جیهان
وەزارەتی دەرەوەی سعودیە لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردووەتەوە، لە گفتوگۆکانی نێوان سعودیە و ئەمریکا سەبارەت بە ئاشتی نێوان وڵاتانی عەرەبی و ئیسرائیل جەختیانکردووەتەوە کە ھیچ پەیوەندییەکی دیبلۆماسییان لەگەڵ ئیسرائیل نابێت، ئەگەر بێتو دان بە دەوڵەتی فەڵەستینی سەربەخۆدا نەنرێت و ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە رانەگیرێت.
ھەروەھا ریاز داوای کردووە کۆمەڵی نێودەوڵەتی بە تایبەت ئەو دەوڵەتانەی کە ئەندامی ھەمیشەیین لە ئەنجومەنی ئاسایش، بە زووترین کات دان بە دەوڵەتی فەڵەستیندا بنێن کە پایتەختەکەی قودس بێت، تا بەو شێوەیە گەلی فەڵەستین مافەکانی خۆی وەربگرێت و ئاشتی بەدیبێت.
شەوی رابردوو بلینکن لە چوارچێوەی گەشتەکەیدا بۆ رۆژھەڵاتی ناوەڕاست، گەیشتە ئیسرائیل و بڕیارە ھەوڵەکانی بۆ راگەیاندنی ئاگربەست لەنێوان بزووتنەوەی حەماس و ئیسرائیل بخاتەگەڕ. ھەروەھا وەڵامی حەماس لەسەر ئەو ئاگربەستە کە بە نێوەندگیری ئەمریکا و قەتەر و میسر پێشنیازکراوە بخرێتەڕوو، کە تایبەتە بە ئازادکردنی بارمتەکان بەرامبەر بە ئاگربەست لە غەززە.
بەر لە ئیسرائیل، بلینکن سەردانی سعودیە و میسر و قەتەری کرد و لەگەڵ ھەریەک لە عەبدولفەتاح سیسی سەرۆکی میسر و محەمەد بن سەلمان جێنشینی سعودیە و محەمەد بن عەبدولڕەحمان ئالسانی سەرۆک وەزیرانی قەتەر کۆبووەوە.
بەپێی راگەیەندراوێکی ماتیو میللەر وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، لە کۆبوونەوەکەی میسردا ئازادکردنی سەرجەم بارمتەکان کە لای حەماسن تاوتوێ کراوە. لە سعودیەش، جەختکراوەتەوە لەسەر گرنگی دابینکردنی ھاوکاریە مرۆییەکان بۆ غەززە و رێگریکردن لە فراوانبوونی جەنگ.
ئەو سەردانەی بلینکن پێنجەمین سەردانێتی بۆ رۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لەوکاتەوەی جەنگی نێوان ئیسرائیل و بزووتنەوەی حەماس دەستیپێکردووە.
روانگەی سوری بۆ مافی مرۆڤ بڵاویکردەوە، بەرەبەیانی ئەمڕۆ ئیسرائیل بۆردوومانی شاری حومسی لە ناوەندی سوریا کردووە و بینایەک کراوەتە ئامانج و بەتەواوەتی رووخاوە، بەھۆشیەوە چوار کەس کوژراون کە دووانیان ھاووڵاتی مەدەنین و تیمەکانی فریاگوزاریش سەرقاڵی بەھاناوەچوونی ئەو کەسانە بوون کە لەژێر داروپەردووی بیناکەدا بوون.
حکومەتی دیمەشقیش ئەو بۆردوومانەی پشتراستکردەوە و رایگەیاند، بۆردوومانەکە لە سەعات ٣ی بەیانی بووە و ژمارەیەک کوژرا و برینداری مەدەنی لێکەوتووەتەوە.
لە ماوەی چەند ساڵی رابردووە تائێستا، ئیسرائیل سەدان جار بۆردوومانی سوریای کردووە و ئەو شوێنانەی کردووەتە ئامانج کە نزیک لە ئێران و حزبوڵا و سوپای سوریان، بەڵام بۆردوومانەکان لەگەڵ دەستپێکردنی جەنگی غەززە چڕتربوونەتەوە.
