جیهان
لە ڕاگەیەندراوێکدا وەزارەتی دەرەوەی ڕوسیا بڵاویکردەوە، یاداشتێکی ناڕەزایی توندیان ڕادەستی باڵیۆزی بەریتانیا کردووە، سەبارەت بەو لێدوانە نا بەرپرسانەی سەرکردایەتی بەریتانیا، دەربارەی سەرۆک و گەلی ڕوسیا.
ئاماژەی بەوەشکرد، مۆسکۆ بەھیچ شێوەیەک گوتاری دەستدرێژکارانە بەرامبەر سەرکردایەتی وڵاتەکەی قبوڵ ناکات.
لە لایەکی دیکەوە باڵیۆزخانەی ڕوسیا لە لەندەن، داوای لە بەریتانیا کردووە، ھەنگاو بنێت بۆ ڕاستکردنەوەی ئەو ھەڵە و تێڕوانیە ھەڵەیە، کە بەرامبەر سەرکردایەتی ڕوسیا کردووەیەتی.
ئەوەش لە کاتێکدایە، بۆریس جۆنسۆن سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، لە دیدارێکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاندبوو، ئەگەر پوتن ژن بوایە بە ھیچ شێوەیەک ھێرشی سەربازیی نەدەکردە سەر ئۆکرانیا، چونکە ھەڵسوکەوتەکانی پوتن بەرامبەر ئۆکرانیا، نموونە و خۆسەپاندنێکی نێرایەتیی دوژمنکارانەیە.
لەئێستاشدا ھێرشەکانی ڕوسیا لە ناوچەکانی باشور و ڕۆژھەڵاتی ئۆکراین چڕتر بووەتەوە و، مۆسکۆ لە ھەوڵی داگیرکردنی پانتایەکی فراوانتری خاکی ئۆکراینە.
لە نوێترین سەرنجدا سەبارەت بەداھاتووی جەنگی ئۆکراین، ھێنری کیسنجەر، وەزیری پێشووتری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، سێ سیناریۆی دیاریکردووە، بۆ کۆتایی ھێنان بە جەنگەکە.
کیسنجەر لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ گۆڤاری (زە سپێکتەیتەر)ی بەریتانی دەڵێت جەنگی ئۆکراینا لەبەردەم سێ سیناریۆدایە، بۆ ئەوەی جەنگەکە کۆتایی بێت.
بە پێی یەکەم سیناریۆ، ئەگەر ڕوسیا ڕاوەستێت لەو سنورەی کە تا ئێستا پێی گەیشتووە لەناو خاکی ئۆکراین، نزیکەی لە ٢٠%ی خاکی ئۆکراین و بەشێکی گەورەی ھەرێمی دۆنباس و ناوچەی پیشەسازیی و کشتوکاڵی وڵاتەکەی داگیر کردووە.
بەشێکی زۆری داگیرکارییەکانیش کەوتوونەتە سەر ناوچەکانی نزیک لە کەناری دەریای ڕەش، بۆیە ئەگەر ڕوسیا بگاتە ئەو بڕوایەی لەسنورەدا جەنگەکە ڕابگرێت، ئەوا بە سەرکەوتن بۆی حساب دەکرێت.
کیسنجەر ئاماژە بەوە دەکات، ڕۆڵی دەوڵەتانی ناتۆ لەم حاڵەتەدا، چیتر ئەرکەکانیان ئەوە نابێت، کە لە ڕابردوودا بەرامبەر بە ڕوسیا پیادەیان کردووە.
سەبارەت بە سیناریۆی دووەمیش، وەزیری پێشووتری دەرەوەی ئەمریکا دەڵێت، ئەم سیناریۆیەیان خۆی دەبینێتەوە لە دەرکردنی ڕوسیا لە تەواوی خاکی ئۆکراین، بە نیمچە دورگەی کریماشەوە.
کیسنجەر پێی وایە، ئەگەر ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانی ڕوسیا بەردەوام بێت و کۆمەکە سەربازییەکانی ناتۆش بۆ ئۆکراین بەردەوام بێت، مەترسی ئەوە ھەیە وڵاتانی خۆرئاوا بکەونە ناو جەنگێکی ڕاستەوخۆوە لەگەڵ ڕوسیادا.
سەبارەت بە کۆتا سیناریۆش، گەڕانەوەیە بۆ ڕەوشی بەر لە ٢٤ی شوباتی ڕابردووی بەر لە دەستپێکردنی ئۆپراسیۆنەکانی ڕوسیا، لەم حاڵەتەشدا جارێکی تر بابەتی پڕچەککردنی ئۆکراین لە لایەن ناتۆوە دێتە پێشەوە و حکومەتی کیێڤ پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەوروپا بەھێزتر دەکات، ئەم ھەنگاوانەش ھەمووی بۆ زەمینەسازییە بۆ بوون بە ئەندام لە ڕێکخراوی ناتۆ .
