هەواڵەکان
محەمەد شەیاع سودانی، سەرۆک وەزیرانی عیراق، لە هەشتەمین ساڵیادی کۆچی دوایی سەرۆک کۆماری پێشووتری عیراق، جەلال تاڵەبانی، پەیامێکی ئاراستەی بافڵ تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کرد.
سودانی لە پەیامەکەیدا رۆڵی خەباتگێڕانەی مام جەلالی لە روبەڕووبوونەوەی دیکتاتۆریەت بەرز نرخاند و جەختی کردەوە کە میراتەکەی فاکتەرێکی گرنگە بۆ بەهێزکردنی بنەما دەستوورییەکان.
لە پەیامەکەدا، سودانی ئاماژەی بە رۆڵی نیشتمانی و خەباتگێڕانەی سەرۆک تاڵەبانی کردووە لە قۆناغە جیاجیاکانی مێژووی عیراقدا و رایگەیاندووە: "رۆڵی نیشتمانی و خەباتگێڕی سەرۆک تاڵەبانی وەبیردەهێنینەوە، کە چۆن لەگەڵ هێزە نیشتمانییە جیاجیاکان روبەڕووی دیکتاتۆرییەت بوونەوە، لە پێناو ئازادی عیراق و شکۆی گەلەکەی".
سەرۆک وەزیرانی عیراق هەروەها جەختی لەوە کردەوە کە ئەو میراتە سیاسی و فیکرییەی مام جەلال لەدوای خۆی بەجێی هێشتووە، دەبێتە پاڵنەرێک بۆ کارکردنی زیاتر. سودانی وتی: "میراتی سەرۆک تاڵەبانی پاڵنەرە بۆ کارکردن، لە پێناو چەسپاندنی بەهاکانی دادپەروەری و ئازادی و بەهێزکردنی بنەما دەستووری و یاساییەکان، کە نوێنەرایەتی چەترێکی سەرەکی دەکات بۆ هەموو عێراقییەکان".
ئەمڕۆ هەینی، لە میانی وتارێکدا لە "یەکەمین کۆنفرانسی زانستیی نێودەوڵەتیی سەرۆک مام جەلال، راستی و هەڵوێستە مێژووییەکان" کە لە زانکۆی سلێمانی بەڕێوەچوو، قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران، جەختی لەسەر پێویستیی جێبەجێکردنی بەرنامە و پەیڕەوکردنی لۆجیکی مام جەلال کردەوە بۆ روبەروبوونەوەی کێشەکان.
قوباد تاڵەبانی لە وتارەکەیدا رایگەیاند: "مام جەلال تەنیا باوکی ئێمە نەبوو، باوکی شۆڕشێک بوو، مامی هەمووان بوو. ئەو موڵکی هەموو عیراق بوو و پێویستە بەرنامەکەی جێبەجێ بکەین."
جێگری سەرۆک وەزیران ئاماژەی بە بنەما سەرەکییەکانی بیری مام جەلال کرد و وتی: "مام جەلال بڕوای تەواوی بە ئازادی، ئازادیی رادەبڕین، راگەیاندنی ئازاد، ئاشتی و یەکسانی لەنێوان ژن و پیاودا هەبوو و خەباتی لەپێناو ئەو ئازادییەدا کرد."
هەروەها قوباد تاڵەبانی وتیشی: "مام جەلال خەباتی بۆ سەروەریی یاسا دەکرد و باوەڕی وابوو هیچ کەسێک لە سەروو یاساوە نییە."
لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، قوباد تاڵەبانی ئاماژەی بەوەدا کە ئەگەر مام جەلال لە ژیاندا بمایە، شانازیی بە پێشکەوتنەکانی ئێستای سلێمانی و هێزی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە دەکرد کە توانیویەتی روبەڕووی ئاڵنگارییە سەختەکان ببێتەوە.
لە کۆتاییدا جەختی کردەوە: "پێموایە ئەگەر لۆجیکی مام جەلال پەیڕەو بکەین، دەتوانین بە ئاسانی روبەڕووی کێشەکان ببینەوە و تێیانپەڕێنین. پێویستە سوود لە نووسین و دیدگای مام جەلال وەربگرین تاوەکو لە رێگەیەوە خۆمان بەرەو پێشەوە ببەین."
هاوکات ئاماژەی بەوەدا؛ مام جەلال، مام جەلال نەدەبوو ئەگەر هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەدی لەگەڵ نەبوایە.
وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان رایگەیاند، دوای وەستانێکی کاتی بەهۆی کێشەیەکی تەکنیکییەوە، هەناردەکردنی نەوت بۆ بەندەری جەیهانی تورکیا ئاسایی بووەتەوە. ئەمە لە کاتێکدایە، سەرچاوە هەواڵییەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە هۆکاری راوەستانەکە پڕبوونی کۆگاکانی نەوت بووە لە بەندەرەکەدا.
بەپێی راگەیەندراوەکەی وەزارەت، "بەهۆی دروستبوونی چەند کێشەیەکی تەکنیکی لە بەندەری جەیهانی تورکی، هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان بۆ بەندەرەکە راوەستا."
