ئایا بەدوای رێگایەکی سروشتی و ئاساندا دەگەڕێیت بۆ ئەوەی خەوێکی باشترت هەبێت و خێراتر خەوت لێبکەوێت؟ وەڵامەکە لەوانەیە لەناو سەبەتەی میوەکەی بەردەمتدا بێت. خواردنی کیوی پێش خەوتن نوێترین رێگەیە کە زۆر کەس سوودیان لێ بینیوە بۆ خەوێکی قووڵ و ئارام.

توێژینەوە زانستییەکان چی دەڵێن؟

کیوی، کانگای ڤیتامین و کانزا گرنگەکانە. بەڵام ئایا بەڕاستی دەتوانێت یارمەتی باشترکردنی خەومان بدات؟

بەپێی قسەی دکتۆر راج داسگوپتا، پسپۆڕی خەو، چەند توێژینەوەیەکی سەرەتایی دەریانخستووە کە خواردنی کیوی پێش خەوتن کاریگەرییەکی ئەرێنی بەرچاوی هەیە:

• خەوی خێراتر و کوالێتی باشتر:  توێژینەوەیەک دەریخستووە ئەو کەسانەی کە بۆ ماوەی چوار هەفتە، کاتژمێرێک پێش خەوتن دوو کیوییان خواردووە، زووتر خەویان لێکەوتووە، ماوەی خەویان درێژتر بووە، و کوالێتی خەوەکەیان باشتر بووە.
  
  
• کاریگەری لەسەر وەرزشەوانان: توێژینەوەیەکی تر کە لەسەر وەرزشەوانان کراوە، سەلماندوویەتی خواردنی دوو کیوی پێش خەوتن بووەتە هۆی کەمبوونەوەی ژمارەی جارەکانی بەخەبەرهاتنەوە لە شەودا و بەخشینی خەوێکی قووڵتر.

بۆچی کیوی یارمەتیدەرە بۆ خەو؟ بنەما زانستییەکەی چییە؟

کیوی چەند پێکهاتەیەکی گرنگی تێدایە کە راستەوخۆ یارمەتی باشترکردنی خەو دەدەن:

• سیرۆتۆنین (Serotonin): کیوی سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی سیرۆتۆنینە. ئەم ماددە کیمیاییەی مێشک رۆڵێکی سەرەکی هەیە لە رێکخستنی خەودا و یارمەتی مانەوەت دەدات لە خەوێکی قووڵدا.
  
  
• میلاتۆنین (Melatonin): جەستە سیرۆتۆنین بەکاردەهێنێت بۆ دروستکردنی هۆرمۆنی میلاتۆنین، کە ناسراوە بە "هۆرمۆنی خەو". ئەم هۆرمۆنە کاتژمێری بایۆلۆجی لەش رێکدەخات و ئاماژە بە جەستە دەدات کە کاتی خەوتن هاتووە.
  
  
• فۆلێت (Folate): کیوی بڕێکی باش لە فۆلێتی تێدایە، کە جۆرێکە لە ڤیتامین B. کەمبوونەوەی ئاستی فۆلێت لە لەشدا پەیوەندی هەیە بە کێشەکانی خەوەوە، بۆیە خواردنی کیوی یارمەتی پڕکردنەوەی ئەم کەمییە دەدات.
  
  
• دژەئۆکسانەکان (Antioxidants): ئەم میوەیە پڕە لە دژەئۆکسانی بەهێز وەک ڤیتامین C و E. فشاری ئۆکسیدەتیڤی (Oxidative stress) لە لەشدا دەتوانێت خەو تێکبدات، و دژەئۆکسانەکانی ناو کیوی یارمەتی کەمکردنەوەی ئەم فشارە دەدەن.
  
  
• ڕیشاڵ (Fiber): خواردنی یەک کیوی نزیکەی ٣ گرام ریشاڵ بە جەستە دەبەخشێت. زیادکردنی ریشاڵ لە سیستمی خۆراکیدا دەتوانێت یارمەتی کەمکردنەوەی هەوکردن بدات و بەرهەمهێنانی هۆرمۆنەکانی رێکخەری خەو زیاد بکات.
  
  

چۆن و کەی کیوی بخۆین تا باشترین سودی لێببینین؟

بۆ ئەوەی زۆرترین سوود لە کیوی وەربگریت بۆ خەو، کات و بڕی خواردنەکەی گرنگە.

پێشنیازی پسپۆڕان: پسپۆڕان رێنمایی دەکەن کە دوو کیوی، نزیکەی کاتژمێرێک پێش نووستن بخورێت. ئەم ماوەیە یارمەتی جەستە دەدات کە پێکهاتە خۆراکییەکان هەرس بکات و ئاستی سیرۆتۆنین بەرز بکاتەوە پێش ئەوەی بچیتە جێگاوە.

ئاگاداری و تێبینییە گرنگەکان:

هەرچەندە کیوی سوودێکی زۆری هەیە، بەڵام لەوانەیە بۆ هەموو کەسێک گونجاو نەبێت:

• حەساسیەت:  ئەگەر حەساسیەتت بە لاتێکس (lastîk) یان هەندێک میوەی تر هەیە، ئاگاداربە چونکە کیوی لەوانەیە ببێتە هۆی کاردانەوەی حەساسیەت.
  
  
• شەکر: کیوی بە شێوەیەکی سروشتی رێژەیەکی شەکری تێدایە. ئەگەر نەخۆشی شەکرەت هەیە یان چاودێری بڕی شەکری خۆراکت دەکەیت، پێویستە ئەمە لەبەرچاو بگریت.

پوختە و کۆتایی

باشترین رێگا بۆ ئەوەی بزانیت ئایا کیوی یارمەتیت دەدات، ئەوەیە کە خۆت تاقی بکەیتەوە. دەستپێکردن بە خواردنی دوو کیوی کاتژمێرێک پێش خەوتن رێگایەکی ئاسان و سروشتییە کە لەوانەیە کلیلی خەوێکی ئارام و قووڵ بێت بۆ تۆ.

کافایین دەتوانێت بەشێک بێت لە سیستەمێکی خۆراکی تەندروست بۆ زۆربەی خەڵک. بەڵام، خواردنەوەی بڕێکی زۆر لێی لەوانەیە مەترسیدار بێت بۆ تەندروستیت. لێرەدا 10 لە دیارترین زیانە لاوەکییەکانی خواردنەوەی زۆری کافایین دەخەینەڕوو:

1_ سەرئێشە

کافایین هاندەری سیستەمی دەماری ناوەندییە و وریاکەرەوەیە، هەربۆیە لە پێکهاتەی هەندێک ئازارشکێندا هەیە وەک "ئێکسێدرین".

بەکارهێنانی زیادەڕۆیی یان وازهێنانی لەناکاوی کافایین لەوانەیە ببێتە هۆی "سەرئێشەی گەڕاوە" (caffeine rebound).

بەکارهێنانی بەشێوەیەکی مامناوەند، بە گشتی سەلامەتە، بەڵام وەرگرتنی بەشێوەیەکی رۆژانە لەوانەیە سەرئێشەی بەردەوام خراپتر بکات و باشترە سنووردار بکرێت.

