هەواڵەکان
لە بەرامبەریشدا سەرۆک کۆماری ئێران، جەختی لە پاراستنی مافی ئێران لە دانوستانەکانی ڤییەنا کردەوە و ڕایگەیاند، لە ھەر دانوستانێکدا پێویستە مافی گەلی ئێران و بەرژەوەندییەکانیان پارێزراو بێت.
تا ئێستا شەش خولی دانوستان لە نێوان ئەندامانی ڕێککەوتننامەی ئەتۆمی بەڕێوەچووە، بۆ دەستپێکردنەوەی دانوستانەکانیش چاوەڕوانی ھەڵوێستی ئیبراھیم ڕەئیسی سەرۆکی کۆماری ئێران دەکرێت.
وتەبێژی فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی عێراق ڕایگەیاند، پێش چەند ڕۆژێک یەکەم کاروانی ھێزەکانی ئەمریکا بەرەو کوەیت کشاونەتەوە، ئەو کشانەوەیەش لە ئەنجامی لێکتێگەیشتنەکانی دیالۆگی ستراتیژی ئەمریکا و عێراقە.
وتیشی، ئەو ھێزەی کشاونەتەوە ھێزی شەڕکەر نەبوون، بەڵکو ئەرکیان پاسەوانی ھێزەکانی ئەمریکا بووە لە چوارچێوەی ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش.
وتیشی، ھێزە ئەمنییەکانی عێراق لەسەر زەوی پێویستیان بە ھێزی شەڕکەری بیانی نیە، بەڵکو پێویستیان بە ڕاوێژکار و ڕاھێنەرەکانە و توانای بەرەنگاربوونەوەی ھەر ھەڕەشەیەکی دەرەکیشیان ھەیە.
لە بارەی فڕۆکەی ئێف ١٦ی ئەمریکیشەوە ئاماژەی بەوەکرد، فڕۆکە ئێف ١٦کان، ساڵانە پێویستیان بە ٣٠٠ ملیۆن دۆلارە بۆ چاککردنەوەیان.
مەزڵوم کۆبانی لە پەیامێکدا لە تویتەر پابەندبوونی ھەسەدەی بە کارکردنی لەگەڵ ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش دووپاتکردەوە.
جەختیشی کردەوە، ھەسەدە ھێزێکی سورییە و ئەرکی بەرگریکردنە لە دەستکەوتەکانی گەلی سوریا و نابێتە ھێزێک ھەڕەشە لە سەقامگیری وڵاتانی دراوسێ بکات.
ئاژانسی بلومبێرگ لە سەرچاوەیەکی ئاگادارەوە، بڵاویکردەوە، بەرپرسانی ئەمریکا دوای چەند مانگێک لە دانوستانە ئەتۆمییەکان و شکستھێنان لە گەیشتن بە ڕێککەوتن، ئامادەن پێداچوونەوە بە بژاردەکانیان لە بەرامبەر ئێران بکەن، لەوانەش بژاردەی سوککردنی سزا سەپێنراوەکانی سەر ئێران، بە مەرجێک ئەو وڵاتەش چالاکییە ئەتۆمییەکانی سڕ بکات.
ئاژانسەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، ئیدارەی جۆو بایدن ڕووبەڕووی ڕاستییەکی تاڵ بووەتەوە کە گەڕانەوە بۆ ڕێککەوتنی ئەتۆمی لەوانەیە ھیچ سودێکی نەبێت، لە کاتێکدا ئێران ڕێگەیەکی ھەیە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەمریکا و ڕەنگە بیگەیەنێتە چەکی ئەتۆمی.
ئەمڕۆ وەفدێکی حکومەتی ھەرێم و سەرۆکایەتی پەرلەمانی کوردستان و لیژنەی پێشمەرگە لە پەرلەمان، بۆ تاوتوێکردنی چەند پڕۆژەیاسایەک لە پەرلەمانی کوردستان کۆدەبنەوە، یەکێک لە پڕۆژەیاساکان پێشنیارێکی حکومەتی ھەرێمە کە داوا دەکات پەرلەمان یاسایەک دەربکات ھاوشێوەی وڵاتانی جیھان ساڵانە لە ھەرێمی کوردستان مەدالیای شکۆمەندی و ڕێزلێنان پێشکەش بکرێت بە ھەر کەسێک کە لە بوارەکەی خۆیدا خزمەت بە خاک و نیشتمان و کوردستان بکات.