وەزارەتی سامانە سروشتییەکان جەختی لەوە کردووەتەوە کە "لەکاتی ئێستادا ئەم کێشانە بەتەواویی چارەسەرکراون و هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان دووبارە دەستی پێکردەوە و بەردەوامە."
سەرچاوەیەک لە وەزارەتی نەوتی عیراق دەڵێت: هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان بەردەوامە و هیچ کێشەیەکی نییە.
سەرچاوەیەک لە وەزارەتی نەوتی عیراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، کۆگاکانی نەوت لە فیشخابور پڕبوون لە نەوت و چاوەڕوان دەکەن کەشتی گواستنەوەی نەوت هەڵگر، بگاتە بەندەری جەیهان و نەوتی بەرهەمهێنراوی هەرێمی کوردستان بۆ بازارەکانی جیهان بگوازێتەوە.
ئەو سەرچاوەیە ئەوەشی بۆ کوردسات نیوز ئاشکراکرد، بڕیارە سبەینێ یاخود دوو سبەی کەشتی نەوت هەڵگر بگاتە بەندەری جەیهان، وەکو دووەم قۆناغی فرۆشتنی نەوتی هەرێم، نزیکەی 700 بۆ 900 هەزار بەرمیل نەوت، رەوانەی بازاڕەکانی جەیهانی فرۆشتنی نەوت بکرێت.
ئەمەش دوای ئەوەهات، کە لە میادییاکاندا چەند هەواڵێک بڵابوونەوە، هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان راگیراوە، بەڵام وەزارەتی نەوتی عیراق ئەو هەواڵانە رەتدەکاتەوە و دەڵێت: هەناردەکردن بەردەوامە و بەهۆی پڕبوونی کۆگاکان راگیرانەکە تەنها بۆ ماوەی چەند سەعاتێک بووە.
ئەمڕۆ لە ساڵیادی ماڵئاوایی سەرۆک مام جەلال، حەوتەمین پیشانگەی نێودەوڵەتیی سلێمانی بۆ کتێب دەکرێتەوە.
ئەمڕۆ لەیەکەم رۆژدا چەند چالاکییەک بۆ رێوڕەسمی کردنەوەی پێشانگەکە بەڕێوەدەچێت، هەروەها بڕیارە شاناز ئیبراهیم ئەحمەد خانمی یەکەمی عیراق و قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێم و چەندین لێپرسراوی حکومی و حزبی بەشداری تێدا بکەن.
لە ساڵیادی ماڵئاوای سەرۆک مام جەلال، لە یەکەم و دووەم رۆژی پێشانگەکە چەندین رێورەسم تایبەت بە خەباتی سیاسی و کاریزمایی سەرۆک مام جەلال بەڕێوەدەچێت.
پێشانگەکە بۆ ماوەی 11 رۆژ بەردەوام دەبێت و هاووڵاتیان دەتوانن لە سەعات 10ـی بەیانی بۆ 10ـی شەو سەردانی پێشانگەکە بکەن.
هاوکات ئەو هاووڵاتیانەی ئۆتۆمبێلی خۆیانیان پێ نییە و خوازیارن سەردانی پێشانگەکە بکەن، ئاسانکارییان تەواویان بۆ ئەنجامدراوە و پاسیان بۆ دابیندەکرێت بۆ ئەوەی سەردانی پێشانگەکە بکەن.
173 جێگەی ئاماژەیەدەزگای چاپ و ناوەندی ناوخۆیی و بیانی لە 17 وڵاتەوە بەشدارییان تێدا کردووە و هەزاران ناونیشانی کتێب بەردەست دەبن.
ئەمڕۆ 3ـی10ـی2025 هەشتەمین ساڵیادی کۆچی دوایی سەرۆک مام جەلالە، سەرۆک مام جەلال هەشت ساڵ بەر لە ئێستا لە نەخۆشخانەیەکی ئەڵمانیا کۆچی دوایی کرد و دڵە گەورەکەی لەکارکەوت.
سەرۆک مام جەلال وەک یەکەم کورد و یەکەم سەرۆک کۆماری عیراق دوای روخانی رژێمی بەعس، لە رۆژی 6 ی نیسانی 2005 بۆ یەکەمجار لە مێژووی عیراقدا وەک کوردێک بووە سەرۆک کۆماری عیراق.
سەرۆک مام جەلال لە ناوەڕاستی ساڵی 1970 لەگەڵ خاتوو هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد هاوسەرگیریی کردووە، مام جەلال لەگەڵ ئەوەی خوێندکار بووە لە بەغداد و دوای تەواوکردنیشی لە کاری سیاسی و رێکخراوەیی بەردەوامبووە.
لەدوای روخانی رژێمی بەعس، لە ساڵی 2003، سەرۆک مام جەلال ئەندامی مەجلیسی حوکمی عیراق بووە و بۆ خولێکیش سەرۆکی ئەو مەجلیسە بووە، لە داڕشتنەوەی دەستوری عیراقدا رۆڵی سەرەکیی گێڕاوە.
