
بەپێی ئامارەکە، ژمارەی بریندارەکان لەسەرەتای ھێرشەکانەوە کە لە رۆژی حەوتی تشرینی یەکەم دەستیپێکردووە تا ئەمڕۆ ٦٧ ھەزار و ٤٥٩ کەس برینداربوون.
میدیای نزیک لە حکومەتی سوریا بڵاویکردەوە، بەم نزیکانە حسێن ئەمیر عەبدوڵاھیان، وەزیری دەرەوەی ئێران سەردانی دیمەشق دەکات و ئامانجی سەردانەکەش دوایین گۆڕانکارییەکانی رەوشی غەززە و ھێرشەکانی ئیسرائیلە بۆسەر خاکی سوریا.
ئاماژەی بەوەشکردوە، دوای سوریا، وەزیری دەرەوەی ئێران بۆ ھەمان مەبەست سەردانی لوبنان و قەتەریش دەکات.
فەرماندەی ناوەندی سوپای ئەمریکا رایگەیاند، وەک وەڵامێک بۆ ھێرشەکانی سەر سەربازانی وڵاتەکەیان، سەعات ٩:٣٠ خولەکی شەوی ٧ی ئەم مانگە لە بەغداد ئۆتۆمبێلێکان کردووەتە ئامانج.
ئاماژەی بەوەشکردووە، لە ھێرشەکەدا فەرماندەیەکی حزبوڵای عێراقی کە بەرپرسە لە پلاندانانی راستەوخۆی ھێرشەکانی سەر ھێزەکانی ئەمریکا و بەشداربووە لەو ھێرشانەدا، کوژراوە.
دەشڵێت، ھیچ نیشانەیەک لە بارەی کوژران و زیانی مەدەنی لە ھێرشەکەدا نییە و ئەمریکا بەردەوام دەبێت لە گرتنەبەری ھەنگاوی پێویست بۆ پاراستنی سەربازەکانی.
ئەبو باقر ساعیدی کە یەکێکە لە فەرماندەکانی حەشدی شەعبی لەگەڵ ئەرکان عەلیاوی، سەرکردە لە گروپی حزبوڵا لە عێراق، لە ھێرشەکەی ئەمریکادا لە بەغداد کوژران.
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە راگەیەندراوێکدا لەبارەی ئەو کۆبوونەوەیە بڵاویکردەوە، بلینکن و گالانت لە تەلئەبیب باسیان لە گرنگی دامەزراندنی دەوڵەتی فەڵەستین کردووە، لەگەڵ گرەنتی کردنی ئەمنییەتی ئیسرائیل.
ھەروەھا بلینکن جەختیکردووەتەوە لە گرنگی گرتنەبەری سەرجەم رێکارەکان بۆ پاراستنی مەدەنییەکان لە کەرتی غەززە. ھەوڵەکانیش بۆ خێراکردن و ئاسانکردنی گەڕانەوەی سەرجەم بارمتەکان و زیادکردنی ھاوکارییە مرۆییەکان بۆ فەڵەستینییەکان لە غەززە خرایەڕوو.
پێشتریش بلینکن لەگەڵ بنیامین ناتانیاھۆ سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل کۆبووەوە و پشتیوانی واشنتۆنی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی فەڵەستینی دووپاتکردەوە، چونکە پێیانوایە ئەوە باشترین رێگەیە بۆ گرەنتیکردنی ئاشتی و ئاسایشی ھەمیشەیی بۆ ئیسرائیلی و فەڵەستینییەکان.
بۆ ئەو ھەڵبژاردنە زیاتر لە ٩٠ ھەزار ناوەندی دەنگدان بەڕووی دەنگدەراندا کرایەوە و کێبڕکێ دەکرێت لەسەر بەدەستھێنانی ٣٣٦ کورسی پەرلەمان و ھەروەھا ئەندامانی پەرلەمانی ھەرێمەکانیش ھەڵدەبژێردرێن.
ھەڵبژاردنی پەرلەمانی پاکستان لە کاتێکدایە کە وڵاتەکە بە رەوشێکی ئەمنی و سیاسی ئاڵۆزدا تێدەپەڕێت و کێبڕکێیەکی توند ھەیە لەنێوان پارتەکەی عیمران خان و نەواز شەریف و بێلاوال کوڕی بێنەزیر بۆتۆ.