2. نیگەرانی (Anxiety) و تێکچوونی میزاج

وەرگرتنی بڕێکی مامناوەندی کافایین لەوانەیە لە سەرەتادا میزاج باشتر بکات، بەڵام خواردنەوەی 2 بۆ 6 کوپ لەوانەیە ببێتە هۆی وروژاندنی نیگەرانی لە هەندێک کەسدا.

وەرگرتنی زیاتر لە 400 میلیگرام کافایین لە رۆژێکدا دەکرێت ببێتە هۆی دڵتەنگی.

ئەگەر هەست دەکەیت کافایین کاریگەری نەرێنی لەسەر میزاجت هەیە، بیر لە کەمکردنەوەی بکەرەوە.

3. کێشەی خەوتن (بێخەوی)

خواردنەوەی کافایین پێش نووستن دەتوانێت باشی و قوڵی خەو کەم بکاتەوە و خەولێکەوتن یان مانەوە بە خەوتوویی قورستر بکات.

پێویستە بەلایەنی کەمەوە 6 بۆ 8  کاتژمێر پێش نووستن خۆت لە کافایین بەدووربگریت. هەندێک کەس ڕەنگە پێویستیان بە 12 کاتژمێر بێت.

4. تووڕەیی و بێزاری (Irritability)

کافایین لەوانەیە ببێتە هۆی تووڕەیی، بەتایبەتی لەو کەسانەی کە بڕێکی زۆر بەکاردەهێنن.

ئەو کەسانەی کە نیگەرانی یان کێشەی دەروونییان هەیە، رەنگە بە بڕێکی کەمیش هەست بە بێزاری بکەن.

ئەگەر کافایین وات لێدەکات هەست بە تووڕەیی بکەیت، باشترە کەمتر بیخۆیتەوە.

5. زیادبوونی لێدانی دڵ

کافایین لەوانەیە ببێتە هۆی گۆڕانکارییەکی سووک لە لێدانی دڵدا، تەنانەت بە خواردنەوەی تەنها چوار کوپ قاوەش.

کاریگەرییەکەی لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێت. ئەو کەسانەی جەستەیان کافایین بەهێواشی شی دەکاتەوە، لەوانەیە بە خواردنەوەی تەنها 2-3 کوپ تووشی کێشەی دڵ ببن.

خێرابوونی لێدانی دڵ لەوانەیە نیشانەی هەستیاری، حەساسیەت، یان کێشەیەکی تەندروستی تر بێت.

6. زیادبوونی هەستکردن بە تینوێتی

تەنانەت وەرگرتنی بڕێکی کەمی کافایین (بۆ نموونە، 1 کوپ قاوە) لەوانەیە هەستی تینوێتی لەو کەسانەدا زیاد بکات کە بە شێوەیەکی بەردەوام نایخۆنەوە.

هەرچەندە بەڵگەی روون کەمە، بەڵام خواردنەوەی بڕێکی زۆر لەوانەیە هۆکارێک بێت بۆ تینوێتی زۆر.

7. میزکردنی زۆر و دووبارە:

کافایین بەرهەمهێنانی میز زیاد دەکات (واتە کاریگەری میزهێنەری هەیە) چونکە کار دەکاتە سەر فرمانی گورچیلەکان و شێوازی مامەڵەکردنی لەش لەگەڵ خوێدا.

ئەم میزکردنە زۆرە دەتوانێت ببێتە هۆی لەدەستدانی ماددە خۆراکییە سەرەکییەکان، کە زیان بە تەندروستی دەگەیەنێت.

8. ئازاری سنگ

ئازاری سنگ کاتێک روودەدات کە رۆیشتنی خوێن بۆ دڵ بلۆک دەبێت. وەرگرتنی بڕێکی زۆری کافایین لەوانەیە ئەم بەرتەسکبوونەوەیە زیاد بکات.

مەترسییەکە بە گشتی کەمە بۆ ئەو کەسانەی رۆژانە تەنها 1-3 کوپ قاوە دەخۆنەوە.

ئاگادارییەکی زۆر گرنگ: ئەگەر دوای خواردنەوەی کافایین تووشی ئازاری سنگ بوویت، دەستبەجێ داوای یارمەتی پزیشکی بکە.

9. مەترسیی نەزۆکی لە پیاواندا

خواردنەوەی زیاتر لە 400 میلیگرام کافایین لە رۆژێکدا لەوانەیە مەترسیی لاوازبوونی توانای منداڵبوون لە پیاواندا زیاد بکات.

10. لاوازبوونی ئێسکەکان

وەرگرتنی زیاتر لە 400 میلیگرام کافایین لە رۆژێکدا لەوانەیە مەترسیی لاوازبوونی ئێسکەکان زیاد بکات.

توێژینەوەیەک دەریخستووە کە خواردنەوەی نزیکەی چوار کوپ قاوە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ڤیتامینەکانی وەک (B1, B12) و کانزاکانی وەک (کالسیۆم، مەگنسیۆم، سۆدیۆم، پۆتاسیۆم)، کە کاریگەری نەرێنی لەسەر تەندروستی ئێسک هەیە.

یەکێتی ئەوروپا بەکارهێنانی ماددەیی کیمیایی "تی پی ئۆ" (TPO)ی قەدەغە کرد، کە لە زۆرێک لە جۆرەکانی جێڵی نینۆکدا بۆ خێرا وشکبوونەوە و پاراستنی رەنگ بەکاردەهێنرێت، ئەمەش بەهۆی نیگەرانییەکان لەوەی کە مەترسی بۆ سەر توانای منداڵبوون دروست دەکات و دەبێتە مەترسی بۆسەر ژنان. 

ئەو ماددە باوەی کە لە زۆرێک لە جۆرەکانی جێڵی نینۆکدا هەیە، لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپادا بە نایاسایی ناسێنراوە، بەڵام لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هێشتا بە ئازادی بەردەستە.

ئەم ماددەیە، کە ناوە زانستییەکەی (Trimethylbenzoyl diphenylphosphine oxide)ـە، ئێستا بە فەرمی لە هەموو بەرهەمە جوانکارییەکاندا قەدەغە کراوە و دەزگا چاودێرییەکانی یەکێتی ئەوروپا وەک ماددەیەکی ژەهراوی بۆ مرۆڤ پۆلێنیان کردووە. "تی پی ئۆ" ماددەیەکە یارمەتی رەقبوونی جێڵی نینۆک دەدات لەژێر تیشکی سەروو وەنەوشەییدا و دەبێتە هۆی مانەوە و بریسکەی زیاتری رەنگەکە.

بڕیاری قەدەغەکردنەکە دوای چەندین توێژینەوە لەسەر ئاژەڵان هات کە پەیوەندیی نێوان ماددەکە و کێشە درێژخایەنەکانی منداڵبوونیان تیادا دەرکەوت. یەکێتی ئەوروپا ئەم رێکارە خۆپارێزییەی گرتووەتەبەر لە کاتێکدا لێکۆڵینەوەی زیاتر لەسەر مرۆڤ هێشتا بەردەوامە.