ئەردۆغان لە کاتی گەڕانەوەی لە مەدرید، سەبارەت بە ئۆپراسیۆنە چاوەڕوانکراوەکەی وڵاتەکەی بۆ سەر باکوری سوریا بە رۆژنامەنوسانی راگەیاند، کارکردن بۆ ئۆپراسیۆنە سەربازییەکەی باکوری سوریا بەردەوامە و ئەوان لە ئێستادا ئۆپراسیۆنیان لە باکوری عێراق ھەیە و لە عەفرینیش لەکارکردندان ، ئەگەر کەمێک پشوو درێژبن ھەموو شتێک لەناکاودا روودەدات و بە بەھێزترین شێوە ئۆپراسیۆنەکە دەستپێدەکەن.
وتیشی، رێککەوتنی پشتیوانی بە ئەندامبوونی سوید و فینلەندا لە ناتۆ، کۆتایی نیە و بەبێ رەزامەندی پەرلەمان ناچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، وتیشی، پێویستە ھەردوو وڵات پابەندبوونیان بە رێککەوتنەکەوە پیشانبدەن بەتایبەتیش رادەستکردنی ئەو تۆمەتبارانەی تورکیا داوایان دەکات.
ئەگەر ھەردوو وڵات داواکراوەکانیان رادەستنەکەن، لە رێگەی دامەزراوەکانیانەوە چی پێویست بێت دەیکەن.
پوتن لە وتەیەکدا بۆ بەشدارانی نۆیەم کۆڕبەندی ھەرێمەکانی روسیا و بیلاروس رایگەیاند، روسیا و بیلاروس تەنھا پارێزگارییان لە نەریت و دۆستایەتی نێوانیان نەکردوە، بەڵکو توانیویانە بەھێزی بکەن و پەرەی پێبدەن.
وتیشی، ھەر دوو وڵات توانیویانە بگەنە ئاستێکی نمونەیی لە ھاوپەیمانی و ھاوبەشی ستراتیژی و دەوڵەتی فیدراڵی لە نێوان روسیا و بیلاروس نمونەیەکی راستەقینەیە لەسەر تەواوکاری و سودی ھاوبەش و یەکسانی.
وتیشی، ئۆکراین تاکە وڵاتی ھاوبەشی یەکێتی ئەوروپایە لە ڕۆژھەڵاتەوە یاسایەکی دەرکردووە بۆ شکاندنی ھەژموونی کەمینەیەکی ئۆلیگارەکان لەسەر ژیانی سیاسی و ئابوری وڵاتەکەی. داواشیکرد یاساکە بە شێوەیەکی ورد و دروست جێبەجێ بکرێت.
ناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنی ھێزەکانی پاراستنی گەل-ھەپەگە ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، لە ناوچەکانی زاپ و ئاڤاشین ھەڵمەتیان کردووە، و جگە لەو ١١ سەربازە دوو سەربازی دیکە برینداربوون.
وەزارەتی بەرگری تورکیاش ڕایگەیاند، ئەفسەرێکی سوپا بەھۆی کەوتن و ھەڵخلیسکان لە ھەرێمی کوردستان گیانی لە دەستداوە، ئەفسەرەکە تەمەنی ٢٤ ساڵەوە و خەڵکی شاری بورسایە.
جێگری وەزیری دەرەوەی ڕووسیا ڕایگەیاند، فراوانبوونی ناتۆ و ھاتنە ناوەوەی فینلەندا و سوید، یەکێکە لە خراپترین ڕووداوەکانی پەرەپێدانی ئاسایشی ئەوروپا.
وتیشی، ناتۆ بە تۆمەتی ئەوەی ڕووسیا ھەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆیە لەسەری، لە ھەموو ڕوویەکەوە بە دوای ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ڕووسیا دەگەڕێت.
ڕاشیگەیاند، وڵاتەکەی ھەڵسەنگاندن بۆ بڕیارەکانی لووتکەی ناتۆ دەکات، بۆ ئەوەی ڕێکاری پاراستنی ئاسایشی خۆی بگرێتەبەر.
ھەفتەی ڕابردوو سەرەڕای ھۆشدارییەکانی ڕووسیا، لە کۆبوونەوەی لوتکەی سەرکردەکانی لە مەدرید، ناتۆ بە ڕەسمیی سوید و فینلەندا بانگھێشتکرد بۆ ئەوەی ببەنە ئەندامیی ڕێکخراوەکە و بڕیار وایە ڕۆژی پێنجی ئەم مانگە پرۆتۆکۆڵی بە ئەندامبوونی ئەو دوو وڵاتە ئیمزا بکرێت.
