ئابووری
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش بەرزبونەوەیان تۆمار کرد و بەرمیلێک نەوتی برێنت لە سەرو 105 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.
ئەمڕۆ هەینی، بەهۆی گرژییەکانی ناوچەکەوە و داخستنی گەری هورمز، نرخی نەوت بەرزبونەوەی بەرچاوی تۆمارکردوە و بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ، بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 105 دۆلار و49 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش بە 96 دۆلار و 12 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.
ئەمریكا ماوەی سوككردنی سزاكانی سەر نەوتی روسیا درێژ دەكاتەوە و ئەوروپاش روبەڕووی قەیرانێكی سەختی وزە دەبێتەوە.
سكۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریكا رایگەیاند، زیاتر لە 10 وڵات كە پێویستییەكی زۆریان بە وزە هەیە، داوایان لە ئەمریكا كردووە ماوەی سووككردنی سزاكانی سەر نەوتی روسیا بۆ ماوەی 30 رۆژ بكرێتەوە، لەسەر ئەو بنەمایەش مۆڵەتی فرۆشتنی نەوتی روسیا تاوەكو 16ی ئایاری 2026 درێژكراوەتەوە.
لەلایەكی دیكەوە، ئەلێكساندەر گروشكۆ، جێگری وەزیری دەرەوەی روسیا رایگەیاند، ئەوروپا بەهۆی رەتكردنەوەی وزەی روسیا خۆی خستووەتە ناو تەڵەیەكی گەورە و قەیرانی گەرووی هورمزیش كێشە ئابورییەكانی ئەوروپا قووڵتر دەكاتەوە و پشتبەستنیان بە سوتەمەنی ئەمریكی زیاتر دەكات.
ئەندامێکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لەگەڵ پارێزگاری بانکی ناوەندی عیراق کۆبووەتەوە و باس لەوەکراوە: هاوردەکردنی دۆلار بۆ عیراق بەبێ هیچ ئاستەنگێک و بە هەمان رێژەی پێشوو بەردەوامە.
د. بڕیاڕ رەشید ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لە هەژماری رەسمی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبوک رایگەیاندووە: هاوردەی دۆلار بۆ عیراق رانەگیراوە، هەنگاوەکانمان بۆ کردنەوەی بانکێکی تایبەت بەپارەدارکردنی پرۆژەی گەنجان لە عیراق بەردەوامە و بە یاوەری عەلی عومەر، نوێنەری سلێمانی لە ئەنجومەنی باڵای گەنجانی عیراق، لەگەڵ د. عەلی عەلاق پارێزگاری بانکی ناوەندی کۆبووینەوە.
ئەندامەکەی ئەنجومەنی نوێنەران ئاماژەی بەوەداوە: لە دیدارەکەدا جەختمان کردەوە لەسەر خێراکردنی رێکارەکانی چالاککردنی دەستپێشخەری (ڕیادە) لە کوردستان بە مەبەستی پێدانی قەرز بە گەنجانی خاوەن کار، کە پێشوتر رەزامەندی سەرۆک وەزیرانی عیراقی بۆ وەرگیرا، وەک هەمیشە پشتیوانی تەواوی ئەم هەوڵە دەبین بۆ رەخساندنی هەلی کار و پشتگیریکردنی گەنجان و هاوکات داومانکرد لەگەڵ کردنەوەی بانکی پێشەنگی کە بانکێکی تایبەتی عیراقە بۆ پارەدارکردنی پرۆژەی گەنجان، گەنجانی کوردستانیش سودمەند بن لە خزمەتگوزاریەکانی.
د. بڕیار رەشید دەشڵێت: دەربارەی ئەو دەنگۆیانەی باس لە قەدەغەکردنی دۆلار دەکەن، پارێزگاری بانکی ناوەندی دڵنیایی دا کە هاوردەکردنی دۆلار بۆ عیراق بەبێ هیچ ئاستەنگێک و بە هەمان رێژەی پێشوو بەردەوامە و هەموو ئەو دەنگۆیانەی رەتکردەوە کەباس لەڕێگری بەردەم دۆلار دەکرێت.