دوای توندکردنی ڕێوشوێنەکان لەسەر سنووری لیتوانیا بۆ ڕێگریکردن لە پەڕینەوەی کۆچبەران، ئێستا کۆچبەران ڕێگەی پۆڵەندا بۆ پەڕینەوە لە بێلاروسەوە بۆ وڵاتانی ئەوروپا بەکاردەھێنن، بەڵام پۆڵەنداش ڕێگری لە چوونی ئەو کۆچبەرانە بۆ خاکی وڵاتەکەی دەکات و لەو چوارچێوەدا پاسەوانیی سنووریی پۆڵەندا لە ڕۆژی ھەینییەوە، ٣٤٩ کۆچبەری نایاساییان لە سنوورەکانیان لەگەڵ بێلاروس دەستگیرکردووە، کە زۆرینەیان ھاوڵاتی عێراق و ئەفغانستانن، ئەوەش ژمارەیەکی پێوانەییە لە لێشاوی کۆچبەران بەرەو سنوورەکانی پۆڵەندا.
ڕۆژی دووشەممە ئەحمەد سەحاف وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی عێراق ڕایگەیاند، زیاتر لە ٢٨٠ کۆچبەری عێراقی، لە فڕۆکەخانەی مینسکی پایتەختی بێلاروسەوە دەگەڕێندرێنەوە بۆ بەغداد و تەرمی ئەو کۆچبەرە عێراقیانەش دەگەڕێننەوە، کە لەسەر سنووری لیتوانیا و بێلاروس گیانیان لە دەستداوە.
بەھۆی ناکۆکییە سیاسیەکانی لەگەڵ یەکێتیی ئەوروپا، حکومەتی بێلاروس ئاسانکاری دەکات بۆ پەڕینەوەی کۆچبەرانی نایاسایی لە سنوورەکانیەوە بەرەو ئەوروپا، بەو ھۆیەوە ھەزاران کۆچبەری عێراقی و سوری و ئەفغانی لەسەر سنوورەکانی بێلاروس و وڵاتانی ئەوروپا گیریانخواردووە و لە ڕەوشێکی خراپی مرۆییدا دەژین.
لەو بارەیەوە سەمیر ھەورامی وتەبێژی جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران ڕایگەیاند: پڕۆسەکە بەردەوام دەبێت و خودی قوباد تاڵەبانی بەردەوام لەسەر خەتە لەگەڵ ھێزەکانی ئاسایش و لایەنە پەیوەندیدارەکانی تر بۆ ئەوەی ڕێگری تەواو بکرێت لە ھەر یاسا شکێنییەک کە ئەگەری ڕوودانی ھەبێت.
ئاماژەی بەوەشدا کە لە ماوەی ٢٤ سەعاتی ڕابردوو و بەھۆی ئەو ھێزانەوە ھیچ جۆرە کارێکی نایاسایی ئەنجام نەدراوە و ھێزەکانی ئاسایش و ھێزەکانی تری دەروازەکان توانیویانە ڕێگریی تەواو بکەن لە ھەر ھەوڵێکی قاچاخچیەتی.
سەمیر ھەورامی ئەوەشی ڕاگەیاند کە ھێزەکانی ئاسایش بەردەوام دەبن لە ئەرکەکانیان و لە دەروازەکان دەمێننەوە. وتیشی، ئەمە ھەنگاوێکی گرنگە بە ئاڕاستەی چاکسازی و سەروەری یاسا و پارێزگاریکردن لە مافی گشتی.
ڕاشیگەیاند، ئەو گەشتیارانەی دەیانەوێت بە ئۆتۆمبێلی تایبەتی خۆیان سەردانی ئێران بکەن، پێویستە مۆلەتی شۆفێری نێودەوڵەتیان ھەبێت و ئەگەر ھەر گەشتیارێک بیەوێت زیاتر لە ١٠ ڕۆژ بە ئۆتۆمبێلی خۆی لە ئێران بمێنێتەوە، پێویستە تابلۆی ئێرانی "پلاک" وەربگیرێت.
مستەفا ڕەجەبی مەشھەدی بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای بەڕێوەبردنی کارەبای ئێران ڕایگەیاند لەم قۆناغەدا پێویستیان بەوەیە پێداویستی ناوخۆی وڵاتەکەیان پر بکەنەوە ھەر بۆیە ھەناردەکردنی کارەبایان بۆ عێراق ڕاگرتووە.