بەپێی بڕیارەکە، دەبێت ساڵۆنەکانی نینۆک لە 27 وڵاتی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا، هەروەها وڵاتانی وەک نەرویج و سویسرا، دەستبەجێ فرۆشتنی ئەو بەرهەمانە رابگرن کە ئەم ماددەیەیان تێدایە و بەرهەمە کۆکراوەکانیان بە شێوەیەکی سەلامەت لەناوببەن.

لەلایەکی دیکەوە، ویلایەتە یەکگرتووەکان هێشتا بەکارهێنانی "تی پی ئۆ"ی بە یاسا رێکنەخستووە، و ئەم ماددەیە دەچێتە پاڵ لیستێکی درێژی ئەو ماددە کیمیاییانەی کە لە ئەوروپا قەدەغەن، بەڵام لە ئەمریکا هێشتا باون.

هەندێک لە خاوەنکارانی بواری جوانکاریی نینۆک دژایەتیی خۆیان بۆ ئەم بڕیارە دەربڕیوە. کۆمپانیایەکی بەلجیکی رایگەیاندووە، "هیچ بەڵگەیەکی مرۆیی نییە لەسەر مەترسیی ئەم ماددەیە" و ئەم بڕیارە "زیانێکی گەورەی ئابووری" بە کارە بچووکەکان دەگەیەنێت.

لێکۆڵینەوەیەکی نوێ ئاماژە بەوە دەکات کە ژیان لەسەر رێگەیەکی قەرەباڵغ بە شێوەیەکی بەرچاو مەترسیی تووشبوون بە جەڵتەی مێشک زیاد دەکات، تەنانەت ئەگەر ئاستی پیسبوونیش تیایدا نزم بێت.

ئەم دۆزینەوەیە جەخت لەسەر کاریگەریی ژاوەژاوی هاتووچۆ دەکاتەوە وەک هۆکارێکی سەرەکی بۆ ئەم مەترسییە تەندروستییە.

توێژەران ئامۆژگاری دانیشتووان دەکەن کە پەنجەرەکان دابخەن یان بچنە ژوورێکی هێمنترەوە بۆ خەو، بۆ ئەوەی لە ژاوەژاوی هاتووچۆ دوور بکەونەوە، چونکە ئەم ژاوەژاوە دەتوانێت فشار دروست بکات و خەو تێک بدات.

لێکۆڵینەوەکە شیکاریی بۆ داتاکانی ژاوەژاوی هاتووچۆ و پیسبوونی دەوروبەری ماڵی 26,723 هاووڵاتی دانیمارکی کردووە کە تەمەنیان لە نێوان 65 بۆ 74 ساڵدایە، و ماوەی چوار دەیە درێژەی کێشاوە. ئەنجامەکان دەریانخستووە کە زیادبوونی ژاوەژاوی هاتووچۆ بە بڕی14.9 دیسیبڵ – کە جیاوازی نێوان کۆڵانێکی هێمن و شەقامێکی سەرەکییە – مەترسیی تووشبوون بە جەڵتەی مێشک بە ڕێژەی 12.4% زیاد دەکات.

بە گشتی، ئەو ماڵانەی نزیکن لە رێگە سەرەکییەکان یان هێڵی شەمەندەفەر یان رێڕەوی فڕین زیاتر ژاوەژاویان هەیە. بەڵام، پەیوەندییەکی بەرچاو لەنێوان مەترسیی جەڵتەی مێشک و بەرکەوتنی درێژخایەن بە ماددە پیسکەرەکان وەک تەنۆلکە بچووکەکان، دوانەئۆکسیدی نایترۆجین، یان دوانەئۆکسیدی گۆگرد، نەدۆزراوەتەوە.

دکتۆر ستێفان ماینتز، نووسەری سەرەکی لێکۆڵینەوەکە لە نەخۆشخانەی زانکۆی ئۆدنسێ لە دانیمارک، رایگەیاند: "ژاوەژاوی هاتووچۆ هۆکارێکی مەترسیداری ژینگەییە بۆ تووشبوون بە جەڵتەی مێشک، و بە شێوەیەکی سەربەخۆ پەیوەندی بە زیادبوونی مەترسییەوە هەیە تەنانەت لە ئاستە نزمەکانی پیسبوونی هەوادا."

ئاماژەی بەوەشدا: "ئەم ئەنجامانە وەک بەشێک لە رێنمایی تەندروستیی گشتیی، بۆ کەمکردنەوەی باری جەڵتەی مێشک جەخت لەسەر پێویستیی چارەسەرکردنی ژاوەژاوی هاتووچۆ دەکەنەوە. ئەم توێژینەوەیە پەیوەندی بە ژاوەژاوە کورتخایەنەکانەوە نییە – بەڵکو ژاوەژاوی درێژخایەنی شەو و رۆژە کە خەو تێک دەدات و رێڕەوەکانی فشاری دەروونی چالاک دەکات."

دکتۆر ماینتز، لە کاتی وتارەکەیدا لە کۆنفرانسی کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ نەخۆشییەکانی دڵ لە مەدرید، ئامۆژگاری ئەو کەسانەی کرد کە لەسەر شەقامە قەرەباڵغەکان دەژین، هەوڵ بدەن کە ژووری خەوەکەیان هێمنتر بێت و دووربێت لە ژاوەژاو و دەڵێت؛ پەنجەرە و دەرگاکان دابخەن، و پەنجەرەی ژوورەکەتان وا لێبکەن زیاتر رێگری لە دەنگە دەنگ بکات.

هەروەها پێشنیاری کرد کە دەسەڵاتداران خێرایی شەوانە و هاتوچۆی ناپێویست کەم بکەنەوە و بارهەڵگرەکان بەگشتی لە شەقامەکان دووربخەنەوە. 

مانگی رابردوو زیاتر لە 27 هەزار کەس سەردانی نەخۆشخانەی شاریان کردووە و هەر لەو مانگەدا 910 نەشتەرگەری جۆراوجۆر ئەنجامدراوە.

بەڕێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی سلێمانی لەراگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، لەرۆژی (1 بۆ 31/8/2025) لەنەخۆشخانەی شار 27 هەزار و 593 نەخۆش سەردانیان كردووەو چارەسەری پێویستیان بۆ كراوە.

ئاماژەی بەوەشکردووە، مانگی رابردوو 5هەزار و 506 نەخۆش لە نەخۆشخانەی شار داخڵ كراون ، لەو ژمارەیەش هەزار 820  نەخۆش لەبەشی فریاكەوتن و 624 نەخۆش لەبەشی نەشتەرگەری و 780 نەخۆش لەبەشی هەناوی و 444 نەخۆش لەبەشی شكاوی و 282 نەخۆش لەبەشی هەناوی مێشك و دەمار داخڵ بوون.

تەندروستی سلێمانی ئاشکراشیکردووە، هەر لەو ماوەیەدا لەنەخۆشخانەکە 910 نەشتەرگەری جۆراوجۆر و 132 نەشتەرگەری قەستەرە و 90 نەشتەرگەری شەبەكە و باڵۆن و 28 نەشتەگەری بۆ منداڵان بووە.