بنیامین ناتانیاھۆ، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل ڕایگەیاند، شەڕی غەززە تاکو لەناوبردنی تەواوی بزووتنەوەی حەماس بەردەوام دەبێت و ئیسرائیل سەرکەوتنی گەورە لە شەڕەکەدا بەدەستدەھێنێت.
ئەوەشی خستەڕوو، لە کۆی ٢٤ی گروپی سەر بە بزووتنەوەی حەماس، ١٨ گروپیان لەناوبراون، وتیشی، ئۆپراسیۆنە زەمینییەکانی ئیسرائیل لە غەززە چەند مانگێک دەخایەنێت بەڵام ساڵێک ناخایەنێت.
ھاوکات، یواف غالانت، وەزیری بەرگری ئیسرائیل رایگەیاند، سوپای ئیسرائیل ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانی لەناوەڕاستی کەرتی غەززە و نزیک دەروازەی رەفەح فراوانتردەکەن، بەتایبەتی ئەو ناوچانەی ھاوسنوورن لەگەڵ میسڕ.
نوسینگەی نوێنەرایەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق بڵاویکردەوە، سەعات ٦:٠٠ـی ئێوارەی ئەمڕۆ بەکاتی بەغداد، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان دانیشتنێک سەبارەت بە دۆخی عێراق سازدەکات.
نوێنەری سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان ماوە ماوە راپۆرتی خۆی پێشکەش بە نەتەوە یەکگرتووەکان دەکات لەبارەی رەوشی سیاسی و ئەمنی عێراق.
ئەو کۆبوونەوەیەش لەکاتێکدایە شەوی ھەینی ٣ی شوبات، ئەمریکا ھێرشیکردە سەر ٨٥ پێگەی گرووپە چەکدارەکانی نزیک لە ئێران لە عێراق و سووریا، لە وەڵامی ئەو ھێرشەی کە مانگی رابردوو کرایە سەر ھێزەکانی ئەمریکا لە ئوردن و بووە ھۆی کوژرانی ٣ سەرباز و برینداربوونی نزیکەی ٤٠ی دیکە.
رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆماری تورکیا لە پەیامێکدا رایگەیاند، بەردەوام دەبن لەسەر ھەوڵەکانیان تا ئەوکاتەی دوا ھاووڵاتی کە خانووەکەی تێکچووە یان ڕووخاوە، بیگوازنەوە بۆ ماڵێکی ئاسوودە، بەردەوام دەبن بۆ ئەوەی شارەکانیان دروست بکەنەوە، بیبووژێننەوە.
ڕاشیگەیاندووە، ھەتا ئەوکاتەی کە ھاووڵاتیان لە ماڵەکانی خۆیاندا بە ئاسوودەیی و ئارامی نەژین، لەسەر ھەوڵەکانیان بۆ بەدیھێنانی ئەو ئامانجە بەردەوام دەبن.
سەرۆککۆماری تورکیا ئاماژەی بەوەشکردووە، وێرانکارییەکی زۆر لە ١١ پارێزگادا ھاتەئاراوە کە بە کۆنترین ناوچەی ژیانی مرۆڤایەتی ھەژماردەکرێت، لەگەڵئەوەشدا ئەو کارەساتە گەورەیە خاڵێکی وەرچەرخان بووە لە یەکگرتوویی، برایەتی و یەکسانی نێوان گەلان.
دوای ھێرشەکەی رۆژی ھەینی رابردوو، جۆن کێربی بە رۆژنامەنوسانی راگەیاندبوو، ئەمریکا پێش ئەنجامدانی ھێرشەکە عێراقی ئاگادارکردووەتەوە، لەکاتێکدا رۆژی دووشەممە فیدانت باتێڵ، جێگری وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ئەو لێدوانەی رەتکردەوە دووپاتیکردەوە، واشنتۆن ھیچ کات عێراقی لەو ھێرشە ئاگادارنەکردبوویەوە.
دواتر جۆن کێربی، لە راگەیەندراوێکدا داوای لێبوردنی کرد سەبارەت بەو لێدوانە ھەڵەیەی رابردووی و پەشیمان بوویەوە.