سەرۆک مام جەلال، رۆژی 17-12-2012 لە بەغداد باری تەندروستیی تێکچوو، دواتر رەوانەی نەخۆشخانەیەکی ئەڵمانیا کرا و دوای وەرگرتنی چارەسەر لە رۆژی 19-7-2014 گەڕایەوە سلێمانی، دوای ماوەیەک مام جەلال لە بەغداد رەوشی تەندروستی جارێکی دیکە تێکچوو و گەیەندرایە وڵاتی ئەڵمانیا بۆ چارەسەر، لە رۆژی 3ـی تشرینی یەکەمی 2017دا لە نەخۆشخانەیەکی ئەڵمانیا لە تەمەنی 84 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
ئەمڕۆ هەشت ساڵ تێپەڕ دەبێت بەسەر كۆچی دوایی سەرۆك 'مام جەلال' رابەڕی شۆڕشی نوێ و دامەزرێنەری یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و یەكەمین سەرۆك كۆماری هەڵبژێرداوی عیراق، كە 50 ساڵ تەمەنی بۆ خەباتی ئازادی و رزگاری و دیموكراسی و بەدەستهێنانی مافەكانی گەلی كورد لە عیراق تەرخانكرد.
'جەلال حیسامەددین شوكروڵڵا تاڵەبانی' لە 12ـی تشرینی دووەمی ساڵی 1933، لە گوندی كلكانی بناری چیای كۆسرەت لەدایك بووە، سەرەتای منداڵی هەر لەو گوندە بووەە و قۆناغی لاوێتیشی لە كەركوك و هەولێر بووە.
'سەرۆك مام جەلال' لە دوای ساڵی 1946 پەیوەندی بە پارتی دیموكراتی كوردستانەوە دەكات و لە رۆژنامەی ( رزگاری ) لەژێر نازناوی ( ئاگر ) وتارەكانی بڵاودەكردەوە، لە ساڵی 1947 وەك ئەندام لە پارتی دیموكراتی كوردستان ئەركی حزبی پێدەسپێدرێت، و لە ساڵی 1948دا، بەنوێنەرایەتی خوێندكارانی كۆیە، بەشداری لە یەكەمین كۆنگرەی خوێندكارانی عێراق دەكات.
لە ساڵی 1951 دەبێتە ئەندامی لیژنەی ناوچەی پارتی لە كۆیە، لە ساڵی 1952 ئەوكات كە خوێندكاری كۆلیژی ماف دەبێت لە زانكۆی بەغداد، رێكخستنەكان لە پەرتەوازەیی دەباز دەكات و، لە ساڵی 1953 بە ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی پارتی هەڵدەبژێردرێت، لە هەمان ساڵدا بە سكرتێری گشتی قوتابیانی كوردستان هەڵدەبژێردرێت و ( یەكێتیی لاوانی دیموكراتی كوردستان) دادەمەزرێنێت.
لە ساڵی 1954 بە ئەندامی مەكتەبی سیاسی پارتی هەڵدەبژێرێت، لە ساڵی 1958 سەرپەرشتی رێكخستنی خۆپێشاندانی جەماوەری سلێمانی دەكات و لە هەڵگریسانی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی 1961 بەرپرسیارێتی ناوچەی سلێمانی لە ئەستۆ دەگرێت، لە ساڵی 1963، بە سەرۆكایەتی وەفدێك دەچێتە بەغداد، بۆ چارەسەركردنی كێشە و داننان بە مافەكانی گەلی كوردا لە عیراق.
لە 1ی -6ی -1975 لە دیمەشق لەگەڵ لەگەڵ هەڤاڵانیدا (نەوشیروان مستەفا و دكتۆر كەمال فوئاد و دكتۆر فوئاد مەعسوم و عادل موراد و عومەرشێخ مووس و عەبدولرەزاق فەیلی) یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانیی دامەزراندو نەخشەی بۆ هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی نوێ دانا.
لەدوای رووخانی رژێمی سەددام لە ساڵی 2003، دەبێتە ئەندامی (ئەنجوومەنی حوكم) و بۆ خولێكیش سەرۆكی ئەنجوومەنەكە دەكات و لە نوسینەوە و داڕشتنەوەی دەستووری هەمیشەیی عیراقدا رۆڵی سەرەكیی دەگێرێت
لە 06 نیسانی 2005، مام جەلال بە 227 دەنگی ئەندامانی كۆمەڵەی نیشتمانی عیراق بە یەكەمین سەرۆكی هەڵبژێراوی عیراق هەڵبژێردرا، و تاڵەبانی لە فراوانترین دەروازەكانەوە چووە ناو مێژووی كورد و هەروەها لە جوانترین دەروازەشەوە چووە ناو مێژووی عیراق و لە ناودارترین دەروازەشەوە چووە نێو مێژووی سیاسی و دیموكراسی جیهانەوە، .
(سەرۆك مام جەلال) دامەزرێنەر و سكرتێری گشتیی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و سەرۆك كۆماری عێراقی فیدڕاڵ و داكۆكیكاری ماف و دیموكراسیی كورد لە عێراق، جگە لەوەی كە كەسایەتیەكی سیاسییە خەباتگێرێكی هۆشمەندو نووسەرو یاساناس، وەك رۆژنامەنووسێكیش بە شێوەیەكی كاریگەر بەشداری كردووە لە تیشكخستنە سەر تێكڕای بزووتنەوەی سیاسی عیراق و ناوچەكەو بزووتنەوەی سیاسی كوردی.