ئەوەشی خستەڕوو، مانگی رابردوو زیاتر لە 63 شیكاری تاقیگەیی و هەزار 408 هێڵكاری دڵ كراوە ، هەروەها نزیکەی 6 هەزار تیشك و 231 ئیكۆ و 775 چارەسەری سروشتی ئەنجامدراوە لە نەخۆشخانەکە.

زانا و پسپۆڕانی بواری بایۆلۆجی و خەو ئاماژە بەوە دەکەن کە هەستکردن بە خەواڵوویی بەردەوام، تەنانەت لە کاتەکانی چالاکییەکانی رۆژانەشدا، دەکرێت نیشانەی تێکچوون بێت لە ریتمی بایۆلۆجی جەستەدا، کە بە خواردنەوەی قاوە چارەسەر ناکرێت.

ریتمی بایۆلۆجی و خەوی نیوەڕۆ:

ڤلادیمیر دۆرۆخۆڤ، زانای بایۆلۆجی، رونیدەکاتەوە کە مرۆڤ دوو ریتمی بایۆلۆجی هەیە – شەو و رۆژ – بۆیە هەندێک جار ئارەزووی خەوتن لە کاتی رۆژدا سروشتییە، و ئەم پشووە دەتوانێت سوودبەخش بێت تەنانەت ئەگەر کورت بێت.

بەپێی وتەی دۆرۆخۆڤ، خەوی نیوەڕۆی کورت لە کاتی رۆژدا بە سوود دادەنرێت، بەڵام بە مەرجێک زۆر درێژ نەبێت. ئەو دەڵێت: "خەوی نیوەڕۆ نابێت لە نیو کاتژمێر تێپەڕێت، چونکە ئەگەر نا، جەستە دەچێتە قۆناغی خەوێکی قووڵەوە، کە لەوانەیە ببێتە هۆی تێکدانی خەوی ئاسایی شەوانە."

هەروەها دۆرۆخۆڤ ئاماژە بەوەشدەکات، کە باشتر وایە خەوی نیوەڕۆ پێش کاتژمێر 4:00ی پاشنیوەڕۆ بێت، چونکە خەوتن لە دوای ئەم کاتە خەوی شەوانە تێکدەدات، بەتایبەتی بۆ ئەو کەسانەی کە کێشەی بێخەویان هەیە، و بەمانە ئامۆژگاری دەکرێت کە بە هیچ شێوەیەک لە کاتی رۆژدا نەخەون.

بەڵام بۆ ئەو کەسانەی کە کێشەی خەوی شەوانەیان نییە، وەرگرتنی پشوویەکی کورت لە کاتی رۆژدا یارمەتی چالاککردنەوەی جەستە و زیادکردنی بەرهەمهێنان دەدات.

کات و ماوەی گونجاوی خەوی نیوەڕۆ:

لە لایەکی دیکەوە، دکتۆر داریا لیبیدێڤا، پسپۆڕی خەو و غوددەکان، ئاماژە بەوە دەکات کە خەوی نیوەڕۆ نابێت لە 20 بۆ 30خولەک تێپەڕێت، چونکە ئەگەر درێژ بێتەوە، لەوانەیە کەسەکە بە ماندوێتی یان سەرئێشەوە لە خەو هەڵسێت. ئەویش پێشنیار دەکات کە خەوی نیوەڕۆ لە نێوان کاتژمێر یەکی نیوەڕۆ تا سێی پاشنیوەڕۆ بێت.

رێکخراوی تەندروستی جیهانی لە راپۆرتێکی نوێدا هۆشداری داوە لە بەرزبوونەوەی رێژەی مردن بە نەخۆشی کۆلێرا لە سەرانسەری جیهاندا.

لە راپۆرتێکی رێکخراوی تەندروستی جیهانیدا هاتووە، لە رۆژانی 27 تا 30ی تەمموزی 2025، 67 هەزار و 705 حاڵەتی نوێی تووشبوون بە کۆلێرا و سکچوونی توند لە 18 وڵات و ئەو هەرێمانەی رێکخراوی تەندروستی جیهانی سەرپەرشتی و چاودێرییان دەکات تۆمارکراون، لە هەمان ماوەدا 624 کەس لە جیهاندا بەهۆی کۆلێراوە گیانیان لەدەستداوە

لە راگەیەنراوەکەدا ئەوەش هاتووە لە مانگی تەمموزی ساڵی 2025 ژمارەی گیانلەدەستدان بە کۆلێرا بە ڕێژەی 43% زیاتر بووە بە بەراورد بە مانگی تەمموزی 2024. لە مانگی تەمموزی ساڵی 2024، زیاتر 96 هەزار حاڵەت و 436 حاڵەتی مردن بەهۆی کۆلێرا لە 21 وڵاتدا تۆمارکراوە.

رێکخراوەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، ، ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ، کارەساتی سروشتی و گۆڕانی کەشوهەوا هۆکارن لە توندبوونەوەی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکان، بەتایبەتی لە گوندەکان و ناوچە زیانلێکەوتووەکانی لافاو لە سەرانسەری جیهاندا.

بەدەستهێنانی قژێکی بەهێز و تەندروست، جگە لە بەکارهێنانی کرێم و زەیتی تایبەت بەسەر، پەیوەستە بەو خۆراکانەش کە سوود بە جەستە دەگەیەنن لە ناوەوە و کاریگەری دادەنێن لەسەر قژ.

بەپێی ئەو زانیارییانەی رۆژنامەی "تایمز ئۆف ئیندیا" بڵاویکردووەتەوە،  هەشت خۆراکی سەرەکی هەن کە یارمەتیدەرن بۆ خێراکردنی گەشەی قژ، ئەوانیش بریتین لە:

1. هێلکە: هێلکە دەوڵەمەندە بە پرۆتین و بایۆتین، خواردنی بە بەردەوامی یارمەتیدەرە بۆ بەهێزکردنی قژ و خێراکردنی گەشەی.

2. سپێناخ: سپێناخ یەکێکە لەو سەوزانەی چەندین سوودی هەیە، لەوانەش باشترکردنی تەندروستی و گەشەکردنی تاڵەکانی قژ بەهۆی بوونی ئاسن، فۆلیک ئەسید، ڤیتامین A و C.

3. پەتاتەی شیرین: پەتاتەی شیرین بڕێکی باش لە بێتا کارۆتینی تێدایە، کە جەستە دەیکاتە ڤیتامین A کە زۆر تەندروست و سوودبەخشە بۆ قژ.

4. ئەڤۆکادۆ: ئەڤۆکادۆ دەوڵەمەندە بە ڤیتامین E و چەورییە تەندروستەکان، کە پشتگیری تەندروستی پێستی سەر دەکەن و دەیکەنە خاوەنی قژێکی چڕتر و بەهێزتر.

5. گوێز و تۆوەکان: یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی گوێز و تۆوەکان ئەوەیە کە سەرچاوەی ترشە چەورییەکانی ئۆمێگا-3 و زینک-ن، کە تەندروستی قژ بەهێز دەکەن و چڕی و هێزی پێدەبەخشن.

