هەواڵەکان
پۆلیسی ھایتی رایگەیاند، چوار بەکرێگرتە کە "جۆڤێنێل مۆیس" سەرۆکی وڵاتەکەیان تیرۆرکرد، کوژراون و دوو کەسی تریشیان دەستگیرکردووە و سێ ئەندامی ھێزەکانی پۆلیسیشیان ئازادکردووە، کە بە بارمتە گیرابوون.
ھاوکات کلود جوزیف کاربەڕێکەری سەرۆکی حکومەتی ھایتی داوای لە ھاووڵاتیان کرد ھێور ببنەوە و وتی، رەوشەکە لە ژێر کۆنترۆڵدایە، لێپرسراوانی وڵاتەکەش پێیانوایە کە چەکدارانی بیانی لە پشت تیرۆر کردنی سەرۆکەوەن و حکومی عورفیش بۆ ماوەی ١٥ رۆژ راگەیاندراوە.
دوێنێ سەرۆک وەزیرانی ھایتی پشتڕاستی کردەوە سەرۆکی ھایتی لەگەڵ ھاوسەرەکەی لە شوێنی حەوانەوە گولـلەباران کراون، پەلامارەکەش کاردانەوەی توندی بەریتانیا و ئەمریکای بەداوادا ھات و "دۆمینیکا"ش سنورەکانی لەگەڵ "ھایتی" داخست.
بڕیار بوو ئەمڕۆ ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی سەبارەت بە درێژکردنەوەی بڕیاری گەیاندنی ھاوکاریی مرۆیی لەڕێی دەروازەی "بابلھەوا" بۆ سوریا کۆببێتەوە، بەڵام کۆبوونەوەکە دواخراوە و وڵاتانی ئەندامی نێو ئەنجومەنەکە دەیانەوێت دانوستانی زیاتر لەو بارەیەوە بکەن.
رۆژی شەممە، رێگەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ گەیاندنی ھاوکاری مرۆیی بۆ سوریا لەڕێی سنورەوە کۆتایی دێت، کە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە خراوەتە بواری جێبەجێ کردنەوە، روسیاش کە ھاوپەیمانی حکومەتی سوریایە دەیەوێت ڤیتۆ دژی ئەو بڕیارە بەکاربھێنێت و گەیاندنی ھەموو ھاوکارییەک لەژێر دەسەڵاتی حکومەتی "دیمەشق"دایە.
دەروازەی "بابلھەوا" سەرەکیترین دەروازەی گەیاندنی ھاوکارییە بۆ زیاتر لە سێ ملیۆن کەس لە "ئیدلب"، ئەگەر ئەو دەروازەیەش دابخرێت گەروەترین قەیرانی برسێتی و قاتوقوڕی لەو ناوچەیە سەرھەڵدەدات.
کازم غەریب ئەبادی نوێنەری ھەمیشەیی ئێران لە ئاژانسی نێودەوڵەتی ووزەی ئەتۆم رایگەیاند، سەرەڕای پابەندبوونیان بە دانوستانەکانی ڤییەننا، بەڵام ھیچ رێگرییەک لەبەردەم ئێران نییە بۆ پێشخستنی توانا زانسییەکان، لە زیادکردنی پیتاندنی یۆرانیۆم.
وتیشی، بەرزکردنەوەی رێژەی پیتاندنی یۆرانیۆم تەنھا بۆ پێشخستنی کەرتی تەندروستی و پێشخستنی زانستی پزیشکییە.
کازم غەریب ئەبادی رایگەیاند، سەرەڕای گەمارۆکان، زانایانی ئێرانی وزەی ئەتۆم پێشکەوتنی بەرچاویان بەدەست ھێناوە، لە بەرزکردنەوەی ئاستی پیتاندنی یۆرانیۆم بە ریژەی لە ٢٠% .
ئازاد محەمەد ئەمین سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، کۆبوونەوەکەیان نائاسایی بووە و پارێزگای ھەڵەبجە شایستەی پشتیوانییە، چونکە خاوەن قوربانییە و پێویستە بودجەی پێویستی بۆ تەرخان بکرێت.
سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای سلێـانی داواشی کرد، ھیچ پۆستێکی بە وەکالەت لەو پارێزگایە نەمێنێت.
نیگەرانیشی دەربڕی لە ئامادەنەبوونی پارێزگاری ھەڵەبجە و جێگرەکەی لە کۆبوونەوەکەی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانیدا.
سەبارەت بە ھێرشەکەی سەر فرۆکەخانەی ھەولێری نێودەوڵەتیش رایگەیاند، ھێرشەکە تیرۆستی بووە و تا ئێستاش لێکۆڵینەوەکان بۆ ئەو مەبەستە بەردەوامە و شاری ھەولێریش شارێکی پارێزراوە و بە ھێرشانە ئەمنێتی تێک نادرێت.
پارێزگاری ھەولێر ئاماژەی بەوەشکرد، بۆ رووبەرووبوونەوەی وشکە ساڵی و کەمی ئاوی ژوورێکی عەملیات لە ھەموو لایەنە پەیوەندی دارەکان پێکھاتووە بۆ ئەوەی گرفتەکان دەستنیشان بکەن و لە ماوەی ٤٨ سەعاتدا بڕیاری لەبارەوە بدەن، ھەروەک چەند بیرێکی نوێ لە ھەولێر لێدەدرێت و ئەوانەشی پەکیان کەوتووە نۆژەن دەکرێنەوە.
ئەڵمانیا بەپێی بڕیارێکی نوێی فیدراڵی، بەکارھێنان و بڵاوکردنەوەی دروشم و ئاماژەکانی گروپی تیرۆریستی داعش و قاعیدە و ئیخوان موسلیمین و گورگە بۆرەکانی تورکیا و بزووتنەوەی حەماس و باڵی سەربازی حزبوڵای لوبنانی قەدەغەکرد، ھەر لایەنێکیش ئەو بڕیارە پێشێل بکات، بە بڕی چوار ھەزار یۆرۆ یاخود مانگێک زیندانی کردن سزا دەدرێت، ئەگەر پێشێلکارییەکەش دووبارە بکرێتەوە سزاکە دەگاتە ١٠ ھەزار یۆرۆ یاخود زیندانی کردن بۆ ماوەی شەش مانگ.
ئەڵمانیا چەندین جاریش رایگەیاندووە، رێگە نادات خاکەکەی بکرێتە مۆڵگەی گروپە توندڕە و و قەدەغەکراوەکان بە تایبەت "ئیخوان موسلیمین".
ھاوکات ئەنجومەنی نیشتمانی نەمسا یاسای روبەڕوبوونەوەی تیرۆر و توندڕەوەکانی پەسەندکرد، بە ئامانجی پشتیوانی کردنی ھەوڵەکانی دەوڵەت بۆ قەدەغەکردنی چالاکی رێکخراوە تیرۆریستییەکان.
پەیامنیری کوردسات نیوز لە ھەولێر رایگەیاند، لە شەڕەکەدا پۆلیسێک بریندار بووە
زانیاری زیاتر بڵاودەکەینەوە
راگەیاندنی پەیوەندییەکانی مەرزی نێودەوڵەتی باشماخ رایگەیاند، لەسەر داوای لێپرسراوانی ئێران لە رۆژی پێنچ شەممەوە ھیچ ھاوڵاتییەکی ھەرێمی کوردستان، رێگەی پێنادرێت لە مەرزی باشماخەوا بچێتە ناو خاکی ئێران بەبێ ئەوەی پشکنینی کۆرۆنا لە جۆری (پی سی ئاڕ)ی ئەنجام نەدابێت.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە، ئەو ھاوڵاتیانەی ھەرێمی کوردستان دەیانەوێت لەو مەرزەوە گەشتی کۆماری ئیسلامی ئێران بکەن پێویستە ھەڵگری فیزەی (نەخۆشی و دەرمان یان بازرگانی و وەبەرھێنەر، یان خاوەن ئیقامەی کارپێکراو یان خوێندن)بن.