ئاشکراشیکرد، ساڵی ڕابردوو نزیکەی ٢ ھەزار مێگاوات کارەبایان ھەناردە کردووە، بەڵام ئەمساڵ بەھۆی زیادبوونی پێداویستی ناوخۆوە، ھەناردەی کارەبای ئێران بۆ ١٥٠ مێگاوات کەمیکردووە.
لە مانگی حوزەیرانی ئەمساڵیشدا ئێران ھەناردەی کارەبای بۆ عێراق ڕاگرت بەو ئامانجەی فشار لەسەر عێراق دروست بکات بۆ دانەوەی قەرزەکانی ئێران کە بەھۆی ھاوردەکردنی بەردەوامی غاز و کارەباوە کەڵەکە بووە و گەیشتووەتە ٤ ملیار دۆلار.
کۆمپانیای گواستنەوەی کارەبای ناوچەی باکوور لە کەرکوک ڕایگەیاند، حەوت تاوەری تری کارەبا لەسەر ھێڵی گواستنەوەی ٤٠٠ کەیڤی لە نێوان کەرکوک و بێجی لە ڕێگەی بۆمبی چێنراوەوە تەقێنراونەتەوە و لە ئێستادا تیمەکانیان سەرقاڵی چاکردنەوەی ئەو تاوەرانەن بۆ ئەوەی بە زووترین کات کارەبا بۆ ھاوڵاتیان بگەڕێتەوە.
بە پێی ئامارێکی وەزارەتی کارەبای عێراق، لە ماوەی پێنج ڕۆژدا ٢٧ تاوەری گواستنەوەی کارەبا لە کەرکوک و سەڵاحەدین و نەینەوا تەقینراونەتەوە و گرفتی کەمی دابەشکردنی کارەبا دروست بووە.
لە کۆبوونەوەکەدا کە لە ھەولێر بەڕێوەچوو، لە بارەی دۆخی سیاسیی ھەرێمی کوردستان بیروڕا ئاڵوگۆڕکرا و لە لای خۆیەوە قوباد تاڵەبانی، دۆخی ناوخۆی یەکێتی و ھەنگاوە چاکسازییەکانی ئەم دواییەی بۆ شاندی میوان ڕوون کردەوە.
باڵیۆزی ئەمەریکا، پوختەیەکی لە بارەی دەرەنجامەکانی دیالۆگی ستراتیژی عێراق _ ئەمەریکا، بۆ جێگری سەرۆکوەزیران باس کرد، پابەندیی ھاوپەیمانانیشی بە شەڕی داعش و پاڵپشتی ئەمریکای بۆ ھێزە ئەمنییەکانی عێراق و پێشمەرگە دووپات کردەوە.
ھەروەھا ستایشی ڕۆڵی قوباد تاڵەبانی کرد بۆ ھەنگاوەکانی چاکسازیی، لە نێویاندا چاکسازییەکانی وەزارەتی پێشمەرگە و جەختیکردەوە "ئەمەریکا بەردەوام دەبێت لە پشتیوانیکردنی ھەرێمی کوردستان لە بوارە جیاکاندا، بە تایبەتیش لە بوارەکانی وەبەرھێنان و پەرەپێدانی کەرتی تایبەت".
لە بارەی ھەڵبژاردنەکانی داھاتووی پەرلەمانی عێراقیشەوە، ھەردوولا ھاوڕابوون، کە گرنگە لە کاتی دیاریکراوی خۆیدا ئەنجام بدرێت و ھەڵبژاردنێکی پاک و بێگەرد بێت.
لە بەشێکی تری کۆبوونەوەکەدا قوباد تاڵەبانی جەختیکردەوە حکومەت لەسەر ئەنجامدانی چاکسازی و کەمکردنەوەی ڕۆتین و نەھێشتنی گەندەڵی بەردەوام دەبێت. پیرۆزباییشی لە ڕۆبێرت پاڵەدینۆ کۆنسوڵی گشتی نوێی ئەمریکا کرد بە بۆنەی دەستبەکاربوونی لە ئەرکەکەی لە ھەرێمی کوردستان.
