هەواڵەکان
لە ئەمڕۆوە بۆ ماوەی پێنج ڕۆژ و تا شەممەی ھەفتەی داھاتوو، دەرگای خۆکاندیدکردن بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئێران کرایەوە، کە ١٨ی مانگی داھاتوو ھەڵبژاردنەکە بەڕێوەدەچێت، بە پێی ئەو مەرجانەی کە ئەنجومەنی نوسینەوەی دەستووری ئێران دیاریکردووە، ئەو کەسەی خۆی کاندید دەکات، دەبێت تەمەنی لە ٤٠ ساڵ کەمتر نەبێت.
ھاوکات بەھۆی مەرجە یاساییەکان حەسەن ڕۆحانی سەرۆک کۆماری ئێستای ئێران، مافی خۆکاندیدکردنەوەی نابێت، چونکە دوو خولی یەک لە دوای یەکە سەرۆکایەتی ئێران دەکات.
بەرێوەچوونی ئەم ھەڵبژاردنەی ئێران، ھاوکاتە لەگەڵ دەستپێکردنی دانوستانی نێوان وڵاتانی بەشدار لە ڕێککەوتننامەی ئەتۆمی لە ڤییەنا و ئەگەرێک بۆ گەڕانەوەی ئەمریکا بۆ نێو ڕێککەوتننامەکە دروستبووە، بە تایبەت دوای دەست بەکاربوونی ئیدارەی نوێی ئەمریکا بە سەرۆکایەتی جۆو بایدن.
یەکێتی مامۆستایانی کوردستان بە بۆنەی یادی ٥٩ ساڵەی دامەزراندنی پەیامێکی بڵاوکردەوە و تیایدا داوا لە حکومەتی ھەرێمی کوردستان دەکات کۆتایی بە لێبڕینی نایاسایی مووچە بھێنێت و ژمارەی بانکی بۆ سەرجەم مامۆستایان بکاتەوە و مووچەی ئەو مانگانەیان بۆ بگەڕێنێتەوە کە نەدراون یان پاشەکەوت کراون.
ھەروەھا داواش دەکات خزمەتی مامۆستایانی وانەبێژ کە لە ئێستادا بۆشایی دانەمەزراندنی مامۆستایانیان پڕکردووەتەوە لە بەرچاو بگیرێت و بە بەردەوامی کرێکانیان پێبدرێت و بە گرێبەست یان ھەمیشەیی دایان بمەزرێنن.
یەکێتی مامۆستایان داواش دەکات پلە و مووچە بەرزکردنەوە کە لە ساڵی ٢٠١٥ەوە ڕاگیراوە، دەست پێبکاتەوە.
جەختیش دەکاتەوە لە جێبەجێکردنی ڕەشنووسی پارێزبەندی مامۆستایان کە سێ ساڵ زیاترە ڕەوانەی پەرلەمانی کوردستان کراوە.
داواش دەکات لە یاسای چاکسازی دەست بۆ دەرماڵەی مامۆستایان بە گشتی و مامۆستایانی زانکۆ بە تایبەتی نەبرێت، ھاوکات لە یەکخستنی یاسای خانەنشینی دادپەروەری لەبەرچاو بگیرێت.
بە ئامانجی بتەوکردنی زیاتری پەیوەندییەکانیان و ئامادەکارییەکان بۆ ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق وەفدێکی ژووری پەیوەندییە سیاسیەکانی بزوتنەوەی گۆڕان سەردانی پەیوەندییە کوردستانیەکانی یەکێتیان کرد و ئامادەکارییەکان بۆ ھەڵبژاردنەکە و دروستکردنی ھەماھەنگی و کۆدەنگی تەواو لە نێوان ھەردوولادا تاوتویکرا.
پاش کۆبوونەوەکەش لە لێدوانێکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایانگەیاند: یەکێتی و گۆڕان بە گرنگیەوە لەو ڕێککەوتن و ھاوپەیمانیەتیە دەڕوانن کە لە نێوان ھەردوولادا بۆ ھەڵبژاردنی عێراق پێکھێنراوە و ئامانج لە ھاوپەیمانیەتیەکەش یەکخستنی ڕیزەکان و بەدیھێنانی ئاشتەوایی و سەقامگیری سیاسیە لە ھەرێمی کوردستان.