رۆژی ٢٨ی مانگی ڕابردوو، بنکەی سەربازی ئەمریکا لە ئوردن، بە درۆن ھێرشی کرایەسەرو بەھۆیەوە سێ سەرباز کوژران و ٤٠ی دیکە برینداربوون، واشنتۆنیش بەرپرسیارێتی ھێرشەکەی خستە ئەستۆی گرووپەکانی سەر بە ئێران و لە تۆڵەی ھێرشەکەدا رۆژی ھەینی رابردوو، ٨٥ ئامانجی لە عێراق و سووریا بۆردومانکرد.
وەزارەتی تەندروستی فەڵەستین ئاماری رۆژانەی ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە بڵاویکردەوە و ئەوەشی خستووەتەڕوو، لە ٢٤ سەعاتی ڕابردوودا ١٠٧ کەس بەھۆی ھێرشەکانەوە لە غەززە کوژران و ١٤٣ کەسی دیکەش برینداربوون.
باسی لەوەشکردووە، لە چوار مانگی ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە، ٢٧ ھەزار و ٥٨٥ کەس کوژران و ٦٦ ھەزار و ٩٧٨ کەسی دیکەش برینداربوون.
لە دوای ھەڵگیرسانی شەڕی حەماس و ئیسرائیل لە ٧ی تشرینی یەکەمی ڕابردوو، بلینکن پێنجەم جارە سەردانی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەکات، یەکەم وێستگەی سەردانەکەشی لە سعودیەوە دەستیپێکرد، بە ئامانجی دەستەبەرکردنی ئاگربەست لە شەڕی نێوان ئیسرائیل و حەماس و خستنەڕووی پێشنیازی ئەمریکا بۆ دروستکردنی دەوڵەت بۆ فەڵەستینییەکان.
پێش سەردانەکە، بلینکن جەختی لەسەر پێویستی وەڵامدانەوەی بەپەلە بۆ پێداویستییە مرۆییەکان لە کەرتی غەززە کردەوە و رایگەیاند، دەبێت ڕێگرییەکان بۆ گەیاندنی ھاوکارییەکان نەمێنن.
لای خۆیەوە، بنیامین ناتانیاھۆ سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند، حەماس سەبارەت بە ئازادکردنی بارمتە ئیسرائیلیەکان داواکارییەکی پێشکەشکردووە و ئەوانیش بەھیچ شێوەیەک قبوڵی ناکەن.
نەتانیاھۆ بەبێ ئەوەی داواکارییەکەی حەماس ئاشکرابکات، جەختی لەوەکردەوە کە دەبێت مەرجەکان ھاوشێوەی ڕێککەوتنی ئاگربەستی پێشوو بن.
ناتانیاھۆ ئاماژەی بەوەشکرد، سەرکەوتنی سوپای ئیسرائیل لە غەززە، زەبرێکی کوشندە لە حەماس و حزبوڵا و حوسیەکان دەدات لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
رێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو بڵاویکردەوە، چوار کۆڵبەر بە ناوەکانی خالق ئەبوبەکری تەمەن ٣٧ ساڵ و عەلی ئەبوبەکری تەمەن ٣٠ ساڵ و ناسر بەری تەمەن ٤٣ ساڵ و کۆڵبەرێکیش بە ناوی ھێمن بە تەقەی راستەوخۆی ھێزە ئەمنییەکانی ئێران لە سنووری ھەنگەژاڵی شاری بانە برینداربوون.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە، بە مەبەستی وەرگرتنی چارەسەر کۆڵبەرە بریندارەکان رەوانەی ناوەندە تەندروستییەکانی شاری بانە کراون.
ھاوکات بەپێی ئاماری تۆمارکراو لە ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەکانی رێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو، لە مانگی کانوونی دووەمی رابردوو ٥٠ کۆڵبەر لە سنوورەکانی رۆژھەڵاتی کوردستان بوونە قوربانی، لەو ژمارەیەش ٦ کەسیان گیانیانلەدەستداوە.