وەزارەتی دارایی ئاماژەی بەوە کردووە، ئەو گشتاندنەی باس لە چاوخشاندن بە سەرجەم موچە و دەڕماڵەی بەخشین و ئیمتیازاتەکانی فەرمانبەران دەکات، ئەو فەرمانبەرانە دەگرێتەوە کە خوێندنی بەیانیانیان لە دەرەوەی وڵات بە بێ مۆڵەتی خوێندن بە دەر لە یاسا و ڕێنمایە بەرکارەکان تەواو کردووە و بڕوانامەیان بەدەستھێناوە، ھەموارکردنەوەی بڕوانامەی ئەو کەسانەش لێکەوتە داراییەکانی ھەموارکردنی بڕوانامەکانیان ھەڵدەوەشێنێتەوە.
لە روونکردنەوەکەدا ئاماژە بەوەش کراوە، وەزارەتی دارایی و ئابوری دەسەڵاتی ھەڵوەشاندنەوەی ھیچ بڕوانامەیەکی نییە و لە ڕۆژانی داھاتووش ڕوونکردنەوەی یاسایی تایبەت بەو بڕیارە لە ئەنجومەنی وەزیرانەوە دەردەچێت.
ھەروەھا لەبارەی دۆسییەی گومرگەکانەوە داوای کردووە حکومەت ھەنگاوی جددی و خێرا بگرێتەبەر، بۆ کۆنترۆڵکردنی دەروازەکان لە ھاوردەکردنی کاڵاکان بەرێگەی قاچاغ ، سەبارەت بە باج و رسومات داوایکردووە حکومەت عەدالەت جێبەجێ بکات لە وەرگرتنی باج کە بەشیوەیەک نەبێ لە ھەندی کۆمپانیا وەربگیرێت و لە ھەندێکی تر وەرنەگیرێت، لەبارەی کۆکردنەوەی داھاتی کارەبا پەرلەمان دەڵێت پێویستە پێداچوونەوەی جددی بکرێت لە گرێبەستەکان و کۆکردنەوەی داھاتی کارەبا، جگە لەوە پەرلەمان بە پێویستی زانیوە حکومەت دیراسەتێکی جددی بکات لەسەر چارەسەرکردنی گرفتی مووچەخۆرانی (گرێبەست و وانەبێژان) تا دڵنیابن لە داھاتووی خۆیان.
راسپاردەکان
لەسەر داوای سەرۆکایەتیی پەرلەمان لە رۆژی ٢٨-٦-٢٠٢١ ھەرسێ لیژنەی یاسایی، دارایی و کاروباری ئابووری، وزە و سامانە سرووشتییەکان و پێشەسازی و بازرگانی، لەبەر رۆشنایی کۆبوونەوەی (١٧کاژێری) پەرلەمانی کوردستان بە ئامادەبوونی تیمی ئەنجوومەنی وەزیران لەسەر دۆخی دارایی لە ھەرێمی کوردستان. لە رۆژی ٧-٧-٢٠٢٠ ھەر سێ لیژنەی پەرلەمانی کۆبوونەوی ھاوبەشی خۆیان ئەنجام دا و ئەم راسپاردانەی خوارەوەیان ئامادەکرد کە ئاراستەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان بکرێت، بە مەبەستی کۆتاییھێنان بە (لێبڕینی مووچە و کارکردن بۆ کۆکردنەوەی تەواوی داھاتەکان بۆ خەزینەی حکومەت).
راسپاردەکانی پەرلەمانی کوردستان خۆی لە شەش تەوەر دەبینن، ھەر ھەموویان یارمەتیدەر دەبن بۆ حکومەتی ھەرێمی کوردستان کە دەستی کراوە دەبێ بۆ باشتر کۆکردنەوەی داھات، کە بە شێوەیەک دابەشبکرێت کە چی دیکە پێدانی مووچە لە ھەرێمی کوردستان دوانەکەوێت و بەبێ لێبڕینی ٢١٪ دابەشبکرێت.
