هەواڵەکان
دوای ساڵانێکی دورودرێژ لە نەبونی ھیچ ئاژەڵێک لەناو کۆشکی سپی ، بایدن بوە ئەو سەرۆکەی ئاژەڵەکانی بردەوە ناو کۆشکەکە ، جگە لەو سەگە ، بایدن خاوەنی سەگێکی تریشە بەناوی "مەیجور" کە تەمەنی ٣ ساڵە و بە نیازە لە داھاتووشدا پشیلەیەک بەرێتە کۆشکی سپییەوە .
ناسا لە ڕاگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، تەلسکۆبی ھەبڵ کە ماوەی ٣٠ ساڵە کاری وێنەگرتن و پشکنین و دۆزینەوە گەردونییەکان دەکات، بەھۆی بوونی کێشە لە بەشی سیستمی کۆمپیوتەرییەکەیدا لە کارکردن وەستاوە و چەند ڕۆژێکیشە سەرقاڵی چارەسەرکردنی کێشەکەن و ھەوڵیشدەدەن یەکەی یەدەگی تەلسکۆبەکە بخەنە کار.
تەلسکۆبی ھەبڵ لە ٢٤ی نیسانی ١٩٩٠ەوە لەسەر خولگەیەک جێگیرکراوە و تا ئێستاش توانیوویەتی سەدان دۆزینەوە و پشکنینی گەردوونی بکات و ھەزاران وێنەی گەردوونیش بۆ سەر زەوی بنێرێتەوە.
بڕیاریشە لە کۆتایی ئەمساڵدا تەلسکۆبێکی نوێ ڕەوانەی گەردوون بکرێت و بە وردیی و توانایەکی بەرزی زانستی بەزترەوە دۆزینەوە گەردوونییەکان ئەنجام بدات.
وەزارەتی نەوتی عێراق ڕایگەیاند، لەگەڵ کۆمپانیای "شلیمبرگ"ی جیھانی گرێبەستێکیان ئیمزاکردووە بۆ ھەڵکەندنی ٩٦ بیرە نەوت لە کێڵگەی نەوتی "قوڕنە" لە پارێزگای بەسڕە.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە، ئامانج لە ئیمزاکردنی ئەو گرێبەستە، زیادکردنی توانای بەرھەمھێنانە لە کێڵگەی نەوتی قوڕنەی یەک، بە تەواوبوونی کارەکەش، ئاستی بەرھەمھێنانی ڕۆژانەی نەوت لەو کێڵگەیە، بە نزیکەی ٢٠٠ ھەزار بەرمیل زیاد دەبێت، پڕۆژەکەش زیاتر لە ٦٠٠ ھەلی کار دەڕەخسێنێت، و دەرفەتی کارکردنیش بۆ ئەو کەسانە دەبێت کە خاوەنی توانا و ئەزموونی کارکردنن لە بواری نەوتدا.
ئەوەش لە کاتێکدایە ئێستا کێڵگەی نەوتی قوڕنەی یەک، ڕۆژانە ٣٨٠ ھەزار بەرمیل نەوت بەرھەمدەھێنێت، توانای ڕاستەقینەی بەرھەمھێنانیش دەگاتە زیاتر لە ٥٠٠ ھەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە، بەرھەمی غازی سروشتیش دەگاتە ١٥٠ ملیۆن پێ سێجا.
"تۆمسۆن فێری" وتەبێژی پڕۆگرامی خۆراکی جیھانیش دەڵێت، ئەو کەسانەی بەدەست برسیەتییەوە دەناڵێنن ژمارەیان لە بەرزبوونەوەدایە و ئەگەر بە خێرایی ھاوکاری و خۆراکی بە پەلەیان پێنەگەیەنرێت، ئاستی مەترسییەکە زیاتر دەبێت و لە ئێستاشدا زیاتر لە نیو ملیۆن مرۆڤ لە جیھاندا بە دەست برسیەتی قورسەوە دەناڵێنن.
لە ڕاپۆرتەکەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ھاتووە، ژمارەی ئەو کەسانەی لە بەردەم مەترسی برسیەتی قورسدان بۆ ٤١ ملیۆن کەس بەرزبووەتەوە، لە کاتێکدا ساڵی ڕابردوو ئەم ژمارەیە ٣٤ ملیۆن کەس بووە.
"سەڵاحەدین دەمیرتاش" ھاوسەرۆکی پێشووی پارتی دیموکراتی گەلان "ھەدەپە" سەبارەت بە ڕووداوی تەقەکردن و سوتاندنی بارەگای ناوەندی ھەدەپە لە ئیزمیر و کوژرانی ئەندامێکیان لە ناو بارەگاکە ڕایگەیاند، ئازاری بەرخۆدانیان زۆر گەورەیە و ئەوان ئەنجامدەرانی ئەو کارە دەناسن و دەزانن ئامانجیان چییە و ناکەونە بەر ھێرشی ئەوان و ھەرگیز دەست لە خەباتی دیموکراسی و ئاشتیخوازانە ھەڵناگرن.