مەزهەر محەمەد ساڵح، راوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیرانی عیراق، ئەمڕۆ چوارشەممە، رایگەیاند کە پڕۆسەی تەمویلکردنی بازرگانیی دەرەکی بە دۆلار بە شێوەیەکی ئاسایی بەردەوامە و ئەو دەنگۆیانەی باس لە وەستانی هاتنی دۆلار لە ئەمریکاوە دەکەن، تەنها پەیوەندییان بە بەشێکی زۆر کەمی پێداویستییەکانەوە هەیە.
ساڵح لە لێدوانێکدا بۆ ئاژانسی هەواڵی عیراقی (واع) رونی کردەوە: ئەو دەنگۆیانەی باس لە وەستانی دۆلار دەکەن، تەنها تایبەتە بە نەختینەی گەشتیاران (کاش) کە تەنها 5٪ ی کۆی خواستی سەر دۆلار پێکدەهێنێت، ئەوەش بەهۆی کێشەی لۆجستی و داخرانی فڕۆکەخانەکان و کەمبوونەوەی گەشتە ئاسمانییەکانە کە لە ناوچەکەدا روویداوە.
راوێژکارەکەی سەرۆک وەزیران جەختی لەوەش کردەوە کە 95٪ ی خواستی سەر دۆلار کە بۆ هاوردەکردنی کاڵا و خزمەتگوزارییەکانە، بەبێ پچڕان لە رێگەی حەواڵەی بانکییەوە بەڕێوەدەچێت. ئاماژەی بەوەش کرد کە گەشتیاران دەتوانن لەبری دۆلاری نەختینە، کارتە ئەلیکترۆنییەکانی پارەدان بەکاربهێنن کە بەدیلێکی مۆدێرن و ئاسانە.
ئاژانسی رۆیتەرز بڵاویکردەوە، لە مامەڵەکانی ئەمڕۆ سێشەممەدا نرخی نەوت روی لە دابەزین کرد، ئەم دابەزینە هاوکاتە لەگەڵ نزیکبوونەوەی گەڕێکی نوێی گفتوگۆکانی نێوان واشنتن و تاران، کە پێشبینی دەکرێت ببێتە هۆی زیادبوونی هەناردەی نەوتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
نرخی خاوی برێنت بە 94.53 دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرێت، هەروەها نەوتی خاوی تەکساسیش دابەزینی تۆمارکرد و بە 88.07 دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرێت.
ئەمەش لە کاتێکدایە کە دوێنێ دووشەممە هەردوو جۆرەکەی خاو بەرزبوونەوەی بەرچاویان بەخۆوە بینی؛ خاوی برێنت 5.6٪ و خاوی تەکساس 6.9٪ بەرزبوونەوە، ئەوەش دوای ئەوەی ئێران جارێکی تر گەرووی هورمزی داخستەوە.
نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیهاندا بە ڕێژەی زیاتر لە 5% بەرزبووەوە و نرخی خاوی برێنت گەیشتە 95.46 دۆلار دوای ئەوەی هێزە دەریاییەکانی ئەمریکا دەستیان بەسەر کەشتییەکی بارهەڵگری ئێراندا گرت و تاران وەک کاردانەوەیەک بڕیاری داخستنەوەی گەروی هورمزی دا.
ئەم ئاڵۆزییانە نیگەرانییەکی زۆری لای بازرگانان دروست کردووە سەبارەت بە هەڵوەشانەوەی رێککەوتنی ئاگرەبەست و پەککەوتنی جووڵەی بازرگانی و گواستنەوەی وزە لە ناوچەکەدا.
هاوکات نرخی زێڕ بە ڕێژەی 1٪ دابەزی و نرخی هەر ئۆنسەیەک گەیشتە4762 دۆلار ئەمەش بەهۆی بەرزبوونەوەی بەهای دۆلار و گۆڕانی پێشبینییەکانی بازاڕ بۆ دۆخی جیۆپۆلەتیکی ناوچەکە لە کاتێکدا هەفتەی رابردوو بەهۆی کرانەوەی گەروەکە نرخەکان روویان لە دابەزین بوو.