لە ڕووداوێکی تەقەکردندا لە خوێندنگەیەکی ڕووسیا ٧ خوێندکار و مامۆستایەک کوژران
میدیاکانی ڕووسیا ڕایانگەیاند، ڕووداوێکی تەقەکردن لە خوێندنگەیەکی شاری "قازان" ڕوویداوە و بەھۆیەوە ٧ خوێندکار و مامۆستایەک کوژران و ٢١ی تریش برینداربوون، ڕێکاری ئەمنیش لە تەواوی ناوەندەکانی خوێندنی ئەو شارە گیراوەتەبەر.
بە پێی وەزارەتی ناوخۆی ڕووسیاش تەقەکەرێک دەستگیرکراوە و فڕۆکەی تایبەت دەنێرن بۆ گەیاندنی ھاوکاری بە بریندارەکان.
کۆشکی "کرملین"یش ڕایگەیاند، وەزیرانی تەندروستی و پەروەدەی ڕووسیا سەردانی ئەو شارە دەکەن و لە نزیکەوە ئاگاداری ڕووداوەکە دەبن.
"ڤلادمیر پوتن" سەرۆکی ڕووسیاش سەرباری دەربڕینی ھاوخەمی بۆ کەسوکاری قوربانیان، جەختی کردەوە لە گرنگی توندکردنی ڕێکارەکانی بەکارھێنانی چەک.
شاری "قازان" دەکەوێتە باشوری خۆرئاوای ڕووسیا و یەکێکە لە گەورەترین شارە موسڵمانەکانی ئەو وڵاتە.
ڕێكخراوی خەڵك بۆ گەشەپێدان لە یاداشتێكدا داوا لە میدیاكان دەكات لە ڕوانگەی بەرپرسیاریەتیەوە بڵاوكردنەوەی هەوڵەكانی خۆكوژی ژنان ڕاگرن لەبەرئەوەی بڵاوكردنەوەی ئەو جۆرە هەواڵانە زیاتر بووەتە مایەی ترس و تۆقاندن و كاریگەری نەرێنی كردووەتە خێزان و كۆمەڵگە.
بە پێی ڕاگەیەندراوێکی وەزارەتی تەندروستی ھەرێم، لە ماوەی ٢٤ سەعاتی ڕابردوو لە ھەرێمی کوردستان ٦٦٤ کەسی تر تووشی ڤایرۆسی کۆرۆنا بوون و ٩ تووشبووی تری کۆرۆنا گیانیان لە دەستدا و ١١١٧ تووشبووی تری ڤایرۆسەکە چاکبوونەتەوە.
ئاماژەیان بەوەشکرد ، ئێمە تووشی سەرسوڕمان بووین کە لە دۆکیومێنتەکانی دادگادا باس لە کۆبوونەوە لەگەڵ قونسڵخانەدا بکرێت، چاوپێکەوتن و کۆبوونەوە لەگەڵ نێردە بیانیەکاندا نابێت بە تاوان لەقەڵەم بدرێت، بۆیە یەریتانیا داوا لە ھەرێمی کوردستان دەکات بە ووردی پابەندی ڕێوشوێنە یاساییەکان و سەروەری یاسا بێت وەک ھەر شوێنێکی تر لە جیھاندا.
ھاوکات لە سعودیە و مالیزیا، ڕۆژی پێنج شەممە بەیەکەم ڕۆژی جەژنی ڕەمەزان دیاریکراوە.چاوەڕوانیش دەکرێت، بەشێکی زۆر لە وڵاتانی ئیسلامی ڕۆژی پێنج شەممە وەک ڕۆژی جەژن دیاری بکەن
وتیشی، وەفدەکەی ھەرێم گفتوگۆ دەکات لەسەر چۆنێتی رادەستکردنی داھاتی نەوت و ئەو بڕەی دەبێت بەغداد لە بودجەی گشتی بۆ ھەرێمی بنێرێت.
راشیگەیاند، ئەوەی پەیوەندی بە نەوت و بەرھەمی نەوتییەوە ھەیە لە نێوان حکومەتی ھەرێم و حکومەتی فیدراڵی یەکلایی دەکرێتەوە، بەڵام ئەوەی پەیوەندی بە داھاتی نانەوتییەوە ھەیە، لە نێوان ھەردوو دیوانی چاودێری دارایی ھەرێم و عێراق گفتوگۆی لەسەر دەکرێت و یەکلایی دەکرێتەوە.