لەرۆژی 3/10/2017 (سەرۆك مام جەلال) لەتەمەنی 84 ساڵیدا، ماڵئاوایی كرد.
هەرێمی كوردستان و عیراقیش بۆ هەمیشە نەبەردی و تێگەشتن و رابەرایەتی و سەركردایەتی سەرۆك مام جەلال لە بیر ناكات و سەركردەكانی جیهانیش دۆستایەتی ئەویان لە یاد دەبێت.
بوومەلەرزەیەک بە گوڕی 5.3پلەی رێختەر ناوچەی "زەوارە"ی لە پارێزگای ئیسفەهانی ئێران هەژاند.
بەپێی زانیارییە سەرەتاییەکان، ناوەندی بوومەلەرزەکە لە قووڵایی 10کیلۆمەتریی زەویدا بووە.
هەروەها باس لەوەشکراوە کە بوومەلەرزەکە لە شارەکانی قوم و تارانیش هەستی پێکراوە. تا ئێستا هیچ زانیارییەک لەبارەی زیانە گیانی و ماددییەکانەوە بڵاونەکراوەتەوە.
بانگەشەی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق دەستیپێكرد و ژمارە 222 لیستی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانە بۆ ئەو هەڵبژاردنە.
ئەمڕۆ بانگەشەی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق دەستیپێكرد و تا بەرەبەیانی 8ی 11 بەردەوام دەبێت و كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عیراقیش دەڵێت، 38 حزب و 38 هاوپەیمانی و 79 كاندیدی سەربەخۆ بەشداری پرۆسەكە دەكەن.
لە تیروپشكی هەڵبژاردندا ژمارەی لیستی یەكێتی نیشتمانیی كوردستان 222 بوو و لە سەرجەم پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان كاندیدی هەیە.
بەپێی داتاكانی كۆمیسیۆن حەوت هەزار و 768 كەس كاندیدن بۆ هەڵبژاردنەكە و لەو ژمارەیەش پێنج هەزار و 520 كاندیدیان لە رەگەزی نێرن و ژمارەی كاندیدە ژنەكانیش دوو هەزار و 248 كەسە.
816 كاندید بەهۆی تێوەگلان لە گەندەڵی و هەبوونی پێشینەی تاوان و نەبونی مەرجی كاندیدبوون دوورخراونەتەوە .
سەرۆک کۆمار، د. لەتیف رەشید، ئەمڕۆ پێنجشەممە، لە بەغداد پێشوازی لە سەید عەممار حەکیم، سەرۆکی رەوتی حیکمەی نیشتمانی کرد و لەگەڵیدا کۆبووەوە.
بەپێی راگەیەندراوێکی سەرۆکایەتیی کۆمار، لە دیدارەکەدا گفتوگۆ لەبارەی پێشهاتە گشتییەکانی وڵات، بەتایبەتی رەوشی سیاسی، ئەمنی و ئابووری کرا. سەرۆک کۆمار جەختی لە گرنگیی بەهێزکردنی دیالۆگ لەنێوان هێزە نیشتمانییەکان کردەوە بەمەبەستی پاراستنی سەقامگیریی وڵات و بەدیهێنانی خواستی گەلی عیراق.
هەر لە کۆبوونەوەکەدا، باس لە ئامادەکارییەکان بۆ هەڵبژاردنی داهاتووی پەرلەمانی عیراق کرا. لەمبارەیەوە، سەرۆک کۆمار پێویستیی دەستەبەرکردنی پرۆسەیەکی سەرکەوتووی هەڵبژاردن و رەخساندنی کەشێکی گونجاوی دووپاتکردەوە و پشتیوانیی سەرۆکایەتیی کۆماری بۆ هەموو هەوڵێک نیشاندا کە ئامانج لێی سازکردنی هەڵبژاردنێکی ئازاد و شەفاف بێت.
لای خۆیەوە، سەید عەممار حەکیم رۆڵی سەرۆک کۆماری لە پێشخستنی گفتوگۆی نیشتمانی بەرز نرخاند و جەختی لە گرنگیی هەوڵەکان کردەوە بۆ تێپەڕاندنی ئاستەنگەکانی ئێستا و ئەنجامدانی چاکسازیی پێویست.
لیژنەی ئارامیی هەڵبژاردنەکان لە پارێزگای سلێمانی، بە سەرۆکایەتی د. هەڤاڵ ئەبوبەکر، لە فەرمانێکی کارگێڕیدا چەند بڕیار و رێنماییەکی نوێی تایبەت بە هەڵمەتی بانگەشەی هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقی دەرکرد.
فەرمانەکە کە ئەمڕۆ پێنجشەممە، دەرچووە، داوا لە سەرجەم قەوارە، هاوپەیمانێتی و کاندیدەکان دەکات پابەندی یاسا و رێنماییەکانی کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان بن و بانگەشەکانیان بە شێوازێکی مەدەنیانە و دوور لە توندوتیژی ئەنجام بدەن.
بەپێی فەرمانەکە، هەڵگرتنی چەک، دیاردەی چەکداری، نمایشی سەربازی و رێکخستنی کاروانی ئۆتۆمبێل بە جۆرێک کە ببێتە هۆی تێکدانی هاتوچۆی گشتی، بە توندی قەدەغە کراوە.