جەختیشیکردووەتەوە، حسابی ھەموو ئەو کارانە لە بەردەم یاسادا دەکەن و خوازیارن ھەمووان پێکەوە کۆمەڵگەیەکی ئاشتی و ئازاد مسۆگەر بکەن.
ڕۆژی پێنج شەممەی ڕابردوو، لەلایەن چەکدارێکەوە ھێرشکرایە سەر بارەگای ناوەندی ھەدەپە لە شاری ئیزمیر، بەھۆیەوە ئەندامێکی ئەو حزبە بە ناوی دەنیز پۆیزار کوژرا.
(ئەنگێلا مێرکڵ) ڕاوێژکاری ئەڵمانیا لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانی ھاوبەشدا لەگەڵ (ئیمانوێل ماکرۆن) سەرۆکی فەڕەنسا، لە بەرلین ڕایگەیاند، مامەڵەکردن لەگەڵ (تورکیا و ڕووسیا)، گەورەترین ئاستەنگن لە بەردەم یەکێتی ئەوروپا، بەڵام سەقامگیری و ئاسایشی یەکێتییەکە ئەوە دەخوازێت مامەڵە لەگەڵ ڕووسیا بکرێت.
(ئیمانوێل ماکرۆن)یش ڕایگەیاند، لەسەر پرسی کۆچبەران و شەڕی ناوخۆ لە لیبیا و داھاتووی سوریا، ناکۆکییان لەگەڵ تورکیا زۆرە. وتیشی، دەبێت ھێڵێکی ھاوبەش بدۆزرێتەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەکانی ڕووسیا، ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، دەبێت ئیدارەکەی (جۆو بایدن) لەسەر بنەمای ھاوپەیمان و ھاوبەشێکی ستراتیژی، پەیوەندییە سیاسییەکان لەگەڵ وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا بەھێزتر بکاتەوە.
ڕۆژنامەی (وۆڵ ستریت جۆرناڵ) لە زاری سەرچاوەیەکی باڵای ئەمریکا ئاشکرایکردووە، وەزارەتی بەرگری بڕیاریداوە بە کشاندنەوەی ھەشت سیستمی بەرگری مووشەکی (پاتریۆت)، لە (عێراق و کوەیت و سعودیە و ئوردن)، بەم نزیکانەش پڕۆسەکە جێبەجێ دەکرێت.
وەزارەتی بەرگری ئەمریکا زانیارییەکەی پشتڕاستکردووەتەوە و ڕایگەیاند، پڕۆسەکە بە ھەماھەنگی دەبێت لەگەڵ ئەو چوار وڵاتە، بە جۆرێک کاریگەری نابێت لەسەر بەرژەوەندییە ئەمنییەکانی ئەمریکا، دەشڵێت، توانا سەربازییەکانی وڵاتەکەیان لە ناوچەکە لە ئاستێکی باڵادا دەمێنێتەوە.
سەبارەت بە ھاوردەکردنی ئۆتۆمبێل، وەزارەتی پلاندانانی عێراق ڕایگەیاند، لەمەودوا دەبێت ئەو ئۆتۆمبێلانەی ھاوردە دەکرێن بە پێی تایبەتمەندی عێراق بن، بۆ ئەو مەبەستەش لە سەرەتای ئەمساڵەوە ڕێنمایی نوێ بۆ چۆنیەتی ھاوردەکردنی ئۆتۆمبێل و تایبەتمەندییەکانی دەرکراوە و بڕیارەکەش کاراکراوە، بەڵام بەھۆی پێدانی دەرفەت بە ھاوردەکاران بۆ ڕێکخستنەوەی کارەکانیان، لە ڕووی یاسایی و داراییەوە بڕیارەکە دواخراوە.
وەزارەتی پلاندانان ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە، بە مەبەستی فەراھەمکردنی ڕێکارەکانی سەلامەتی، لەمەودوا ئەو ئۆتۆمبێلانەی ھاوردە دەکرێن، دەبێت بە پێی تایبەتمەندی عێراق بن، چونکە ئەو ئۆتۆمبێلانەی لە ماوەی ڕابردوودا ھاوردەکراون بە پێچەوانەی تایبەتمەندی عێراقین، لەبەرئەوە دوای جێبەجێکردنی بڕیارەکە ڕێگە نادرێت جگە لە تایبەتمەندی عێراقی، ئۆتۆمبێلی تر ھاوردە بکرێت.