ئەمریكا لێخۆشبوونی لە سزاكانی سەر نەوتی روسیا بۆ ماوەی مانگێك درێژكردەوە و بەوەش روسیا دەتوانێت لەو ماوەیەدا 100 ملیۆن بەرمیل نەوت بفرۆشێت.
ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ لێخۆشبوونێكی نوێی بۆ نەوتی روسیا دەركرد كە رێگە دەدات بە فرۆشتنی نەوت و بەرهەمە نەوتییەكانی روسیا بۆ ماوەی نزیكەی مانگێك و تا 16 مانگی داهاتوو بەردەوام دەبێت.
راوێژكاری سەرۆكی روسیاش رایگەیاند، درێژكردنەوەی لێخۆشبوون لە سزاكانی سەر نەوتی روسیا بۆ ماوەی مانگێك زیاتر لە 100 ملیۆن بەرمیل نەوت دەگرێتەوە كە ئێستا لە ناو كەشتییە نەوتهەڵگرەكاندان، دەشڵێت، واشنتۆن و وڵاتانی تر درك بە رۆڵی سەرەكی و بنەڕەتیی نەوت و غازی روسیا دەكەن لە سەقامگیركردنی ئابوری جیهاندا.
پێشتریش سكۆت بێسێنت وەزیری گەنجینەی ئەمریكا رایگەیاندبوو، هیچ پلانێك نییە بۆ درێژكردنەوەی لێخۆشبوونی سزاكانی سەر نەوتی روسیا.
لە مانگی ئاداری ئەمساڵیشدا ئەمریكا بڕیاریدا بە سوككردنی سزاكانی سەر نەوتی روسیا تا 11ی ئەم مانگە، بڕیارەكەش ئەو مامەڵانە ناگرێتەوە كە ئێران، كوبا و كۆریای باكووری تێدا بەشدارن.
فاتیح بیرۆڵ، بەڕێوەبەریی جێبەجێکاریی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە، هۆشداری توند دەدات لە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و گاز، و رایگەیاند ئەگەر داخستنی گەروی هورمز بەردەوام بێت، سووتەمەنی فڕۆکە لە ئەوروپا لە ماوەی شەش هەفتەدا تەواو دەبێت.
بیرۆڵ لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ئاژانسی ئەسۆشێتد پرێس، داخستنی گەروەکەی بە "گەورەترین قەیرانی وزە لە مێژووی جیهاندا" وەسفکرد، ئاماژەی بەوەش دا کە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو لە ئەمریکای لاتین، ئەفریقا و ئاسیا زۆرترین زیانیان بەردەکەوێت، و ئەگەر تا کۆتایی مانگی ئایار گەرووەکە نەکرێتەوە، زۆرێک لە وڵاتان لە قۆناغی هەڵاوسانی بەرزەوە دەچنە ناو قۆناغی داکشان یان سستی ئابووری.
بیرۆڵ ئاماژەی بەوەدا کە رێگەدان بە تێپەڕبوونی 110 کەرەستەی گواستنەوەی نەوت و 15 گواستنەوەی گازی سروشتی بەس نییە، چونکە زیاتر لە 80 بنکەی سەرەکی وزە لە ناوچەکەدا زیانیان بەرکەوتووە و چاککردنەوەیان رەنگە دوو ساڵ بخایەنێت.
بەڕێوەبەریی جێبەجێکاریی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە جەختیکردەوە: بەردەوامی داخستنی گەروەکە کاریگەری وێرانکەری لەسەر گەشەی ئابووریی جیهان دەبێت و ئاستی هەڵاوسان بەرزتر دەکاتەوە.
وەزارەتی نەوتی عیراق ئاماری بڕی هەناردەی نەوتی خاو و داهاتی مانگی رابردوو راگەیاند.