چاوەڕوانیشدەکرێت ئەو ھەڵبژاردنە گەڕانەوەی "نەواز شەریف" سەرۆک وەزیرانی پێشووتری لێبکەوێتەوە، کە بۆ ویلایەتی چوارەم سەرۆکایەتی حکومەتی پاکستان بگرێتەوە دەست.
١٢٨ ملیۆن کەسیش مافی دەنگدانیان ھەیە و ھەر حزبێک توانی پشتیوانی سێیەکی پەرلەمانتاران بەدەستبھێنێت، دەتوانێت حکومەت پێکبھێنێت.
ئاژانسی ھەواڵی ناوەندی کۆریای باکور بڵاویکردەوە، ئەنجومەنی باڵای گەل لە کۆریای باکور بە کۆی دەنگ بڕیاریداوە سەرجەم رێککەوتنەکان کە لە بواری ئابوری لەگەڵ کۆریای باشور ئیمزاکراوە ھەڵبوەشێندرێتەوە لەنێویشیاندا ئەو رێککەوتنە تایبەتەی بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەی گەشتیاری چیای کۆمکانجی ئیمزاکرابوو .
ئەوەش لەکاتێکدا پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دوو وڵاتە گرژی زۆر بەخۆوە دەبینێت و کۆریای باکور دراوسێکەی باشوری بە دوژمن ناودەبات، ساڵی رابردووش رێککەوتنێکی سەربازی نێوانیانی ھەڵوەشاندەوە کە لە ساڵی ٢٠١٨ ئیمزا کرابوو.
ئوسامە حەمدان فەرماندە لە بزووتنەوەی حەماس لە چاوپێکەوتنێکدا رایگەیاند، درێژەدان بە جەنگی غەززە ئیدارەی ئەمریکا و ئیسرائیل دەخاتە بەردەم رەوشێک کە ناتوانرێت کۆنترۆڵبکرێت.
وتیشی، بە ھەموو شێوەیەک ئاگربەستی کاتیی لە غەززە رەتدەکەنەوە، رێککەوتنیش لەسەر ئاگربەست پەیوەستە بە رازیبوونی ئیسرائیل بە داواکارییەکانیان.
ئەو لێدوانەی فەرماندەکەی حەماس لە کاتێکدایە کە بنیامین ناتانیاھۆ سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند، رازی نابن بە داواکارییەکانی بزووتنەوەی حەماس، چونکە کۆمەڵکوژی و کارەساتی زیاتری بۆ دەوڵەتی ئیسرائیل لێدەکەوێتەوە.
جەختیشیکردەوە لەوەی، بەردەوامی بە جەنگ دەدەن و سوپای ئیسرائیل لەماوەی چەند مانگێکدا سەردەکەوێت نەک چەند ساڵێک.
بەڵام ئەنتۆنی بلینکن وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ھێشتا گەشبینە و وتویەتی، دەرفەت ھەیە بۆ رێککەوتنی نێوان ئیسرائیل و حەماس.
وەزارەتی دەرەوەی سعودیە لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردووەتەوە، لە گفتوگۆکانی نێوان سعودیە و ئەمریکا سەبارەت بە ئاشتی نێوان وڵاتانی عەرەبی و ئیسرائیل جەختیانکردووەتەوە کە ھیچ پەیوەندییەکی دیبلۆماسییان لەگەڵ ئیسرائیل نابێت، ئەگەر بێتو دان بە دەوڵەتی فەڵەستینی سەربەخۆدا نەنرێت و ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە رانەگیرێت.
ھەروەھا ریاز داوای کردووە کۆمەڵی نێودەوڵەتی بە تایبەت ئەو دەوڵەتانەی کە ئەندامی ھەمیشەیین لە ئەنجومەنی ئاسایش، بە زووترین کات دان بە دەوڵەتی فەڵەستیندا بنێن کە پایتەختەکەی قودس بێت، تا بەو شێوەیە گەلی فەڵەستین مافەکانی خۆی وەربگرێت و ئاشتی بەدیبێت.