6. توو (Berry): توو دەوڵەمەندە بە دژە ئۆکسانەکان و ڤیتامین C، کە یارمەتیدەرە لە بەرهەمهێنانی کۆلاجین بۆ بەهێزکردنی قژ.

7. نیسک: بەهۆی دەوڵەمەندبوونی بە پرۆتین و ئاسن و فۆلیک ئەسید، خواردنی نیسک یەکێکە لە رێگاکانی سەلمێنراو بۆ رێگریکردن لە هەڵوەرینی قژ.

8. ماستی یۆنانی: ماستی یۆنانی بە سوودە خۆراکی و تەندروستییەکانی بەناوبانگە، بوونی پرۆتین و ڤیتامین B5 تێیدا یارمەتیدەرە بۆ زیادکردنی چڕی قژ.

نەخۆشیی بیرچوونەوە بەشێوەیەکی لەسەرخۆ دەست پێدەکات، سەرەتا بە لەبیرچوونەوەی شتە سادەکان و دواتر تێکچوونی باری هزری. هەرچەندە تا ئێستا هیچ چارەسەرێکی یەکلاکەرەوە یان رێگرییەکی دڵنیاکەرەوە بۆ ئەم نەخۆشییە نییە، بەڵام زانست جەخت لەوە دەکاتەوە کە گۆڕانکاری لە شێوازی ژیانی رۆژانەدا دەتوانێت رۆڵێکی گرنگی هەبێت.

بە گوێرەی راپۆرتێک کە لە رۆژنامەی "تایمز ئۆف ئیندیا" بڵاوکراوەتەوە، ئەنجامدانی چەند گۆڕانکارییەک لە سیستمی خۆراک و جوڵەی رۆژانەدا، یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی مەترسی تووشبوون بە بیرچوونەوە.

ئەو نۆ گۆڕانکارییە بریتین لە:

1. کۆنتڕۆڵکردنی شەکری خوێن: بەرزبوونەوەی ئاستی شەکری خوێن نەک تەنها مەترسیی تووشبوون بە شەکرە زیاد دەکات، بەڵکو زیان بە مێشکیش دەگەیەنێت. پەیڕەوکردنی سیستەمێکی خۆراکی تەندروست، چالاکی جەستەیی و دوورکەوتنەوە لە جگەرەکێشان یارمەتیدەرن بۆ Rاگرتنی ئاستی گلوکۆز.

2. پارێزگاریکردن لە کێشێکی تەندروست: کێشی زیادە هۆکارە بۆ نەخۆشییە درێژخایەنەکانی وەک نەخۆشییەکانی دڵ و شەکرە، کە هەردووکیان پەیوەندییان بە دابەزینی توانای هزرییەوە هەیە.

3. پەیڕەوکردنی سیستەمێکی خۆراکی تەندروست: ئەو خۆراکەی بۆ جەستە بەسوودە، بۆ مێشکیش بەسوودە. خواردنی میوە، سەوزەوات، دانەوێڵە تەواوەکان و چەورییە تەندروستەکان یارمەتی بەهێزکردنی توانای هزری دەدەن. پسپۆڕان جەخت لەسەر سیستمی خۆراکی دەریای ناوەڕاست دەکەنەوە کە دەوڵەمەندە بە زەیتی زەیتوون، ماسی و سەوزە گەڵاتۆخەکان.

4. بەردەوامبوون لەسەر چالاکی جەستەیی: وەرزشکردن سووڕی خوێن بۆ مێشک باشتر دەکات و بەرەنگاری ئەو هۆکارانە دەبێتەوە کە مەترسیی تووشبوون بە بیرچوونەوە زیاد دەکەن. تەنها ٣٠ خولەک وەرزشی ڕۆژانە وەک پیاسەکردن، سەماکردن، یان باخەوانی دەتوانێت جیاوازییەکی گەورە دروست بکات.

5. چالاکیی هزری: مێشک حەزی بەوەیە بەکاربهێنرێت. شیکارکردنی مەتەڵ، خوێندنەوەی کتێبی نوێ، یان فێربوونی کارامەییەکی نوێ، مێشک بە چالاکی دەهێڵێتەوە و توانای بەرگەگرتنی لەگەڵ تەمەندا زیاد دەکات.

6. پەیوەندی کۆمەڵایەتی: گۆشەگیری کاریگەری نەرێنی لەسەر تەندروستی مێشک هەیە. پەیوەندی بەردەوام لەگەڵ هاوڕێیان و خێزاندا یارمەتی پاراستنی یادەوەری و تەندروستیی دەروونی دەدات.

7. خەوێکی باش: کەمخەوی دەبێتە هۆی لێڵبوونی بیر و هزر، و بە تێپەڕبوونی کات مەترسی تووشبوون بە بیرچوونەوە زیاد دەکات. پێویستە شەوانە ٧-٨ کاتژمێر خەوی کوالیتی بەرزت هەبێت.

8. گرنگیدان بە تەندروستی دەروونی و جەستەیی: چارەسەرکردنی خەمۆکی، کۆلیسترۆڵ و کێشە تەندروستییەکانی دیکە، نەک تەنها بۆ جەستە بەڵکو بۆ مێشکیش پێویستن. پشکنینی خولی و گرنگیدان بە خۆ، بناغەیەکی پتەو بۆ یادەوەری و تەندروستییەکی دەروونیی باش دادەنێت.

9. خۆپاراستن لە پێکانەکانی سەر: کەوتن و بەرکەوتنی سەر دەکرێت زیانی هەمیشەیی بە مێشک بگەیەنێت. بەکارهێنانی پشتێنی سەلامەتی، کڵاوی خۆپارێزی و دڵنیابوونەوە لە سەلامەتیی ماڵەوە لە ڕێگەی ڕووناکیی گونجاو و دەسکەوە، هەنگاوی گرنگن بۆ خۆپاراستن.

زانایانی فیزیا لە کۆریای باشوور، ئامێرێکیان دروستکردووە کە توانای بەهێزکردنی هەستی بۆنکردنی هەیە لەڕێگەی هاندانی دەمارەکانی بۆنکردن لە بۆشایی لووتدا.

چانگ یۆن وو، پرۆفیسۆر لە زانکۆی هانیانگی کۆریای باشور رایگەیاند، بۆ یەکەمجار توانیویانە،هەستی بۆنکرد بەشێوەیەکی بەرچاو باشتربکەن، بە بەکارهێنانی شەپۆلی کارۆموگناتیسی و بەبێ ئەوەی هیچ نەشتەرگەریەک ئەنجام بدرێت و ببێتە هۆی بێزارکردنی کەسی بەکارهێنەری ئەو ئامێرە.

ئاماژەی بەوەشکرد، توێژینەوەیەکیان بەبەشداری 28 خۆبەخش، لەسەر ئامێرەکە کردوە، تێیدا داوا لە خۆبەخشەکان کراوە چەندین جۆری جیاواز بۆنبکەم کە کحولی بیتانۆڵی تێدابووە و لەدوای بەکار هێنانی ئامێرەکە، بەشێوەیەکی باشتر توانیویانە پۆلێنی بۆنەکان بکەن.