لیژنەکە حەوت خاڵی وەک رێنمایی بۆ لایەنەکان داناوە:
١- پێویستە هەموولایەک پابەندی یاساو بڕیارو رێنمایی و رێساکانی کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عیراق و لیژنەی باڵای ئارامیی هەرێمی کوردستان بۆ هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقی فیدراڵ بن.
٢- پێویستە هەموو کاندیدو قەوارەو هاوپەیمانێتییەکان و هەوادارو پشتیوانەکانیان بە شێوازێکی مەدەنیانەی دوور لە توندوتیژیی و بەریەککەوتن، بە پاراستنی تەواوی ئارامیی و ئاسایش و سەقامگیریی گشتییەوە، بانگەشەی هەڵبژاردنەکان بکەن.
٣- هەڵگرتنی چەک و دیاردەی چەکداریی و نمایشی سەربازیی لە هەڵمەتی بانگەشەی هەڵبژاردنەکاندا قەدەغەن.
٤- کاروان و کەژاوەی لەدوای یەک و درێژی ئۆتۆمبێل، کە ببنە مایەی تێکدانی هاتووچۆی گشتیی و گرتنی ڕێگاو شەقامەکان، قەدەغەن.
٥- داوا لە هەموولایەک دەکەین لە هەر ڕووداو و دۆخێکی نەخوازراودا، پەنا بۆ دادگاو بۆ کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عیراقی فیدراڵ و دامەزراوە فەرمییەکان ببەن و لە هەر ڕووبەڕووبوونەوەو هێرش و تۆڵەکردنەوەیەکی کەسیی و کۆیی، خۆیان بەدوور بگرن.
٦- پابەندی تەواوی ڕێنمایی و ڕێکارەکانی سەرۆکایەتیی شارەوانیی سلێمانی و شارەوانیی یەکە کارگێڕییەکان و بەڕێوەبەرایەتی هاتووچۆی پارێزگای سلێمانی و فەرمانگا پەیوەندیدارەکانی تایبەت بە هەڵمەتی هەڵبژاردنەکان بن.
٧- پێویستە هەموو فەرمانگاکانی حکومەت، هاوکار بن لە فەراهەمکردنی زەمینەیەکی یاسایی هاوبەش و هاوسەنگ بۆ بەڕێوەچوونی پرۆسەکە بەبێ جیاوازیی، نابێت هیچ بانگەشەیەکی هەڵبژاردن لە فەرمانگا حکومییەکاندا بکرێت و، نابێت هیچ کەلوپەل و کەرەستەیەکی ماڵیی و دارایی و شوێنێکی حکومەت بۆ بانگەشەی هەڵبژاردنەکان بەکاربهێنرێت.
عیراق دەست بە هەناردەکردنەوەی نەوتی کوردستان دەکات لەژێر میکانیزمێکی شەفاف و سەرپەرشتیی سۆمۆدا
کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عیراق (سۆمۆ)، ئەمڕۆ پێنجشەممە، دەستپێکردنی هەناردەکردنی نەوتی خاوی کێڵگەکانی هەرێمی کوردستانی راگەیاند و ئاشکرای کرد، یەکەمین کەشتیی هەڵگری نەوتی هەرێمی کوردستان لە بەندەری جەیهان فرۆشرا بە بازاڕەکانی جیهان و ئەم هەنگاوەشی بە "چارەنووسساز" وەسفکرادووە بۆ بەهێزکردنی یەکڕیزی لە بەڕێوەبردنی سامانە نیشتمانییەکان.
بەپێی راگەیەندراوێکی سۆمۆ، یەکەمین کاروانی هەناردەکردن لە رێگەی کەشتیی نەوتهەڵگری "Vallesina"ـەوە ئەنجامدراوە. پرۆسەکە بەپێی ئەو میکانیزمانەی کە پەسەندکراون و لە چوارچێوەی ئەو شەفافیەتەی حکومەتی فیدراڵی پەیڕەوی دەکات، بەڕێوەچووە بۆ مسۆگەرکردنی بەرزترین ئاستی چاودێریی دارایی و کارگێڕی.
کۆمپانیاکە جەختی کردووەتەوە کە تیمە پسپۆڕەکانیان، بە هەماهەنگی لەگەڵ کارمەندانی کۆمپانیای نەوتی باکور، راستەوخۆ سەرپەرشتیی قۆناغەکانی بارکردنیان لە بەندەری جەیهانی تورکیا کردووە، بۆ دڵنیابوون لە ئاسانکاریی رێکارەکان و جێبەجێکردنی ستانداردە تەکنیکییە جیهانییەکان.
لە کۆتایی راگەیەندراوەکەدا، سۆمۆ ئاماژەی بەوەشکردووە کە ئەم هەنگاوە پابەندبوونی دەوڵەت نیشان دەدات بۆ یەکخستنی هەوڵە نیشتمانییەکان لە بەڕێوەبردنی کەرتی وزەدا، هەروەها بەهێزکردنی پێگەی عیراق وەک سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو لە بازاڕە جیهانییەکاندا.