جۆو بایدن دوای کۆبوونەوەی لەگەڵ یەنس ستۆڵتنبێرگ سکرتێری گشتی پەیمانی باکوری ئەتڵەسی (ناتۆ) ڕایگەیاند، لە داھاتوویەکی نزیکدا ھێزە ئاسمانی و وشکانی و دەریاییەکانیان لە ئەوروپا زیاد دەکەن، بە شێوەیەک کەشتییە جەنگییەکانیان لە ئیسپانیا لە چوار کەشتییەوە دەکەنە شەش کەشتی و ٢ بۆ ٣ ھەزار سەربازی شەڕکەریش بۆ ھێزەکانیان لە پۆڵەندا زیاد دەکەن، دوو فڕۆکەی دیکەی جۆری ئێف ٣٥یش ڕەوانەی بەریتانیا دەکەن و ھێزی ئاسمانیش لە ئەڵمانیا و ئیتاڵیا زیاد دەکەن.
لە بەرامبەریشدا حکومەتی پۆڵەندا پێشوازی لەو بڕیارەی بایدن کرد و ڕایگەیاند، ئەو بڕیارەی ئێستا سەرۆکی ئەمریکا داویەتی، چەند ساڵێکە پۆڵەندا خەونی پێوە دەبینێت و چاوەڕوانی جێبەجێکردنیەتی.
ڕووسیاش لەسەر ئەو پرسە ھۆشداری داوەتە ئەمریکا و دەڵێت، واشنتۆن لە خەیاڵدا دەژی ئەگەر پێی وابێت بەو ھەنگاوە ڕووسیا دەترسێنێت و بە دڵنیاییش مۆسکۆ کاردانەوەی دەبێت و دەستەوەستان نابێت.
"کیریل بێتکۆڤ" سەرۆک وەزیرانی بولگاریا ڕایگەیاند، بەھۆی مەترسی ئەنجامدانی کاری سیخوڕی، ٧٠ دیپلۆماتکاری ڕووسیامان لە بولگاریا دەرکردووە و ئەوەش ھەنگاوێکە بۆ یەکسانکردنەوەی ژمارەی دیپلۆماتکارانی ڕووسیا لەگەڵ ژمارەی دیپلۆماتکارانی بولگاریا لە مۆسکۆ.
لە بەرامبەردا وەزارەتی دەرەوەی ڕووسیا ڕایگەیاندووە، لە کاتێکی گونجاودا وەڵامێکی توندی ئەو ھەنگاوەی بولگاریا دەدەینەوە.
گرژییەکانی نێوان ئەو دوو وڵاتە دوای ئەوە دێت مۆسکۆ لە مانگی چواری ئەمساڵ ھەناردەی غازی بۆ بولگاریا ڕاگرت، چونکە ڕەتیکردەوە بە دراوی ڕوبڵ پارەی غاز بدات.
زیلینسکی ئاشکراشیکرد، لە دوای کۆتایھێنان بە پەیوەندییەکانیان، گوشارەکانی سەر سوریا زیاتر دەبن.
ڕۆژی چوارشەممە بۆ پاڵپشتیکردنی ڕووسیا، سوریا دانینا بە سەربەخۆی ھەردوو ھەرێمی "دۆنیتسک و لۆھانسک" کە ئۆکراین بە بەشێک لە خاکی خۆی دەزانێت و ڕووسیاش وەک دوو ھەرێمی سەربەخۆ ڕایگەیاندوون.
ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم لە ڕاگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، بەھۆی سزاکانی سەر کەرتی نەوت و وزەی ڕووسیا، قەیرانێکی مەترسیدار چاوەڕوانی وڵاتانی ئەوروپا دەکات و پێویستە مامەڵەیەکی زۆر ورد و زانستییانەی لەگەڵ بکرێت بۆ ئەوەی کاریگەرییەکانی کەمبکرێتەوە و مەترسییەکی زۆر لە ژیانی ھاوڵاتیان و بوارە پیشەسازیی و بازرگانییەکان دروست نەبێت.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەگەر کۆی وڵاتانی ئەوروپا بەکاھێنانی غاز لە بوارە جیاوازەکاندا بە ڕێژەی ٣٠٪ کەمبکەنەوە، مەترسی قەیرانی وزە لە ئەوروپا زۆر کەم دەبێتەوە.
سەرۆک وەزیرانی سوید لە پەراوێزی کۆبونەوەکانی لوتکەی ناتۆ کە لە ئیسپانیا بەڕێوەدەچێت ڕایگەیاندووە، لە کۆبوونەوەکانی لەگەڵ لێپرسراوانی تورکیا، ڕوونیکردووەتەوە کە سوید بە ھەموو شێوەیەک پابەندە بە یاسا نێودەوڵەتیەکان لە ڕادەستکردنی داواکراواندا و دانوستانەکانیشیان بۆ بە ئەندامبونی سوید لە ھاوپەیمانی ناتۆ بەردەوامە و پێدەچێت ماوەی یەک ساڵ بخایەنێت.