ھەروەھا باشترکردن و رێکخستنەوەی داھات لە ھەرێمی کوردستان، رۆژانە ئەو داھاتە کۆبکرێتەوەو بە ئامانجی ئەوەی ھەر ٣٠ رۆژ جارێک مووچە دابەشبکرێت و لەکاتی خۆیدا و بەکەمترین ماوە مووچە بگاتە دەست مووچەخۆران.
ھەروەھا داوادەکەین، حکومەتی ھەرێمی کوردستان کاری جددی بکات بۆ ئامادەکردن و ناردنی بودجە بۆ پەرلەمانی کوردستان، تاوەکو لانیکەم شەفافییەت لە داھات و خەرجیی حکومەت بەدیبکرێت و، دادپەروەری ھەبێت لە دابەشکردنی داھاتی ھەرێمی کوردستان.
یەکەم: دۆسییەی نەوت:
حکومەت پەلە بکات لە ئەنجامدانی چاکسازی لە مەلەفی نەوت بە گوێرەی رێکارە یاساییەکان، بە شێوەیەک لە کرێ و خەرجی کۆمپانییاکانی نەوت، بە ئاراستەی ئەوەی خەرجی نەوتی کە (٥٨٪) کەمبکرێت و زۆرترین داھاتی نەوت بۆ حکومەت بگەڕێتەوە. بۆیە داوا دەکەین، رێکخستنەوە لە گرێبەستەکانی نەوتدا بکرێت، ھەروەھا کەرتی نەوت بەرەو پێشەسازی ببردرێت. ئەمەش یارمەتیدەردەبێت بۆ حکومەت لەبەردەستبوونی داھاتی زیاتر، لانیکەم بۆ پێدانی مووچەی مووچەخۆران بە بێ لێبڕین.
داوا دەکەین حکومەت ئەم ھەنگاوانە بە خێرا بگرێتەبەر بۆ زیاتکردنی داھاتی نەوت وەک ئەوەی لە دوایین راپۆرتی دیلۆیتدا ھاتووە:
١- پێداچوونەوە و وردبینیکردن بە خەرجیی کۆمپانیاکانی نەوت (کۆمپانیاکانی خزمەتگوزاری، سیستەمی پێدانی مووچە و بەکرێدانی ئالییات، پاراستنی ئاسایشی کۆمپانیاکان لەلایەن کۆمپانیای ئەمنی کەرتی تایبەتەوە).
٢- پێداچوونەوە بە گرێبەستی کرێی بۆری نەوت.
٣- پێداچوونەوە بە سیستەمی فرۆشتنی نەوت بە شێوەیەک ئەو داشکانەی دەکرێت بەرەو کەمکردنەوە بچێت.
دووەم: دۆسییەی گومرگەکان:
١- لیژنەی دارایی و کارۆباری ئابووریی پەرلەمانی کوردستان بەدواداچوونی مەیدانی بۆ دەروازە سنوورییەکانی ھەرێمی کوردستان کردووە. ئەوەی بەدیکراوە لە گومرگەکانی فەرمی و نافەرمی، وەک پێویست داھاتەکانی بۆ حکومەت کۆناکرێتەوە و ناگەڕێتەوە خەزینەی حکومەت. بۆیە داوا لە حکومەتی ھەرێمی کوردستان دەکەین ھەنگاوی جددی و خێرا بگرنە بەر، بۆ کۆنترۆڵکردنی دەروازەکان لە ھاوردەکردنی کاڵاکان بەرێگەی قاچاغ و کاری قاچاخچییەتی. ئەمە وادەکات داھات زیادببێت.