شەوی رابردوو بلینکن لە چوارچێوەی گەشتەکەیدا بۆ رۆژھەڵاتی ناوەڕاست، گەیشتە ئیسرائیل و بڕیارە ھەوڵەکانی بۆ راگەیاندنی ئاگربەست لەنێوان بزووتنەوەی حەماس و ئیسرائیل بخاتەگەڕ. ھەروەھا وەڵامی حەماس لەسەر ئەو ئاگربەستە کە بە نێوەندگیری ئەمریکا و قەتەر و میسر پێشنیازکراوە بخرێتەڕوو، کە تایبەتە بە ئازادکردنی بارمتەکان بەرامبەر بە ئاگربەست لە غەززە.
بەر لە ئیسرائیل، بلینکن سەردانی سعودیە و میسر و قەتەری کرد و لەگەڵ ھەریەک لە عەبدولفەتاح سیسی سەرۆکی میسر و محەمەد بن سەلمان جێنشینی سعودیە و محەمەد بن عەبدولڕەحمان ئالسانی سەرۆک وەزیرانی قەتەر کۆبووەوە.
بەپێی راگەیەندراوێکی ماتیو میللەر وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، لە کۆبوونەوەکەی میسردا ئازادکردنی سەرجەم بارمتەکان کە لای حەماسن تاوتوێ کراوە. لە سعودیەش، جەختکراوەتەوە لەسەر گرنگی دابینکردنی ھاوکاریە مرۆییەکان بۆ غەززە و رێگریکردن لە فراوانبوونی جەنگ.
ئەو سەردانەی بلینکن پێنجەمین سەردانێتی بۆ رۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لەوکاتەوەی جەنگی نێوان ئیسرائیل و بزووتنەوەی حەماس دەستیپێکردووە.
روانگەی سوری بۆ مافی مرۆڤ بڵاویکردەوە، بەرەبەیانی ئەمڕۆ ئیسرائیل بۆردوومانی شاری حومسی لە ناوەندی سوریا کردووە و بینایەک کراوەتە ئامانج و بەتەواوەتی رووخاوە، بەھۆشیەوە چوار کەس کوژراون کە دووانیان ھاووڵاتی مەدەنین و تیمەکانی فریاگوزاریش سەرقاڵی بەھاناوەچوونی ئەو کەسانە بوون کە لەژێر داروپەردووی بیناکەدا بوون.
حکومەتی دیمەشقیش ئەو بۆردوومانەی پشتراستکردەوە و رایگەیاند، بۆردوومانەکە لە سەعات ٣ی بەیانی بووە و ژمارەیەک کوژرا و برینداری مەدەنی لێکەوتووەتەوە.
لە ماوەی چەند ساڵی رابردووە تائێستا، ئیسرائیل سەدان جار بۆردوومانی سوریای کردووە و ئەو شوێنانەی کردووەتە ئامانج کە نزیک لە ئێران و حزبوڵا و سوپای سوریان، بەڵام بۆردوومانەکان لەگەڵ دەستپێکردنی جەنگی غەززە چڕتربوونەتەوە.
ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکا لە دانیشتنێکدا، پڕۆژەیاسایەکی کۆمارییەکانی رەتکردەوە، کە داوای ١٧.٦ ملیار دۆلار کرابوو بۆ ھاوکاریکردنی زیاتری سەربازی ئیسرائیل.
دیموکراتەکانی ئەنجومەنی نوێنەران رایانگەیاند، دەیانەوێت دەنگ لەسەر پڕۆژەیاسایەکی گشتگیر بدەن کە ھاوکاری پێشکەشی ئۆکراینیش بکات و بودجەی زیاتر بۆ ئاسایشی سنورەکان و ھاوکاری مرۆیی نێودەوڵەتی تەرخان بکات.
ئەو پڕۆژەیاسایە لەلایەن ٢٥٠ ئەندامی ئەنجومەنەکەوە دەنگی بەڵێی وەرگرت و ١٨٠ ئەندامی دیکە بە نەخێر دەنگیان لەسەردا و بە گشتی رەتکرایەوە، چونکە بە رێکارێکی خێرا خرابووەڕوو، کە پێویستی بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەنگەکان ھەبوو.
مایک جۆنسن سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکاش وتی، ئەو پڕۆژەیاسایە لە ئەنجومەنی پیرانەوە بە مردوویی گەیشتە ئەنجومەنی نوێنەران.