بەپێی راپرسییەکەی تۆڕی ئێن بی سی نیوزی ئەمریکی، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی پێشووی ئەمریکا لە بواری سیاسەت و ھەڵسەنگاندنە کەسییەکان و مامەڵەکردن لەگەڵ دۆسێی ئابووری زیاتر لە ٢٠ خاڵ لە پێش جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکاوەیە و لە بواری مامەڵکردنیش لەگەڵ دۆسێی کۆچبەران ترەمپ ٣٠ خاڵ لە پێش بایدنەوەیە و لە بورای چالاکی و توانای کەسیشەوە بایدن ١٦ خاڵ لە دوای ترەمپە، ھاوکات ئاستی جەماوەری بایدن بە رێژەی ٣٧٪ کەمبووەتەوە بەتایبەتیش بەھۆی سیاسەتەکانی لە بەرامبەر شەڕی غەززە و ھاوکاریکردنی ئیسرائیل.
ئاماژەی بەوەشکردووە، بەپێی ئەنجامی راپرسییەکان دەرکەوتووە ترەمپ پێنج خاڵ لە پێش بایدنەوەیە بەشێوەیەک لە سەرجەم بوارەکاندا ٤٧٪ی ئەمریکییەکان پشتیوانی ترەمپ دەکەن و ٤٢٪ش پشتیوانی بایدن دەکەن.
سەنتەری راگەیاندنی ھەسەدە لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، ھێرشەکە بە فڕۆکەی بێفرۆکەوانی بۆمبڕێژکراو کە لەناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی رژێمی سوریاوە و لەلایەن گروپە چەکدارەکانی سەر بە دیمەشقەوە ئاڕاستەکراوە ئەنجامدراوە بۆ سەر ئەکادیمیای مەشق و راھێنان لە کێڵگەی نەوتی عومەر لە دێرەزور.
جەختیشیکردووەتەوە، وەڵامی گونجاوی ھێرشەکە دەدەنەوە.
لای خۆیەوە، گروپی چەکداریی مقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق بەرپرسیارێتی ئەنجامدانی ھێرشەکەی گرتەئەستۆ و لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، ھێرشەکە بە تەواوی ئامانجەکەی پێکاوە و زیانیان بە ھێزەکانی ئەمریکا لەو بنکەی سەربازییە گەیاندووە.
جەختیشیکردووەتەوە، ھێرشەکانیان بۆسەر ئەمریکا و بەرژوەندییەکانی بەردەوام دەبێت تائەو کاتەی خەڵکی بێتاوانی فەڵەستین لەلایەن ئیسرائیلەوە ھێرشیان بکرێتەسەر.
بەپێی میدیاکانی ئەمریکا، بایدن لە نامەکەیدا بۆ کۆنگرێس ئاماژەی بەوەکردووە، ھێزەکانی ئەمریکا چەند ھێرشێکیان کردووەتە سەر چەندین پێگە لە عێراق و سوریا کە لەلایەن سوپای پاسداران و گروپە چەکدارەکانەوە وەک بارەگا و فەرماندەیی و ناوەندی بەڕێوەبردن و ھەڵگرتنی چەک و شوێنی مەشق و راھێنان و پاڵپشتی لۆجیستی بەکارھێنراون.
دەشڵێت ھێرشەکان بۆ رێگریکردن بووە لە ھێرشی سوپای پاسداران و گروپە چەکدارەکان و پشتیوانیکردنی ھێرشەکان بۆ سەر ھاوڵاتییان و سەربازانی ئەمریکا و ئەگەر پێویست بکات رێوشوێنی دیکە دەگرنەبەر.
باسی لەوەشکردووە، ھێرشەکان بەشێوەیەک ئەنجامدراون کە سنور بۆ ھەڵکشانی گرژییەکان دابنێت و قوربانی مەدەنی لێنەکەوێتەوە.
بایدن جەختیکردووەتەوە فەرمانی ئەنجامدانی ھێرشەکانی دەرکردووە بەپێی ئەو دەسەڵاتەی دەستور پێیداوە وەک سەرۆک فەرماندەی گشتی، ھەروەھا بەپێی مافی رێگەپێدان بەسەرۆک لەساڵی ٢٠٠١ بۆ بەکارھێنانی ھێزی سەربازی لە عێراق.