٢- ئەنجوومەنی وەزیران پەلە بکات لە وەرگرتنی بڕیاری کۆتایی لەسەر گرێبەستەکانی حکومەت لەگەڵ ئەو کۆمپانیایانەی خزمەتگۆزاری پێشکەش دەکەن لەنێو دەروازە سنوورییەکان بە شێوەیەک لە بەرژەوەندی حکومەتدابێت کە لانیکەم گرێبەستەکان (٥٠ بە ٥٠) بێت. ھەروەھا ھەندێ کۆمپانیا لە خاڵە سنوورییەکان کارەکانیان حکومەت خۆی بیکات وەک (تەعقیم، سۆنەر، قەپان و راگەیاندنی گومرگی).
٣- سیستەمی بانکی ئەلیکترۆنی لە دەروازەکان دابنرێت، رۆژانە کۆی داھاتی دەروازەکان بە شەفافییەت تێیدا تۆماربکرێت، ئەم سیستەمە لە ئەنجوومەنی وەزیران و وەزارەتی دارایی ھەبێت کە رۆژانە چاودیریی داھاتی دەروازەکان بکرێت.
٤- دەستەی دەروازە سنوورییەکان لە ھەرێمی کوردستان دابمەزرێت، بۆ ئەوەی یەک سیاسەتی دەروازە سنورییەکان لە ھاوردەکردن و داھات ھەبێت.
سێیەم: باج و رسوومات:
رێکخستنەوە و سیاسەتی ئێستای باج لە ھەرێمی کوردستان لەسەر ھاونیشتمانیانی کەمدەرامەت رەنگی داوەتەوە
ھەست دەکرێت لە کۆکردنەوەی باج دادپەروەری نییە لە نێوان پارێزگاکان، پێویستە ئەنجوومەنێکی ھاوبەش دروستبکرێت بۆ دانانی ستراتیژییەتی باج تاوەکو (فەجوا) لە کۆمەڵگە دروست نەبێت. ئەم ئەنجوومەنە لەنێوان ھەر یەک لە وەزارەتی دارایی و ئابووری، بازرگانی و پێشەسازی، دەستەی وەبەرھێنان بۆ ئەوەی سیاسەت و سیستەمێکی رێکخراو ھەبێ لە وەرگرتنی باج. ھەروەھا عەدالەت ھەبێ لە وەرگرتنی باج کە بەشیوەیەک نەبێ لە ھەندێ کۆمپانیا وەربگیرێت و لە ھەندێکی دیکە وەرنەگیرێت.
چوارەم: کۆکردنەوەی داھاتی کارەبا:
پێویست دەکرێت پێداچوونەوەی جددی بکرێت لە گرێبەستەکانی کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی کارەبا لە ھەرێمی کوردستان و کۆکردنەوەی داھاتی کارەبا، چونکە حکومەت خۆی دەڵێت داھاتی کارەبا وەک پێویست کۆناکرێتەوە. ھەروەھا ھەنگاوی جددی بھاوێژرێت بۆ بڕینی ھێڵی کارەبا کە دەدزرێت. ئەمەش وا دەکات داھاتی کارەبا زیاتر کۆبکرێتەوە. کە مانگانە ٨٠ ملیۆن دۆلار خەرجی کارەبا ھەیە و داھاتەکەی ٤٠ ملیۆن دۆلارە؟
ھەروەھا قەرزەکانی حکومەت لای ھاونیشتمانییان بە پلانێکی نوێ وەربگرێتەوە کە دیدڵاینەکەی ٥ ساڵ بێت بە شێوەیەکی قیست، ئەویش قەرزی (کارەبا، ئاو و قەرزەکانی دیکە) کە ساڵانە ٢٠٪ وەربگیرێت.
پێنجەم: جێبەجێکردنی یاسای چاکسازی
داوا لە حکومەت دەکەین ھەموو ھەوڵەکانی خۆی بخاتەگەڕ بۆ جێبەجێکردنی یاسای چاکسازی و نەھێشتنی رێگرییەکانی بەردەم ئەم یاسایە و ئاشکراکردنی ئەو کەس و لایەنانەی ئاستەنگ بۆ ئەم یاسایە دروست دەکەن. داھاتی یاساکەش بەشێوەیەکی دادپەروەرانە وەک لەنێو خۆدی یاساکەدا ھاتووە بۆ زیادکردنی مووچەی ئەو مووچەخۆرانەبێ کە کەمترین مووچەیان ھەیە.