وتیشی، ئەو مانۆڕە مەترسیدارە و ھەڕەشەیە بۆ سەر گەلی کۆریای باکور و ئاڵۆزی لە نیمچە دوورگەی کۆریا دروست دەکات.
بە وتەی "کیم یۆ جونگ" ، ھەڵوێستە سەربازییەکانی ئەمریکا ئاماژەن بۆ ئەوەی لە چارەسەری دیپلۆماسی جدی نییە و بەدیھێنانی ئاشتیش بە ھەڵوەشانەوەی ھێزە سەربازییەکەی دەبێت لە باشور.
لە دوای جەنگی کۆریاوە کە ساڵی ١٩٥٠ تا ١٩٥٣ بەردەوام بوو، ئەمریکا ٢٨ ھەزار و ٥٠٠ سەربازی لە کۆریای باشور جێگیر کردووە، بەھۆشیەوە ڕەوشی نیمچە دوورگەی کۆریا لە ئاڵۆزیدایە.
ھاوڵاتیان و فەرمانگە و شوێنە بازرگانی و کشتوکاڵییەکان ١ ترلیۆن و ٣٢٤ ملیار دینار پارەی کارەبا قەرزارن و "کەمال محەمد" وەزیری کارەبای ھەرێمیش ڕایگەیاند، قەرزی ھاوبەشانی کارەبا دەکەن بە ١٢ قیست و دەتوانن مانگانە لەگەڵ کرێی کارەباکەیان بیدەنەوە.
وتیشی، لە ١٥ی حوزەیران پێنج یەکەی کۆمپانیای ماس لە کارکەوتن و دوای چاککردنەوەی دوو یەکەیان ماوەی چەند ڕۆژێکە ڕەوشی کارەبا باشتر بووە و لە ئێستادا ڕۆژانە ١٥ بۆ ١٦ سەعات کارەبا دەدرێت بە ھاوڵاتیان.
بە پێی ڕاگەیەندراوێکی وەزارەتی تەندروستی، لە ماوەی ٢٤ سەعاتی ڕابردوو لە ھەرێمی کوردستان ٢٠٦٩ کەسی تر توشی ڤایرۆسی کۆرۆنا بوون و ١٩ تووشبووی تری کۆرۆنا گیانیان لە دەستدا و ٩٦٧ تووشبووی تری ڤایرۆسەکەش چاکبوونەتەوە.
ڕێکخراوی پشتیوانی لە ژنانی ئێزدی ڕایگەیاندووە، کچێکی ڕزگارکراوی ئێزدی بە ناوی (زیری مەتو شڤان) لەدایکبووی ساڵی ١٩٩٦ کە لە ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن تیرۆریستانەوە داعشەوە لە ناوچەی تەل قەسەبی شەنگال ڕفێنراوە و لە چەند ڕۆژی ڕابردووشدا لە شاری دێرەزووری سوریا دۆزراوەتەوە و ئەمڕۆش لە ڕێوڕەسمێکدا لە شەنگال ڕادەستی کەسوکارەکەی دەکرێتەوە.
لە ساڵی ٢٠١٤ تیرۆریستانی داعش زیاتر لە ٦ ھەزار کچ و ژنی ئێزدییان ڕفاند و تا ئێستاش چارەنووسی زیاتر لە دوو ھەزار کەسیان نادیارە.
وەفدێکی سەرۆکایەتی ھەرێم و سەرۆکایەتی پەرلەمانی کوردستان و لیژنەی پێشمەرگە لە پەرلەمانی کوردستان، بۆ تاوتوێکردنی پڕۆژە یاسای بەخشینی مەدالیای ڕێزلێنان و شکۆمەندی کۆبوونەوە.
فەوزی ھەریری سەرۆکی دیوانی سەرۆکایەتی ھەرێمی کوردستان ڕایگەیاند، ھیوادارن ئەو پڕۆژە یاسایە، کە بۆ بەخشینی مەدالیای ڕێزلێنانە بە ھەر کەسێک کە لە بوارەکەی خۆی خزمەتی کردبێت، پەسەند بکرێت.
لە بەرامبەردا سەعید ھەریری ئەندامی لیژنەی پێشمەرگە لە پەرلەمانی کوردستان، بە کوردسات نیوزی ڕاگەیاند، تێبینیان لەسەر پڕۆژە یاساکە، چونکە ئەو کەسانە ناگرێتەوە کە لە ڕابردوودا خزمەتیان کردووە.