وەزارەتی نەوتی عێراق لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، بەپێی ئاماری رەسمی کۆمپانیای سۆمۆ، کۆی هەناردەی نەوت لە ئازاردا 18 ملیۆن و 604 هەزار بەرمیل بووە و داهاتەکەی ملیارێک و 957 ملیۆن دۆلارە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، کێڵگەکانی ناوەڕاست و باشوور پشکی شێریان بەرکەوتووە و زیاتر لە 14 ملیۆن و 561 هەزار بەرمیلیان لێ هەناردە کراوە.
وەزارەتی نەوت ئاشکراشیکرد، نەوتی کەرکوک لە رێگەی بەندەری جیهانی تورکییەوە، بڕی دوو ملیۆن و 772 هەزار بەرمیل هەناردە کراوە، هاوکات بڕی نەوتی هەنادەکراوی هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە ملیۆنێک و 271 هەزار بەرمیل.
وەزارەتی نەوت راشیگەیاند کە بڵاوکردنەوەی ئەم ئامارانە لە چوارچێوەی شەفافیەت و ئاگادارکردنەوەی هاوڵاتییانە لە پرۆسەی هەناردە و داهاتی سامانی نیشتمانی.
وەزارەتی کارەبا ئاگاداری هاووڵاتیان دەکات کە ئێستا دەتوانن لە رێگەی ئی-پسوڵە پارەی کارەبا بدەن.
بەڕێوەبەرایەتی گشتیی کارەبای سلێمانی رایگەیاندووە: وەزارەتی کارەبا بە خۆشحاڵییەوە رایدەگەینێت کە پارەدانی کارەبا دووبارە بەردەستە و سەکۆی ئی-پسووڵە دەگرێتەوە، ئەمەش دوای ئەوەدێت کە زانیارییەکانی هاوبەشانی نوێ گواسترانەوە سیستەمی نوێی پسوولەکردن.
لە راگەیەندراوەکەشدا هاتووە: سیستمی نوێی پسوڵەکردنی تایبەت بەوەزارەتی کارەبا بەشێکە لە پڕۆژەی روناکی و ئامانج لێی بریتییە لە باشترکردنی خزمەتگوزاری و پڕۆسەی پسوولەکردنە لەڕێگەی سیستەمێکی یەکخراو
گۆڤاری فۆربزی ئەمریكی ئاشكرای دەكات، نرخی سوتەمەنی لە جیهاندا گەیشتوەتە بەرزترین ئاستی 21 ساڵی رابردوو، پێشبینیش دەكات كاریگەرییەكانی لە داهاتودا زیاتر بێت.
گۆڤاری فۆربز لە راپۆرتێكدا ئاماژەی بەوە كردووە، لەگەڵ دەستپێكردنی هێرشەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل دژی ئێران، نرخی نەوت بەشێوەیەكی بەرچاو بەرزبووەتەوە و لە زۆربەی وڵاتانی جیهانیش نرخی سوتەمەنییەكانی وەك بەنزین و غاز گران بووە.
باسی لەوەش كردووە، بەرزبوونەوەی نرخی سوتەمەنی لە دوای جەنگ، بەرزترین ئاستی لە دوای ساڵی 2005 تۆمار كردووە، ئەوەش بووەتە هۆی هەڵاوسانی ئابوری و سەختی بژێوی ژیان لە زۆربەی وڵاتانی جیهان بە تایبەت رۆژئاوا.
ئەوە لەكاتێكدایە، لەگەڵ دەستپێكردنی جەنگی ئێران، نرخی نەوت گەیشتە زیاتر لە 100 دۆلار و نرخی بەنزین و سوتەمەنیش لە ئەمریكا بۆ 30% بەرزبوویەوە.
تەمویلی موچەی مانگی سێ خرایەسەر هەژماری بانکی وەزارەتی دارایی هەرێم و رۆژی یەکشەممە دەست بەدابەشکردنی موچە دەکرێت.
وەزارەتی دارایی و ئابوری حکومەتی هەرێم لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، ئەمڕۆ بڕی 957 ملیار دینار و 122 ملیۆن دینار وەک شایستەی موچەی فەرمانبەران و موچەخۆرانی هەرێمی کوردستان بۆ مانگی ئازار خرایە سەر هەژماری بانکی وەزارەتی دارایی و ئابوری هەرێمی کوردستان لەلقی هەولێری بانکی ناوەندی عیراق.