شەشەم: مووچەخۆرانی گرێبەست و وانەبێژان
پێویستە لەسەر حکومەت دیراسەتێکی جددی بکات لەسەر چارەسەرکردنی گرفتی مووچەخۆرانی (گرێبەست و وانەبێژان) لە ھەرێمی کوردستان، تاوەکو دڵنیابن لە داھاتووی خۆیان.
پەرلەمانی ئەوروپا کۆبووەوە و پڕۆژە بڕیارێکی لە بارەی فشارەکانی حکومەتی تورکیا لە لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانی تورکیا بە تایبەتی ھەدەپە پەسەند کرد و ڕەخنەی لە سیاسیەتی تورکیا بەرامبەر پارتە ئۆپۆزسیۆنەکان گرت.
پەرلەمانی ئەوروپا داوای لە تورکیا کرد، دەست لەو سیاسەتە ھەڵبگرێت، کە بەرامبەر پارتە سیاسییەکان دەیکات، ھاوکات ئیدانەی لێسەندنەوەی مافی پەرلەمانتاریەتی لە پەرلەمانتاران کرد و داواشیکرد، ئەو پەرلەمانتارانەی ھەدەپە کە لە زیندانەکاندان ئازاد بکرێن و ئەو تۆمەتانەی دراوەتە پاڵیان لابدرێن.
ئەبوعەلی عەسکەری، بەرپرسی بەشی ئەمنی کەتائیبی حزبوڵای عێراق لە پەیامێکدا ڕایگەیاند، ھێرشکردنە سەر نێردە دیپلۆماسییەکان لەلایەن ئەوانەوە ڕەتکراوەیە و شەڕکردن لە دژی ھێزە داگیرکەرەکانیش بڕیارێکی تەواو عێراقییە و کەس دەستوەردانی تێدا ناکات.
عەسکەری دووپاتیشیکردووەتەوە، شەڕکردن لە دژی داگیرکەر ناوەستێت تا دوا سەربازیان لە عێراقدا مابێت و جەختیشدەکەنەوە، بەرگریکردن مافی ڕەوای عێراقییەکانە و بۆ ناچاکردنی داگیرکەرە تاکو وڵات جێبھێڵێت و بڕیارەکەی پەرلەمان بۆ پاشەکشەکردنی ئەمریکا جێبەجێ بکرێت.
لە کۆتایی پەیامەکەیدا عەسکەری دەڵێت، وەڵامدانەوەیان زۆر کەمەرشکێن و چاوەڕوان نەکراو دەبێت و وەک قۆناغەکانی پێشوو نابێت.
لەو بارەیەوە فائیق زێدان سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای دادوەری ڕایگەیاند، ھەندێک لە دۆسیەکانی کوشتنی خۆپیشاندەران و چالاکوانانی مەدەنی، یەکلابووەتەوە و بڕیاری لەسێدارەدان بۆ ئەفسەرێک دەرکراوە.
لە خۆپیشاندانەکانی مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٩، بە سەدان خۆپیشاندەر لە پارێزگاکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق کوژران و برینداربوون.
جۆو بایدن لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەنووسیدا وتی، ئەرکی سەربازی خۆیان لە ئەفغانستان جێبەجێ کردووە و کۆتایی مانگی داھاتوو بە تەواوی لەو وڵاتە دەکشێنەوە.
وتیشی، بەسەر ڕێکخراوی قاعیدەدا لە ئەفغانستان سەرکەوتن و ھەوڵی ئازادکردنی زیندانییە ئەمریکییەکان دەدەن.
بایدن باسی لەوەش کرد، کشانەوەی سەربازەکانیان لە ئەفغانستان خێراتر دەکەن و پێشتریش مەشقیان بە ھەزاران سەربازی ئەفغانی کردووە و پێویستیشە ھاوڵاتیانی ئەو وڵاتە بڕیار لە داھاتووی خۆیان بدەن.