ھەرچەندە بەغداو ھەولێر، ڕێکەوتنیان لەسەر بودجەی ساڵی دارایی٢٠٢١ کردووە، پشکی ھەرێم بەیاسا دیاریکراوە، بەڵام وادەردەکەوێت، مەسەلەی لێبڕینی مووچەی فەرمانبەرانی ھەرێم، ھەر بەردەوامە و دەبێت دەست وگیرفان و پێداویستیەکانمان، لەگەڵی ڕابھێنین.
بەشەبودجەی ھەرێم، بەپێ ی یاسای بودجەی گشتی عێراق، بۆ ساڵی دارایی ٢٠٢١ نزیکەی (١١) ترلیۆن و پێنج سەد ملیار دینارە، بەمەرجی پێدانی بەھای ٢٥٠ ھەزار بەرمیل نەوت، بەنرخی سۆمۆ و نیوەی داھاتە فیدراڵییەکان.
زیاتر لەشەش ساڵە، پلە بەرزکردنەوەی وەزیفی مووچەی فەرمانبەران ڕاگیراوە و ھیچ ڕێکەوتێک دیاری نەکراوە، بۆ دەستپێکردنەوەی پلە بەرزکردنەوەی وەزیفی فەرمانبەران.
بڕی پارەی سەرجەم مووچەخۆرانی ھەرێم، بەبێ چاکسازی نزیکەی ٨٩٤ ملیار دینارە و بەسیستەمی لێبڕینی ڕێژەی ٢١% نزیکەی ٧٥٢ ملیار دینارە.
ڕەوشی ئابوری و جموجوڵی بازاڕ لەم مانگەدا، بەھۆی زۆری خواستی کریارانی ڕەمەزانەوە، تاڕادەیەک گەرموگوری پێوەدیار بووە و پێدانی مووچەش زیاتر ھاندەر بوو بۆ خواستی بەکاربەران.
لەلایەکی ترەوە، بەھۆی دەرکردنی زەکات لەماڵ ودارایی و سەرفیتەرەی ڕەمەزان، بەشێوەیەک بڕێکی زۆر لەپارە کەوتووەتە دەست چینی ھەژاران و کەمدەستان، لەبەرئەوەی ئەم چینە لەبنەڕەتدا ئارەزووی بەکاربردنیان بەرزە، جارێکی تر قەبارەی خواست گەورەتر بووە و بازاڕ گەرمتر بووە.
حکومەتی ھەرێم، بەڵێنی داوە، مانگانە لە بیست وپێنجی ھەموو مانگێک مووچە دابەشبکات، ئەم بەڵێنە جۆرێک لەجۆرەکان بازاڕ جێگیر دەکات و دڵنیایی دەدات بەکڕیارو فرۆشیاران و بەشێوەیەکی گشتی بازاڕ.
لەبەرئەوەی زیاتر لەشەش ساڵە، ھەرێمی کوردستان خاوەنی بودجەی ساڵانەی خۆی نەبووە، بەشەبودجەی تەرخانکراو بۆ بواری وەبەرھێنان نەبووە، پرۆژەئابورییەکان بەڕێژەیەکی گەورە لەلایەن کەرتی تایبەتەوە جێ بەجێکراون، چەندین ھۆکاری تر، وای کردوە ئابوری ھەرێم بەقورسترین باردا گوزەر دەکات.
بەداخەوە ڕێژەی بێکاری لەھەرێمدا، زیاتر (٢٠% بۆ ٣٠%) ی کۆمەڵگایە، ئەگەر بەم بارودۆخەوە ساڵی ٢٠٢١ تێبپەڕێنین، ڕێژەکە زیاتر بەرز دەبێتەوە و مەترسیەکە گەورەتر دەبێت، چونکە لەلایەک بەھۆی کاریگەریەنێگەتیڤەکانی کۆرۆنا لەسەر کەرتەئابورییەکان و لەلایەکی ترەوە بەھۆی زۆری دەستی کاری خاوەن بڕوانامەی زانکۆیی ونەبوونی ھەلی کار، ڕێژەی بێکاری بۆ دوو ئەوەندە و زیاتریش ھەڵدەکشێت..