بەبۆنەی هەشتەمین ساڵیادی کۆچی دوایی سەرۆک مام جەلالەوە مەکتەبی سیاسی یەکێتیی پەیامێکی بڵاوکردەوە و تیایدا هاتووە: کۆچی دوایی سەرۆک مام جەلال، سەرتاسەری کوردستان و عیراق و ناوچەکە و دونیای دیموکرات و ئاشتیخوازانی جیهانی خەمبار و نیگەران کرد.
دەقی پەیامەکەی مەکتەبی سیاسی:
پەیامی مەکتەبی سیاسی
بۆ هەشتەمین ساڵیادی کۆچی دوایی سەرۆک مام جەلال
——-
هەشت ساڵ لەمەوبەر ، کوردستان، ڕابەرێکی مەزن و مێژوویی ، تێکۆشەر و پێشمەرگەی زیاتر لە شەست ساڵ خەباتی ڕزگاریخوازی کوردستانی و ..عیراقی دیموکرات و فیدرالیش یەکەمین سەرکۆماری هەڵبژێردراوی لە دەست دا و بەرەو دوا مەنزڵی نەمریی بەرێکرد.
کۆچی دوایی سەرۆک مام جەلال، سەرتاسەری کوردستان و عێراق و ناوچەکە و دونیای دیموکرات و ئاشتیخوازانی جیهانی خەمبار و نیگەران کرد.
سەرۆک مام جەلال مێژووییەکی پرشنگداری بۆ گەلی کوردستان ، بۆ خەباتی دیموکراتی و مافخوازی و دادپەروەری لەسەرتاسەری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تۆمار کرد کە هەر لە نەوجەوانی و لاوێتییەوە تا دوا ماڵئاوایی یەکجارەکی، بێوچان خەباتی هەمەلایەنەی فیکری ، رێکخراوەیی ، سیاسیی ، جەماوەری و پێشمەرگایەتی بەرپاکرد بۆ بەدیهێنانی مافە ڕەواکانی گەلی کوردستان و پیادەکردنی بژاردەی فیدراڵی ، دیموکراسی، دادپەروەری و پێکەوە ژیان لە عێراقی فرە پێکهاتەدا.
لە تێکۆشانی شۆڕشگێڕی و پێشمەرگایەتیدا، مام جەلال نموونەی گەورە و باڵای ڕابەری کۆڵنەدەر ، وردبین، ورەبەرز و پتەو بوو ، خاوەنی ئەزموونێکی قووڵی رێبەرایەتی شۆڕشی درێژخایەن بوو ، لەو تۆمارە سەربەرزەدا ، بە نووسین و ئەدەبیاتی دەوڵەمەندی کوردایەتی و بە رێکخستن و سازدان و رێبەرایەتی دەستەجەمعی قەت درێغی نەکرد ، وەک باوەڕ بوون بە شێوازی خەباتی هەمەلایەنەی سیاسی فرە رەهەندیش توانایەکی بێ وێنەی لە دانوستاندنی سیاسیی و دیبلۆماسیدا هەبوو کە پەیتا پەیتا رەوایی مەسەلەی کوردی لە دونیا جێگیرتر دەکرد .
لەمەشدا وێستگەکانی خەباتەکەی ،بە تایبەتی لە هەڵگیرسانی شۆرشی نوێی گەلەکەمان بەرابەرایەتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. لە نەبەردی و قوربانیدان و بەرەنگاری ئاڵۆزی و تەنگژەکان سەلمێنەرێکی بەرجەستەی ئەم ڕاستیانەیە ، لە کاتی دژواری بەرەنگاربوونەوەی جینۆسایدی هەڵەبجە و ئەنفالدا کە بەسەر گەلەکەماندا هات ، سەرۆک مام جەلال لە بەرنامەرێژی بۆ ئەگەرەکانی گۆڕانکاری لە ناوچەکە و ئاراستەکردنی ڕاپەرینی ئاداری ١٩٩١دا رۆڵێکی بەرچاوی رێبەری و پێشبینی داهاتووی هەبوو.
لەپاش راپەڕین ولە قۆناغی خەباتی مەدەنی و دیپلۆماتیشدا ، وێنەی مام جەلال لە مێژووی کوردایەتی هاوچەرخ و هەتا خەباتی ئازادیخوازانەی گەلانی ناوچەکەشدا درەوشاوە و دەگمەنە. پەیوەندییەکانی لە ئاستی حکومەت و میللەتانی ڕۆژهەڵات و دونیای عەرەبی و ڕۆژئاوادا ، بناغەی پتەوی ئەو دەستکەوتە دیپلۆماتیانە بوون کە ڕەسەنایەتی بوونی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووپات دەکردەوە.
تێکۆشانی درێژ مەودای تەمەنی پڕ بەرەکەتی مام جەلال هەمیشە لەسەر دینگەی پتەوی دیموکراتیزەکردنی وڵات و مسۆگەرکردنی ویستە نەتەوەییەکانی گەلی کورد بیناکرابوو، بۆیە سەرەنجام هەر ئەو نەخشە ڕێگا دیموکراتییە فرەییە سەرکەوت کە نەخشە ڕێگای عێراقێکی دیموکرات و فیدڕاڵیی بوو.