لە جیهاندا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی، لەدوای پەتای کۆرۆناوە بەدەست لاوازی هەستی بۆنکردنەوە دەناڵێن، لەئێستاشدا چەندین رێگەی جیاواز بۆ چارەسەرکردنی کێشەی بۆنکردن بەکاردەهێنرێت لەنێویاندا نەشتەرگەری و چارەسەرە بۆنخۆشەکان بۆ هاندانی دەمارەکانی لوت.

لە کاتێکدا نەخۆشیی زەهایمەر کاریگەری لەسەر ملیۆنان کەسی بەساڵاچوو لە سەرانسەری جیهاندا هەیە و پێشبینی دەکرێت تا ساڵی 2060 ژمارەکە دوو هێندە زیاد بکات، توێژینەوەیەکی نوێ ئاشکرای دەکات کە جۆرێکی دیاریکراوی وەرزشکردن دەتوانێت بە شێوەیەکی بەرچاو مەترسیی تووشبوون بەم نەخۆشییە کەم بکاتەوە.

توێژینەوەکە، کە لە گۆڤاری "نەخۆشیی زەهایمەر" (Journal of Alzheimer's Disease) لە ساڵی 2022 بڵاوکراوەتەوە، دەریخستووە کە "وەرزشی دوو-ئەرکی" (dual-task exercises) سوودێکی زۆری هەیە بۆ پاراستنی مێشک.

وەرزشی دوو-ئەرکی چییە؟

دکتۆرە هیزەر ساندیسۆن، پسپۆڕی چارەسەری سروشتی، رونی دەکاتەوە کە ئەم جۆرە وەرزشە بریتییە لە ئەنجامدانی چالاکییەکی جەستەیی و هزری لە یەک کاتدا. بۆ نموونە، پیاسەکردن لە کاتی قسەکردندا لەگەڵ کەسێکی تر، بە جۆرێک لە وەرزشی دوو-ئەرکی دادەنرێت.

توێژینەوەکە کاریگەریی ئەم جۆرە راهێنانەی لەسەر ئەو کەسە بەساڵاچووانە تاقیکردووەتەوە کە نیشانەکانی دابەزینی توانای هزرییان تێدا دەرکەوتبوو. دەرەنجامەکان سەرسوڕهێنەر بوون؛ دەرکەوتووە کە ئەنجامدانی دوو بۆ پێنج جار لە هەفتەیەکدا (هەر جارێک لەنێوان 30 بۆ 120 خولەک) بووەتە هۆی:

• باشتربوونی بەرچاوی یادەوەری، سەرنج، توانای شیکارکردنی کێشەکان.

• زیادبوونی هاوسەنگی و خێرایی رۆیشتن.

• بۆ یەکەمجار دەرکەوتووە کە ئاستی پڕۆتینی "بێتا-ئمیلۆید"ی کەمکردووەتەوە، کە پڕۆتینێکی زیانبەخشە و پەیوەندی بە نەخۆشیی ئەلزەهایمەرەوە هەیە.

نهێنیی کاریگەرییەکەی چییە؟

توێژەران هۆکاری ئەم کاریگەرییە بۆ ئەوە دەگەڕێننەوە کە ئەم جۆرە وەرزشە مێشک ناچار دەکات لە یەک کاتدا چەند کارێک بکات: زانیاری وەربگرێت، جووڵەکان رێکبخات و سەرنجی خۆی بهێڵێتەوە. ئەم فشارە هاوکاتە چەندین تۆڕی دەماری لە مێشکدا چالاک دەکات، پەیوەندییە دەمارییەکان بەهێز دەکات و نەرمی‌پێدانی دەماری (neuroplasticity) زیاد دەکات، کە توانای مێشکە بۆ خۆگونجاندن و دروستکردنی رێڕەوی نوێ.

لەگەڵ ئەوەشدا، پسپۆڕان جەخت لەوە دەکەنەوە کە هیچ راهێنانێک بە تەنها ناتوانێت گەرەنتی پاراستن لە ئەلزەهایمەر بکات. بەڵکو دەبێت ئەم وەرزشە لەگەڵ شێوازێکی ژیانی تەندروستدا پەیڕەو بکرێت، وەک سیستەمێکی خۆراکیی هاوسەنگ، بەشداریی کۆمەڵایەتی و کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکانی وەک بەرزیی پەستانی خوێن و شەکرە.

جێی باسە، توێژینەوەکان دەریانخستووە کە نزیکەی %35ی مەترسیی تووشبوون بە لەبیرچوونەوە (dementia) پەیوەستە بەو هۆکارانەی کە دەتوانرێت دەستکاری بکرێن، وەک قەڵەوی، جگەرەکێشان، گۆشەگیری، کەمبیستن، خەمۆکی و کەمیی چالاکیی جەستەیی.

لە هەنگاوێکی نوێی پزیشکیدا، تیمێکی توێژینەوەی چینی یەکەمین "زمانی دەستکرد"ـیان پەرەپێدا کە توانای جیاکردنەوە و ناسینەوەی تامە جیاوازەکانی هەیە.

توێژینەوەکە لەلایەن "ناوەندی نیشتیمانی بۆ لێکۆڵێنەوە لە زانستی نانۆ و تەکنەلۆژیا" لە چین ئەنجامدراوە. توێژەرانی بەشداربوو دەڵێن، ئەم زمانە دەستکردە دەکرێت لە بواری سەلامەتیی خۆراک و دەستنیشانکردنی ماددە ژەهراوییەکانی نێو خۆراکە جیاوازەکاندا بەکاربهێنرێت.

هاوکات زمانە دەستکردەکە توانای ناسینەوەی تامە بنەڕەتییەکان (شیرین، ترش، سوێر و تاڵ)ـی بە رێژەی %72 بۆ %87 هەیە. لەلایەکی دیکەوە، زمانە دەستکردەکە توانای هەڵسەنگاندن و جیاکردنەوەی تامە بنەڕەتییەکانی نێو خواردنەوەکانی وەک قاوە و کۆکاکۆلای بە رێژەی لە %96 هەبووە.

د. ئەحمەد سەمیر، پسپۆڕی قوڕگ و گوێ و لووت لە نەخۆشخانەی نێودەوڵەتیی مەنسوورییە دەڵێت: "ئەندامە دەستکردەکان، هەرچەندە بە وردی دروست بکرێن، خاوەنی سەرجەم تایبەتمەدییەکانی ئەندامە سروشتییەکانی مرۆڤ نین. زمانی سروشتی ئاڵۆزە و لە ڕێگەی دەمارەکانەوە بەستراوەتەوە بە مێشکەوە؛ بە دیاریکراوی لە ڕێگەی دەماری حەوتەمە کە بەرپرسیارە لە هەستی تامکردن".