ئاماژەی بەوەشکرد، بەهۆی ئەوەی پارەکە لە کۆتایی دەوامی رەسمی بانکی ناوەندی عیراق داخڵی سەر هەژماری بانکی وەزارەتمان بووە، وەرگرتنی پارە لە لقی هەولێری بانکی ناوەندی عیراق دەکەوێتە رۆژی یەک شەممەو راستەوخۆ هەمان رۆژ دوای وەرگرتنی پارەکە دەست بەدابەشکردنی موچە دەکرێت.
تەیف سامی وەزیری دارایی عیراقی راسپێردراوە لەماوەی دوو رۆژدا موچەی مانگی سێی هەرێمی کوردستان خەرج بکات.
محەمەد عەبدولڕەحمان، پەیامنێری کوردسات نیوز: محەمەد شیاع سودانی، سەرۆک وەزیرانی عیراق تەیف سامی، وەزیری دارایی عیراقی راسپاردوە لە دوو رۆژدا موچەی مانگی سێی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان خەرج بکات.
نوێدەکرێتەوە...
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەهۆی بەردەوامی ئاڵۆزییەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەمارۆی سەر گەروی هورمز، بەردەوامە لە بەرزبونەوە و لە سەرو 110 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.
ئەمڕۆ سێشەممە، نرخی نەوت بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ، بەرزبونەوەی تۆمارکردوە و بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 111 دۆلار و11 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش بازدانێکی گەورەی بەخۆیەوە بینیوە و نرخەکەی پیش نەوتی برێنت کەوتوە و بە 115 دۆلار و 37 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.
بەهۆی بەردەوامیی ئاڵۆزییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و داخستنی گەروی هورمز ، نرخی نەوتی برێنت 110 دۆلار و نرخی نەوتی تەكساسیش 112 دۆلاری تێپەراند .
ئەمڕۆ لەگەڵ كردنەوەی بازاڕەكاندا ، نرخی بەرمیلێك نەوتی برێنت بە 110 دۆلار و 74 سەنت مامەڵەی پێوەكراوە كە بەراورد بە هەفتەی رابردوو بەرێژەی لە 8% بەرز بوەتەوە ، هەروەها نرخی بەرمیلێك نەوتی تەكساس بە 112 دۆلار و 25 سەنت مامەڵەی پێوە كرا و بەراورد بە هەفتەی رابردوو بەرێژەی لە سەدا 11 نرخەكەی بەرز بوەتەوە
بەرزبونەوەی نرخی نەوت لە كاتێكدایە ، تا دێت ئاڵۆزییەكانی نێوان ئەمریكا و ئیسرائیل دژی ئێران زیاتر دەبێت، هاوکات كەمتر لە 48 سەعات ماوە بۆ ئەو وادەیەی ترەمپ بۆ ئێران دیاریكردوە بۆ كردنەوەی گەروی هورمز .
کێریل دمیتریێڤ، سەرۆکی سندوقی وەبەرهێنانی راستەوخۆی روسیا و نوێنەری تایبەتی سەرۆکی وڵات بۆ کاروباری وەبەرهێنان، پێشبینی دەکات لە ماوەی دوو هەفتەی داهاتودا نرخی یەک بەرمیل نەوت لە بازاڕەکانی جیهاندا ئاستی 150 دۆلار تێپەڕێنێت.
دمیتریێڤ لە هەژماری خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی "ئێکس" پۆستێکی کردوە و پێشبینی بازدانی گەورە دەکات لە نرخی نەوت، بەهۆی پەرەسەندنی گرژییە سەربازییەکانی ناوچەکە.
ئەم پێشبینیەی کێریل دمیتریێڤ لەکاتێکدایە جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل بەرانبەر بە ئێران زیاتر لە 35 رۆژە بەردەوامە و ترسی گەورەی لای چاودێرانی ئابووری دروست کردوە، کە ببێتە هۆی پەککەوتنی گواستنەوەی وزە و بەرزبوونەوەی بێپێشینەی نرخەکان.