روانگەی ئۆرۆمتەوەستی بۆ مافەکانی مرۆڤ کە رێکخراوێکی نێودەوڵەتییە و بارەگاکەی لە شاری جنێفە لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، لەکاتێکدا رەوشی کەرتی غەززە سات لە دوای سات بەھۆی ھێرش و بۆردومانەکانی ئیسرائیلەوە بەرەو خراپتر دەچێت، ژمارەیەک لە وڵاتان ھاوکارییە داراییەکانی تایبەت بە ئاژانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری پەنابەرانی فەڵەستین کە بە ئۆنروا ناسراوە راگرتووە، ئەوەش پێشێلکردنێکی مەترسیداری پابەندبوونە نێودەوڵەتییەکانە لەلایەن ئەو وڵاتانەوە بەتایبەتیش بۆ پاراستنی گەلی فەڵەستین لە کۆمەڵکوژی.
راشیگەیاندووە، بەردەوامبوونی ئەو وڵاتانە لە راگرتنی ھاوکارییە داراییەکان بۆ ئۆنراوا سەماندنی پیلانگێڕی و بەشداربوونە لەو کۆمەڵکوژییانەی ئیسرائیل لە کەرتی غەززە ئەنجامی دەدات.
چاوەروان دەکرێت لەم گەشتەیدا بلینکن سەردانی ھەریەک لە ئیسرائیل و سعودیە و میسر و قەتەر بکات و لەگەڵ لێپرسراوانی ئەو وڵاتانەدا تاوتوێی ئاگربەستێک بکات کە مانگی رابردوو لە کۆبوونەوەیەک لە پاریس لە نێوان لێپرسراوانی ئەمریکا و ئیسرائیل و میسر و قەتەر پێشنیار کراوە.
بەپێی ئەو ئاگربەستە، شەڕ بۆ ماوەی شەش ھەفتە لە غەززە دەوەستێت و بزوتنەوەی حەماس بارمتەکان ئازاد دەکات و لە بەرامبەریشدا فەلەستینیە دەستگیرکراوەکان لەلایەن ئیسرائیلەوە ئازاد دەکرێن .
پێش دەستپێکردنی گەشتەکە، بلینکن رایگەیاندبوو، دەبێت بە زوترین کات پێداویستیە مرۆییەکان رەوانەی کەرتی غەززە بکرێن.
مانوێل مۆنسالفی وتەبێژی وەزیری ناوخۆی چیلی رایگەیاند، بەھۆی ئاگرەکەوە تا ئێستا تەرمی ١١٢ کەس گەیشتۆتە پزیشکی داد و لە کۆی ئەو ژمارەیە تەنھا ناسنامەی ٣٢ کەسیان ناسراوەتەوە.
لە ئێستادا ئاگرەکە ھەرەشەی لەسەر ھەردوو شاری فینیادیل و فالبارایسۆ دروستکردوە کە ھەردوو شارەکە گەشتیارین و دەکەونە کەنار دەریاوە
لە چوارچێوەی رێکارەکاندا بۆ رێگریکردن لە تەشەنەکردنی زیاتری ئاگرەکە، دەسەڵاتداران لە سەعات ٩ی ئێوارەوە قەدەغەی ھاتوچۆیان لەناوچە زیانلێکەوتوەکان راگەیاندوە و ھێزەکانی سوپا بۆ ھاوکاریکردنی تیمەکانی ئاگرکوژێنەوە بڵاوکراونەتەوە، چەندین ھەلی کۆپتەریش لە ھەڵمەتەکانی کوژاندنەوەی ئاگرەکەدا بەکاردەھێنرێن .
ھەر بەھۆی ئەو روداوەوە گابریێل بۆریک سەرۆکی چیلی پرسەی نیشتمانی بۆ ماوەی دوو رۆژ راگەیاندووە، بە وتەی لێپرسراوانیش تا ئێستا سەدان کەس بێسەروشوێنن و زیاتر لە ھەزار خانووش زیانیان بەرکەوتووە .