توێژەرانی زانکۆی "کینگز کۆلێج" لە لەندەن دۆزینەوەیەکی نوێیان لە بواری پزیشکیی دداندا راگەیاند، کە بریتییە لە بەکارهێنانی پرۆتینێکی سروشتی بۆ نۆژەنکردنەوە و پتەوکردنی مینای ددان. ئەم دۆزینەوەیە دەتوانێت ببێتە وەرچەرخانێک لە چارەسەرکردنی کلۆربوونی ددان و هەستیاریی ددانەکاندا.

بەپێی ئەو توێژینەوەیەی کە لە گۆڤاری زانستیی "Advanced Healthcare Materials" بڵاوکراوەتەوە، زانایان بۆیان دەرکەوتووە کە پرۆتینی کیراتین، کە بە شێوەیەکی سروشتی لە پێکهاتەی موو، پێست و خوری ئاژەڵاندا هەیە، توانایەکی سەرسوڕهێنەری هەیە بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی مینای ددان کە بەهۆی خواردن و خواردنەوە ترشەکان، خراپیی پاکوخاوێنی دەم و ددان، یان بەساڵاچوونەوە زیانی بەرکەوتووە.

ئەم پێکهاتەیە چۆن کاردەکات:

توێژەران بۆیان روون بووەتەوە کاتێک کیراتین (کە لەم توێژینەوەیەدا لە خوری مەڕەوە وەرگیراوە) دەخرێتە سەر رووی ددان، کارلێک لەگەڵ کانزاکانی ناو لیکدا دەکات. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی چینێکی کریستاڵیی پتەو کە لاسایی پێکهاتە و کارایی مینای سروشتی ددان دەکاتەوە. ئەم چینە نوێیە بە تێپەڕبوونی کات، ئایۆنەکانی کالیسیۆم و فۆسفات لە خۆ دەگرێت و بەرگێکی پارێزەری هاوشێوەی مینا لە دەوری ددان دروست دەکات.

جێگرەوەیەکی سروشتی و سەلامەت:

سارا، توێژەری دکتۆرا لە کینگز کۆلێج و یەکێک لە سەرپەرشتیارانی توێژینەوەکە، رایگەیاند: "کیراتین جێگرەوەیەکی جدییە لە بواری پزیشکیی دداندا." ناوبراو زیادی کرد: "ئەم ماددەیە نەک هەر لە سەرچاوەی بایۆلۆژیی بەردەوامەوە (وەک موو و پێست) بەدەست دێت، بەڵکو پێویستیمان بەو مادە پلاستیکیانە ناهێڵێت کە لە چارەسەرە تەقلیدییەکاندا بەکاردێن و زۆرجار ژەهراوین.

بەپێی وتەی زانایان، چارەسەرەکانی ئێستا کە پشت بە فلۆراید دەبەستن تەنها پرۆسەی داخورانی ددان خاو دەکەنەوە، بەڵام چارەسەرە نوێیەکە کە پشتی بە کیراتین بەستووە، دەتوانێت بە تەواوی ڕایبگرێت. ئەم تەکنەلۆژیایە نەک تەنها ددانەکە لە ڕووی پێکهاتەوە بەهێز دەکات، بەڵکو ئەو کەناڵە دەمارییە کراوانەش دادەپۆشێت کە دەبنە هۆی هەستیاریی ددان.

ئایندەی ئەم چارەسەرە نوێیە

دکتۆر شەریف ئەلشەرقاوی، یەکێکی دیکە لە سەرپەرشتیارانی توێژینەوەکە، دەڵێت: "ئێمە چووینەتە ناو سەردەمێکی نوێ و جێی سەرنجەوە کە تێیدا بایۆتەکنەلۆژیا ڕێگەمان پێدەدات سوود لە ماددە سروشتییەکانی لەش وەربگرین بۆ ئەوەی نەک تەنها نیشانەکان چارەسەر بکەین، بەڵکو فرمانی بایۆلۆژیی سروشتیش بگەڕێنینەوە."

تیمی توێژەران ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئەم چارەسەرە دەکرێت لە ڕێگەی مەعجونی ددانی ڕۆژانە یان جێڵێکی تایبەتەوە پێشکەش بکرێت کە لەلایەن پزیشکی ددانەوە بەکاردەهێنرێت. ئەوان پێشبینی دەکەن کە چارەسەری کیراتین بۆ نۆژەنکردنەوەی مینای ددان لە ماوەی دوو بۆ سێ ساڵی داهاتوودا بگاتە بەردەستی هاوڵاتیان.

لەگەڵ بەردەوامی شەپۆلەکانی گەرما، پسپۆڕانی تەندروستی جەخت لەسەر گرنگی خواردنەوەی بڕی پێویستی ئاو دەکەن بۆ پاراستنی تەندروستی جەستە و خۆپاراستن لە وشکبوونەوە.

دەزگای خزمەتگوزارییە تەندروستییەکانی بەریتانیا (NHS) هۆشداری دەدات لەبارەی کەمخواردنەوەی ئاو لە رۆژە گەرمەکاندا و رێنمایی بڵاوکردووەتەوە بۆ پاراستنی شێی جەستە.

رەنگی میز نیشانەیەکی گرنگە

بەپێی ڕێنماییەکانی (NHS)، رەنگی کاڵی میز نیشانەیەکی باشە بۆ ئەوەی دڵنیابیتەوە کە جەستەت بڕی پێویستی شلەمەنی وەرگرتووە. پسپۆڕان ئامۆژگاریمان دەکەن کە لە رۆژانی گەرمدا، بەتایبەت لەکاتی وەرزشکردن یان ئارەقکردنەوەی زۆر، بڕی خواردنەوەی ئاو زیاد بکرێت.

دکتۆر سۆنالی رۆدەر، پزیشکی فریاکەوتنی بەریتانی دەڵێت: "لەم کاتانەی ساڵدا، بەتایبەت لەگەڵ تۆمارکردنی پلەی گەرمای پێوانەیی، زۆرێک لە حاڵەتەکانی نەخۆشی پەیوەندیدار بە گەرما دەبینم."

ناوبراو ئاماژەی بەوەشکرد: "هەموومان دەزانین ئاو بۆ ژیان پێویستە، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە چەند ئاو بخۆینەوە؟ وەک یاسایەکی گشتی، پێویستە نیوەی کێشی لەشت بە یەکەی ئۆنس (ounce) ئاو بخۆیتەوە. بۆ نموونە، ئەگەر کێشت 160 پاوەند بێت، دەبێت 80 ئۆنس ئاو بخۆیتەوە کە دەکاتە نزیکەی دوو لیتر."

هەروەها روونیکردەوە کە لە هەندێک حاڵەتی تایبەتدا وەک وەرزشکردن، دووگیانی و شیردان، جەستە زیاتر پێویستی بە ئاو دەبێت.

چۆن بیری خۆتی بخەیتەوە کە پێویستە ئاو بخۆیتەوە؟

دکتۆر ڕۆدەر پێشنیاری بەکارهێنانی بتڵی گەورەی ئاو دەکات کە بە درێژایی رۆژ فێنک بمێنێتەوە، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی بە بەردەوامی ئاو بخۆیتەوە.