ھەرچی دیاردەی ھەڵاوسانە، دیسان ڕێژەکەی لەئاستی مەترسیدایە و وابەستە بەئابوری وبازاڕی عێراقەوە، دابەزینی بەھای دینار بەرامبەر دۆلار، دیاردەکەی گەورەتر کردووە، ڕێژەی (٢٠% بۆ ٢٥%) بەھای دینار بەرامبەر دۆلار داشکێنراوە. بەمەش ڕێژەی ھەڵاوسان بەرزبوەتەوە و بارگرانییەکە لەسەرشانی چینی ھەژاران و مووچەخۆرانە، ھەر ئەمەش وای کردووە رێژەی ھەژاری لەعێراق و ھەرێمدا بەرزببێتەوە بۆ ئاستێکی مەترسیدار.
دیاردەی ووشکەساڵی لەھەرێمدا، وادیارە یەکێکی تر دەبێت لەکێشەکانی بەردەم حکومەت و خەڵک، پێ دەچێت ھاوینێکی بێ ئاو و پڕ کێشە بەرۆکمان بگرێت. زەرەروزیانەکانی ووشکەساڵی بارگرانییەکی ترە بەسەر ئابوری ھەرێمەوە.
لەکۆتایـــدا، بۆئەوەی جەژن جگەلە بۆنەئایینیەکە، ببێتە بۆنەیەکی گشتگیرو ئومێدبەخش، پێویستە حکومەت و لایەنەسیاسیەکان، تەنھا پەیامی جەژنە پیرۆزە نەنێرن بۆ خەڵک و ھاونیشتیمانیان، بەکردار ھەنگاو بنێن بۆ چارەسەرکردنی کێشەوقەیرانە ئابوری و کۆمەڵایەتیەکان بەگشتی و لێبڕینی مووچەی فەرمانبەران بەتایبەتی..
بۆ ھێورکردنەوەی رەوشەکە ھێزێکی زۆری ئەمنی لە چواردەوری کونسوڵخانەی ئێران لە کەربەلا جێگیر کراون، لەوبارەیەوە ئەحمەد زوەینی بەرێوەبەری پۆلیسی کەربەلا رایگەیاند، رەوشی کەربەلا ھێور بۆتەوە.
ھاوکات لە بەشێکیتری کۆبوونەوەکەدا تیشک خرایەسەر باردۆخی ئێستای عێراق و خۆ ئامادەکردن بۆ ھەڵبژاردنی پێشوەختە لەگەڵ بارودۆخی ناوخۆی ھەرێمی کوردستان و بەشداربووان لەبارەی تەوەرەکانەوە بیروڕایان ئاڵوگۆڕکرد.
وەزارەتی ناوخۆی ئەفغانستانیش لە راگەیاندراوێکدا ئیدانەی تەقینەوەکەی کردو بزوتنەوەی تاڵیبانی بە ئەنجامدانی پەلامارە تیرۆریستییەکە، تۆمەتبار کرد.
بەوتەی سەرچاوەیەکی ئەمنیش، بەیانی ئەمڕۆ دوو شەممە، تەقینەوەیەکی تر لە ھەرێمی پەروان روویداوەو بەھۆیەوە ٢ کەس کوژراون و ٩ی تریش بریندار بوون.
میدیا عێراقییەکان ئاماژەیان بەوەکرد،"ئەحمەد حەسەن" رۆژنامەنووس و بەرپرسی پەیامنێرانی کەناڵی فورات نیوز، لە بەردەم ماڵەکەی خۆی لە پارێزگای دیوانیە، لەلایەن چەند چەکدارێکەوە تەقەی لێکراوە، دوو فیشەکە بەر سەری کەوتوون و بەسەختی برینداربووە، بەھۆی سەختی برینەکەشی ڕەوانەی نەخۆشخانەکانی شاری بەغداد کراوە و نەشتەرگەرییەکی سەرکەوتووی بۆ ئەنجامدراوە.
ھەوڵی تیۆرکردنی ئەو رۆژنامەنووسە لە کاتێکدایە، رۆژی شەممە لە کەربەلا چالاکوانێکی مەدەنی دیاری ئەو شارە، لەلایەن کەسانی نەناسراوە تیرۆر کرا، موقتەدا رەوتی سەدریش لە تویتێکدا رایگەیاند، تیرۆرکردن کارێکی ترسنۆکانەیە، داواشی لە حکومەت کرد، بەزووترین کات لیژنەیەکی لێکۆڵینەو پێکبھێنێت.