ھاوکات ئان لیندا وەزیری دەرەوەی سوید ڕایگەیاندووە، وڵاتەکەی مەترسییەکانی تورکیا سەبارەت بە تیرۆر بە جددی وەردەگرێت و ڕێککەوتنیان لەو بارەیەوە کردووە.
وتەبێژێکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاندووە، دانوستانە ناڕاستەوخۆکانی دەوحە کە بۆ دەستپێکردنەوەی دانوستانی نێوان ئەمریکا و ئێران بە نێوەندگیری یەکێتی ئەوروپا بەڕێوەدەچوو، بە بێ ئەنجام کۆتاییھاتووە.
ئەمریکاش نیگەران و بێھیوایە لەوەی کە ئێران جارێکی تر وەڵامی ئەرێنی بۆ دەستپێشخەرییەکەی یەکێتی ئەوروپا نەبووە، ھەر بۆیە ھیچ پێشکەوتنێک لە دانوستانەکاندا بەدی نەھاتووە.
ڕۆژی چوارشەممە، ئاژانسی ھەواڵی تەنسیم ئاشکرایکرد کە بەھۆی ئەوەی ئەمریکا پێداگری کردووە لەسەر ئەو ھەڵوێستانەی کە لە بەرژەوەندی ئێران نییە، دانوستانەکان لە دەوحە بە بێ ئەنجام کۆتایی ھاتووە، بەڵام دواتر وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕەتیکردەوە دانوستانەکان کۆتایی ھاتبێت و جارێکی دیکەش ڕاگیرابێت.
فەخرەدین کۆجا، وەزیری تەندروستی تورکیا ڕایگەیاند، یەکەم حاڵەتی تووشبوون بە ئاوڵەی مەیمونیان تۆمارکردووە و لەبارەی تووشبووەکەشەوە وتی، تووشبووەکە تەمەنی ٣٧ ساڵە و خراوەتە ژێر چاودێری وردی تەندروستیییەوە.
بە پێی ڕاگەیەندراوی وەزیری تەندروستی تورکیا، تووشبووەکە سیستمی بەگری لاواز بووە و لە ئێستادا کەرەنتینە کراوە و ھەوڵ دەدەن ڕێگر بن لە بڵاوبوونەوەی زیاتری نەخۆشییەکە.
لەگەڵ ئەوەی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی ھۆشداری لە بارەی نەخۆشییەکەوە داوە بەڵام دڵنیایی دەدات کە ھیچ ترسێک نییە لەوەی ڤایرۆسەکە بگۆڕێت بۆ پەتایەکی جیھانی.
ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمزی ئەمریکی لە ڕاپۆرتێکدا ئاشکرایکردووە، لیوا "عەلی ناسری" بەرپرسی باڵا لە "یەکەی تایبەتی زانیارییەکان"ی سەر بە سوپای پاسداران دەستگیرکراوە.
ئەو ڕۆژنامەیە ئاماژەی بەوەکردووە، عەلی ناسری بە تۆمەتی ئاشکراکردنی زانیاری لە بارەی پڕۆگرامە ئەتۆمیەکەی ئێران و سیخوڕیکردن بۆ ئیسڕائیل ماوەی دوو مانگە دەستیگرکراوە.
ئەوەش لە کاتێکدایە حکومەتی ئێران دەیان کارمەندی تایبەت بە پڕۆگرامی ئەتۆمی وڵاتەکەی دەستگیرکردووە بە تۆمەتی دزە پێکردنی زانیاری سەربازیی.
ئەو ھەڵمەتانەی تاران دوای ئەوە دێت لە ماوەی ڕابردوودا چەند وێستگەیەکی ئەتۆمی ئێران کرانە ئامانج، تارانیش، ئیسڕائیل بە ئەنجامدانی ھێرشەکان تۆمەتبار دەکات.
"عومران رەزا" رێکخەری نەتەوە یەکگرتووەکان لە سوریا رایگەیاند، ئەمنییەتی کەمپی ھۆڵ کە دەکەوێتە باکوری خۆرھەڵاتی سوریاوە خراپە و داھاتووی منداڵانی نێو کەمپەکەش نادیارە، وتیشی لە مانگی کانونی دووەمی رابردووەوە تا ئێستا ١٠٦ تاوانی کوشتن لەو کەمپە روویانداوە و زۆرینەی قوربانییەکانیش ژنان بوون.
ئەو رێکخەرە راشیگەیاندووە، لە ئێستادا ١٤ ملیۆن و ٦٠٠ ھەزار کەس لە سوریا پێویستیان بە ھاوکاری مرۆییە، ئەو ژمارەیەش بەرزترینە کە لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگی سوریاوە تۆمار کرابێت.