وەزارەتی رۆشنبیری و لاوانی ھەرێم لە نوسراوێکی ڕەسمیدا داوا لە وەزارەتی ناوخۆ دەکات، ڕێگە بە ھونەرمەندانی بیانی نەدرێت لە ھەرێم کۆنسێرت ئەنجام بدەن، بە بێ ڕەزامەندی وەزارەتەکەیان و سەندیکای ھونەرمەندان.
لە بەشێکی تری نوسراوەکەدا داوا دەکات، بۆ ئەنجامدانی کۆنسێرت تەنھا ڕێگە بەو ھونەرمەدانە بدرێت، کە ڕەزامەندی وەزارەتی ڕۆشنبیری و سەندیکای ھونەرمەندان وەردەگرن.
ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا لە ھەژمارەکانی خۆی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ڤیدیۆی تاقیکردنەوەی موشەکێکی بە ناوی ئاتماجا بڵاوکردەوە و نوسیوویەتی، موشەکەکە بە سەرکەوتوویی تاقیکرایەوە و ئامانجەکەی خۆی پێکاوە. خوڵوسی ئاکار وەزیری بەرگری تورکیا و فەرماندەکانی ھێزی دەریایی و وشکانی و ئاسمانی سەرپەرشتی تاقیکردنەوەکەیان کرد.
موشەکە نوێیەکەی تورکیا لەسەر کەشتییەکی ناو کەنارە ئاوییەکانی شاری سینۆپ تاقیکرایەوە و ئەمەش دواین تاقیکردنەوەی بوو کە بە وردی ئامانجەکەی پێکاوە، بڕیارە لە داھاتوویەتی نزیکدا ڕادەستی ھێزە دەریاییەکانی تورکیا بکرێت.
میدیاکانی ڕۆژئاڤا بڵاویانکردەوە، بە ھەماھەنگی لەگەڵ ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی و لە ڕێکارێکی ئەمنی تونددا، ھێزەکانی سوریای دیموکرات زیندانیانی داعشیان لە گرتووخانەی (سەناعە) لە حەسەکە گواستووەتەوە بۆ شارۆچکەی (شەدادییە)، کە زۆرینەیان عێراقین و لە نێویشیاندا داعشی بە ڕەچەڵەک بیانی تێدایە، کە لە ساڵی ٢٠١٧ەوە و دوای کۆنترۆڵکردنەوەی پارێزگای ڕەققە دەستگیرکراون.
سەرچاوەکە ئاشکرایکردووە، لە گرتووخانەی (سەناعە) نزیکەی پێنچ ھەزار تیرۆریستی داعش زیندانی کراون کە لە نێویاندا دەیان گەورە تیرۆریستی عێراقی و سوری و بیانی ھەیە، ھۆکاری گواستنەوەشیان بۆ شارۆچکەی (شەدادییە) ئەمنییە و پەیوەندی بەو پەلامارانەی ماوەی ڕابردووە ھەیە، کە لەلایەن گروپە چەکدارەکانی ھاوپەیمانی تورکیا ئەنجامدراوە بۆ شکاندنی گرتووخانەکە.
بزوتنەوەی تاڵیبان ڕایگەیاند، دژ بە مانەوەی ھەر ھێزێکی بیانین لە دوای کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا و ناتۆ لە ئەفغانستان، ئاماژەی بەوەشکرد، تورکیا بیەوێت بە ناوی ئاسایشی فڕۆکەخانەوە ھێزی سەربازیی لێرە بھێڵنەوە، ئەفغانییەکان ڕێگە بەمە نادەن و وەک داگیرکەر سەیری دەکرێن.
(عومەر خان) سەرۆک وەزیرانی پاکستانیش ڕایگەیاند، دوای کشانەوەیان لە ئەفغانستان، ڕێگە بە ئەمریکا نادەن ھیچ بنکەیەکی سەربازیی لە پاکستان بەکاربھێنێت.
ڕۆژی پێنجشەممە، (جەیک سولیڤان) ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی کۆشکی سپی ئاشکرایکرد، لە پەراوێزی کۆبوونەوەی لوتکەی ناتۆ، (بایدن و ئەردۆغان) ڕێککەوتوون لەسەر ئەوەی دوای کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا و ناتۆ، تورکیا ئەرکی ئەمنی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی کابوڵی پایتەختی ئەفغانستان بگرێتە ئەستۆ.
میدیاکانی ئیسڕائیل ڕایانگەیاندووە، تا ئێستا بینامین ناتانیاھۆ ئامادە نییە ئەو خانووە چۆڵ بکات کە تایبەتە بە سەرۆک وەزیرانی ئیسڕائیل و ڕادەستی نەفتالی بێنێت سەرۆک وەزیرانی نوێی وڵاتەکەی ناکات.