لە دوا وێستگەی ژیانی سیاسیشیدا وەکو سەرکۆمار ، لە پێگەی پارێزەری دەستوورەوە، لە پێناوی نزیک کردنەوەی لایەنە سیاسییەکان و پێکهاتەکان و چەسپاندنی سازان و تەبایی نێوانیاندا هەمیشە خاڵی کۆکەرەو و ڕاگرتنی هاوسەنگی بوو،هەر بۆیە بە (صەمام امان)ی عێراق ناوزەد کرا.
لە سیاسەتی جیهانیشدا مام جەلال وەک فیگەرێکی دیاری سۆشیالیست دیموکرات،
بە ناونیشانی جێگری سەرۆکی ڕێکخراوی سۆشیال ئینتەرناسیونال بەشدارێکی کارابوو لە خولیای چارەسەری پرسەکانی دیموکراتی ، عەدالەت و یەکسانی ، ژینگەپارێزی و دیالۆگ و ئاشتی جیهانییدا.
ئەمڕۆش یەکێتی نیشتمانی کوردستان بە سەرۆکایەتی هەڤاڵ بافل جەلال تاڵەبانی، بە پێداگری لەسەر چارەسەری کێشەکانی نێوان هەرێم و بەغدا، لە ناونیشیاندا، پرسی مووچە ، ئەو سیاسەتە حەکیمانەیەی سەرۆک مام جەلال دووپات و پەیڕەو دەکاتەوە کە کەلتورێکی کەڵەگەتە لە خزمەتی هەموو سیاسەتی کوردستانیی و عیراقی .
ئەمڕۆ بە رەچاوکردنی پێدراوە تازەکانی وڵات و ناوچەکەش کە روومان لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقە، هەموو هەوڵمان بە ئاراستەی ڕاستکردنەوەی رێرەوی حوکمڕانی و چاکسازی ژیرانە کە ئەزموونەکەمان بپارێزێ و پەرەپێبدات.
هەر لەم یادەشدا رژدین لەسەر ئەولەویەتی مووچە و ژیانی خەڵکەکەی خۆمان بۆ ئەوەی لە پێگەی ژیان و گوزەرانێکی جێگیر و باشترەوە گەلەکەمان بۆ ئەرکەکانی تری خەباتی نەتەوەیی و نیشتمانیی و شایستە دەستوورییەکانی تر، بە ماددەی ١٤٠ی دەستوریشەوە، ساز بدەین.
لە کۆتاییدا
سڵاو لە ڕۆحی پاکی ڕابەر و سەرۆکی مێژووییمان مام جەلال
نەمری بۆ هەموو شەهیدانی یەکێتی و گەلی کوردستان
مەکتەبی سیاسی
یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
بەدر عەبدولعاتی، وەزیری دەرەوەی میسر، ئەمڕۆ پێنجشەممە رایگەیاند کە وڵاتەکەی بە هاوکاری قەتەر و تورکیا، کاردەکات بۆ رازیکردنی بزوتنەوەی حەماس تاوەکو پلانی سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ سەبارەت بە غەززە قبووڵ بکات.
عەبدولعاتی لە لێدوانێکیدا لە پەیمانگای فەرەنسی بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان وتی: "ئێمە لەگەڵیان کۆدەبینەوە و هەماهەنگی لەگەڵ براکانمان لە قەتەر و هاوکارانمان لە تورکیا دەکەین، بۆ ئەوەی حەماس رازی بکەین وەڵامێکی ئەرێنی بۆ ئەم پلانە هەبێت".
ناوبراو ئاماژەی بەوەشکرد: "ئێمە زۆر بەوریاییەوە مامەڵە دەکەین و لە ئێستادا لەگەڵ حەماس لە گفتوگۆداین بۆ ئەوەی کاردانەوەی ئەوان لەسەر ئەم پلانە بزانین".
وەزیری دەرەوەی میسر هۆشداریشیدا و وتی: "ئەگەر حەماس پلانی ترەمپ رەتبکاتەوە، رەوشەکە زۆر سەخت دەبێت و بەرەو پەرەسەندن دەچێت".
لەلایەکی دیکەوە، عەبدولعاتی جەختی کردەوە کە میسر "لەژێر هیچ بارودۆخێکدا" رێگە بە کۆچپێکردنی دانیشتووانی غەززە نادات.
پلانی ترەمپ، کە رۆژی دووشەممە بڵاوکرایەوە و لە 21 خاڵ پێکدێت، هێشتا پێویستی بە رەزامەندی لایەنە پەیوەندیدارەکان هەیە. یەکێک لە خاڵە سەرەکییەکانی پلانەکە ئەوەیە کە خودی ترەمپ سەرپەرشتی لیژنەیەک بکات بۆ بەڕێوەبردنی قۆناغی گواستنەوە لە کەرتی غەززە.
ڤلادیمیر پوتن، سەرۆکی روسیا، لە وتارێکدا رایگەیاند کە جیهان لە قۆناغی گۆڕانکاری ریشەییدایە و سەردەمی فەرمانکردن بەسەرچووە.
پوتن جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە داڕمانی هەژمونی رۆژئاوا "تەنها مەسەلەی کاتە" و سیستەمی فرەجەمسەری لە جیهاندا دەرەنجامێکی راستەوخۆی هەوڵەکانی رۆژئاوایە بۆ پاراستنی ئەو هەژموونە.
پوتن ئاماژەی بەوەدا: "ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە هەموو شتێک بە شێوەیەکی بنەڕەتی دەگۆڕێت و پێویستە ئامادەی هەموو ئەگەرەکان بین." هەروەها وتیشی کە چیتر هیچ هێزێک لە جیهاندا ناتوانێت بەسەر هەموواندا فەرمان بسەپێنێت و هەر بڕیارێکی تاکلایەنە کە بەرژەوەندییەکانی ئەوانی دیکە لەبەرچاو نەگرێت، سەرکەوتوو نابێت.
سەرۆکی روسیا رەخنەی لە وڵاتانی رۆژئاوا گرت و وتی کە هەوڵدەدەن خۆیان بسەپێنن و لە رێگەی زیادکردنی گرژییەکانەوە هاووڵاتیانی خۆیان هەڵدەخەڵەتێنن. ئەو جەختی کردەوە کە هاوسەنگی جیهانی بەبێ بەشداری روسیا مەحاڵە و وتی: "دوژمنانمان هەموو هەوڵێکیان دا بۆ ئەوەی لە رێگەی سزاکانەوە ملکەچمان بکەن."
پەیوەندی لەگەڵ رۆژئاوا و ناتۆ:
سەبارەت بە پەیوەندییەکانی لەگەڵ رۆژئاوا، پوتن ئاشکرای کرد کە روسیا کراوەیە بۆ هاریکاری، بەڵام وڵاتانی رۆژئاوا نایانەوێت دەستبەرداری سیاسەتی فەرمانکردن بن. لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، پوتن باسی لەوە کرد کە روسیا دووجار ئامادەیی خۆی بۆ چوونە ناو هاوپەیمانیی ناتۆ دەربڕیوە، بەڵام داواکارییەکەی رەتکراوەتەوە.
جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێم دەڵێت: خۆشحاڵین کورد ئەمڕۆ لە هەموو پرسەکاندا کاریگەری هەیە و لە ئێستادا کورد دەبەسترێتەوە بە چارەسەری هەموو کێشەکان لەتەواوی ناوچەکە.
بە سپۆنسەری دەزگای میدیایی کوردسات کۆڕبەندی نێودەوڵەتی ئایتۆک لەژێر ناونیشانی گەڕانەوە بۆ داهاتوو دەستیپێکرد، لەمیانی دیبەیتێکدا لە کۆڕبەندەکە قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێم رایگەیاند، گەلەکەمان رۆژ بە رۆژ گەشە دەکات و کاریگەری کورد لە ناوچەکە زیاتر دەبێت.
سەبارەت بە رۆڵی گەنجان قوباد تاڵەبانی جەتیکردەوە، گەنجان ئەمڕۆ لە هەموو کایەکاندا پێشەنگن و توانیویانە رۆڵی خۆیان هەبێت.
وتیشی، گەنجانی ئێستا خاوەن بیرۆکەن و پێشەنگن، هاوکات هاوکاریان دەبین بۆ ئەوەی گەنجەکانمان بە خەونەکانیان بگەن.
ئاماژەی بەوەشکرد، لەمساڵدا سلێمانی زۆرترین ئیڤێنت کراوە لە بوارەکانی سیاسی و رۆشنبیری و هەموو بوارەکانی دیکە، ئەمەش وادەکات گەنجان نزیکتربن لە ناوەندی بڕیار و زیاتر بەرەوپێش بچن.
سەبارەت بە موچەی فەرمانبەرانی هەرێم قوباد تاڵەبانی رایگەیاند، بەهۆی تۆماری بایۆمەتری توانیویانە شێوازی پێدانی موچە رێکبخەنەوە.
قوباد تاڵەبانی سەبارەت بە ئەلیکترۆنیکردنی حکومەتی هەرێم ئەوەی خستەڕوو، حکومەت بە ئەلیکترۆنی کراوە، هەروەها هەرێمی کوردستان و بەتایبەت سلێمانی لەرووی ئەلکترۆنییەوە زۆر پێشکەوتووە.
لەمیانی کۆڕبەندەکەدا جێگری سەرۆکی حکومەتی هەرێم تیشکی خستەسەر کەرتی کشتوکاڵ و ئاماژەی بەوەکرد، هەرێمی کوردستان ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و خاوەنی زەوییەکی زۆریی بەپیتە، دەشڵێت؛ هەوڵدەدەن لەگەڵ پێشکەوتنی سەردەمدا برۆن و سود لە تەکنەلۆژیا وەربگرن بۆ بەرەوپێشبردنی زیاتری کەرتی کشتوکاڵ.
ئاشکراشیکرد، بەستنەوەی کشتوکاڵ و گەشتوگوزار پێکەوە یەکێکی ترە لە پڕۆژەکان کە لە ماوەکانی رابردوودا رایانگەیاندووە، ئەو پڕۆژەیەش رۆڵی بەرچاوی دەبێت لە پێشکەوتنی هەرێمی کوردستان.
دەشڵێت، پڕۆژەی گەشتوکاڵ گرنگە بۆ هەمەجۆرکردنی ئابوری هەرێم.