خانووەکە لە شەقامی بفلۆرە لە قودسی خۆرھەڵات و بینێتیش بە ناتانیاھۆی وتووە پێویستە لە ماوەی ١٤ ڕۆژدا چۆڵی بکات و ڕادەستی بکات، چاودێرانیش دەڵێن ئەم ھەنگاوەی ناتانیاھۆ بۆ دروستکردنی ڕێگرییە لە بەردەم کابینەی نوێدا.
تا ئێستا ھیچ یاسایەک نییە سەرۆک وەزیرانی پێشوو ناچار بکات لە ماوەیەکی دیاریکراودا نووسینگە و خانوەکەی ڕادەستی سەرۆک وەزیری نوێ بکات، بۆیە ھاوپەیمانییەکەی بێنێت بە نیازە پڕۆژەیاسایەک بدەنە پەرلەمان تا سەرۆک وەزیران ناچار بکەن لە ماوەیەکی دیاریکراودا باڵەخانە و خانووی تایبەت بە سەرۆکایەتی چۆڵ بکات.
سەرۆکی ئەمریکا لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانیدا لە کۆشکی سپی وتی، لە ماوەی ١٥٠ ڕۆژی سەرۆکایەتییەکەیدا ٣٠٠ ملیۆن ژەمە ڤاکسینیان بە ئەمریکییەکان داوە و ئەمەش بە ھەنگاوێکی گرنگ ناو دەبات.
وتیشی، ئەم ھەنگاوە پەیوەندی بە دەرفەت و چانسەوە نییە، بەڵکو ئەنجامی ھەوڵ و ماندووبوونی زانایان و کۆمپانیاکان و حکومەت و دەسەڵاتە خۆجێییەکانی ئەمریکایە.
بایدن ئاماژەی بەوەشکرد، تا ئێستا لە واشنتۆن و ٢٦ ویلایەتی دیکەدا زیاتر لە ٥٠٪ی ئەمریکییەکان کوتراون و نزیکن لەوەی بە ئامانجەکەیان بگەن کە پێدانی ڤاکسینە بە ٧٠٪ی دانیشتووان.
ئەمریکا لەسەر ئاستی جیھان زۆرترین تووشبووی کۆرۆنای تۆمارکردووە و تا ئێستا ٣٧ ملیۆن و ٣٩٣ ھەزار کەس لەو وڵاتە تووشی کۆرۆنا بوون و لەو ژمارەیەش ٦١٧ ھەزار کەس گیانیان لە دەستداوە.
لە ڕێوڕەسمێکی تایبەت بە حەوتەمین ساڵیادی دامەزراندنی ھێزەکانیان، (فالح فەیاز) سەرۆکی دەستەی حەشدی شەعبی ڕایگەیاند، ھێزەکانیان دامەزراوەیەکی ڕەسمییە و شانبەشانی ھێزە ئەمنییەکان پارێزگاری لە شکۆی عێراق دەکات.
(فالح فەیاز) ڕەتیشیکردەوە ھێزەکانی حەشدی شەعبی بارگرانی بن بەسەر دەوڵەتەوە، بە پێچەوانەوە ھێزەکانیان گەرەنتی مانەوەی دەوڵەتی عێراقن. وتیشی، پیلانەکان لە ناوخۆ بۆ کەمکردنەوەی ڕۆڵی حەشدی شەعبی دژایەتی مەرجەعی باڵایە.
ڕاشیگەیاند، ھەر وڵاتێک دژ و نەیاری حەشدی شەعبی بێت، ناتوانێت لە ھیچ بوارێکدا پەیوەندی و ھەماھەنگی لەگەڵ عێراق ھەبێت.
"لاھور شێخ جەنگی" ھاوسەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان سەردانی نەخۆشخانەی ھیوای تایبەت بە شێرپەنجەی کرد لە سلێمانی، لە لێدوانێکدا بۆ ڕۆژنامەنووسان بەڵێنیدا، پشتیوانی نەخۆشخانەی ھیوا بێت بۆ چارەسەرکردنی ھەموو کێشە و گرفتەکانیان.
ھاوکات داوای لە حکومەتی ھەرێمی کوردستانیش کرد، کێشەکانی نەخۆشخانەی ھیوا چارەسەر بکەن، چونکە ئەو نەخۆشخانەیە نەک تەنیا بۆ باشوری کوردستان بەڵکو بۆ ھەموو عێراق و پارچەکانی تری کوردستان خزمەتێکی باشی بە ھاووڵاتیان و نەخۆشانی شێرپەنجە کردووە.