دیارترین نیشانەکانی وشکبوونەوەی جەستە:

• هەستکردن بە تینوێتی زۆر
• میزی تۆخ و بۆن ناخۆش
• کەمتر میزکردن لە رێژەی ئاسایی
• گێژبوون و سەرئێشە
• هەستکردن بە ماندوێتی
• وشکبوونی دەم و زمان و لێوەکان
• چاوەکان کەمێک دەچن بەناودا

کێن ئەو کەسانەی زیاتر مەترسی وشکبوونەوەیان لەسەرە؟

• نەخۆشەکانی شەکرە
• ئەوانەی تووشی سکچوون یان ڕشانەوە بوون
• ئەوانەی بۆ ماوەیەکی زۆر لەبەر تیشکی خۆردا دەمێننەوە
• ئەوانەی ماددە کحولییەکان زۆر دەخۆنەوە
• وەرزشوانان و ئەو کەسانەی ئارەقەیەکی زۆر دەکەنەوە
• ئەوانەی دەرمانی میزپێکەر بەکاردەهێنن
• ئەوانەی تووشی تا بوون

چارەسەر چییە ئەگەر هەست بە وشکبوونەوە بکەیت؟

لەکاتی دەرکەوتنی نیشانەکانی وشکبوونەوەدا، پێویستە دەستبەجێ شلەمەنی بخورێتەوە. ئەگەر هەست بە دڵتێکهەڵاتن یان ڕشانەوە دەکەیت، هەوڵبدە بە قومە ئاوی بچووک دەستپێبکەیت و وردە وردە بڕەکەی زیاد بکەیت.

پسپۆڕان و پزیشکان ئامۆژگاریمان دەکەن بە پەیڕەوکردنی نۆ خوی سادەی رۆژانە، کە یارمەتیدەرن بۆ بەهێزکردنی یادەوەری و هاندانی زیرەکی. ئەوان جەخت لەوە دەکەنەوە کە گۆڕانکاریی بچووک لە شێوازی ژیاندا دەتوانێت پارێزگاری لە نەرمی مێشک بکات و توانای هزری بۆ ماوەی چەندین ساڵ بەهێز بکات.

بەپێی راپۆرتێکی ماڵپەڕی "ڕیڵ سمپڵ"، خووە سادەکانی وەک خەوی باش، وەرزشکردن، تێڕامان (تەئەمول)، پەیوەندی کۆمەڵایەتی، و گوێگرتن لە میوزیک، دەتوانن گۆڕانکارییەکی گەورە لە ژیانی رۆژانەدا دروست بکەن بەهۆی کاریگەرییە ئەرێنییەکانیان لەسەر نەرمی مێشک و بەهێزکردنی بیرکردنەوە و توانا هزرییەکان.

لێرەدا ئەو نۆ خوە سادەیە دەخەینەڕوو:

1. خەوی رێک و پێک:

دکتۆر شارۆن برنگمان، پسپۆڕ لە بواری پزیشکیی پیریدا، جەخت لەوە دەکاتەوە کە خەوی رێک و پێک زۆر پێویستە و دەڵێت: "لەکاتی خەودا، مێشک بەردەوامە لە کارکردن لە رێگەی چەسپاندنی یادەوەرییەکان و باشترکردنی توانای تەرکیز و شیکارکردنی کێشەکان." ئامۆژگاری دەکات کە کاتژمێرێک پێش نووستن لە مۆبایل دووربکەوینەوە بۆ باشترکردنی کوالێتی خەو.

2. وەرزشکردنی رۆژانە:

وەرزشی رێک و پێک یارمەتی بەهێزکردنی پەیوەندییە دەمارییەکانی مێشک دەدات و رێڕەوی نوێ دروست دەکات کە بۆ تەندروستیی هزری پێویستن. دکتۆرە برنگمان پێشنیاری وەرزشکردن دەکات بۆ ماوەی لانیکەم 30 خولەک لە رۆژێکدا.

3. تاقیکردنەوەی خولیای نوێ:

مێشک حەزی لە بەرەنگاری و نوێبوونەوەیە. پسپۆڕان ئامۆژگاری دەکەن بە فێربوونی بەهرەی نوێ وەک خوێندنەوە، چنین، چاندن، یان وێنەکێشان بۆ دروستکردنی رێڕەوی دەماریی نوێ و هاندانی توانای فرەئەرکی و کۆنترۆڵکردنی سترێس.

4. پاراستنی پەیوەندی کۆمەڵایەتی:

دکتۆر جۆیل سالیناس جەخت لەوە دەکاتەوە کە پەیوەندیی بەردەوام لەگەڵ کەسانی تردا بیرکردنەوە بەهێز دەکات و پشتگیری لە تەندروستیی سۆزداری دەکات. پەیوەندی تەلەفۆنی، سەردان، چالاکی بەکۆمەڵ، یان تەنانەت کاری خۆبەخشی، دەتوانن مێشک بە چالاکی و هاوسەنگی سۆزداری بهێڵنەوە.

5. تێڕامان و خەیاڵکردن:

توێژینەوەکان دەریانخستووە کە خەیاڵکردن (شیرود) دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە فێربوون و شیکارکردنی قووڵتر. پسپۆڕان ئامۆژگاری دەکەن بە ئەنجامدانی چالاکیی هزری و تێڕامانی رۆژانە.

6. قسەکردن لەگەڵ خۆتدا:

دکتۆر رایان سوڵتان روونیدەکاتەوە کە قسەکردن لەگەڵ خۆتدا بە دەنگی بەرز، کۆنترۆڵی هزری بەهێز دەکات و خێرایی ئەنجامدانی ئەرکەکان دوو هێندە دەکات. بۆ نموونە، توێژینەوەیەک دەریخستووە ئەو کەسانەی لەکاتی گەڕان بەدوای کلیلدا وتوویانە "کلیل، کلیل،" خێراتر کلیلیان دۆزیوەتەوە.

7. هەستکردن بە بێزاری و وەڕسبوون:

دکتۆر سوڵتان روونیدەکاتەوە کە هەستی بێزاری تۆڕی "دۆخی بنەڕەتی" (Default Mode) لە مێشکدا چالاک دەکات، کە بەرپرسە لە داهێنان و بەیەکەوەبەستنی بیرۆکەکان.

8. بەسەربردنی کاتی زیاتر لە سروشتدا:

توێژینەوەیەکی بەلجیکی سەلماندوویەتی کە زیادکردنی رووبەری سەوزایی بە ڕێژەی %3 لە گەڕەکێکدا، دەتوانێت رێژەی زیرەکی بە تێکڕا 2.6 پلە بەرز بکاتەوە. سروشت سترێس کەمدەکاتەوە، چالاکی جەستەیی زیاد دەکات، و تەندروستی مێشک باشتر دەکات.

9. گوێگرتن لە میوزیک:

توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە میوزیک تەرکیز بەهێز دەکات و خێرایی وەڵامدانەوە زیاد دەکات. دکتۆر کێڤن وودز روونیکردەوە کە میوزیک بە وردی دیزاین کراوە بۆ هاندانی شەپۆلەکانی مێشک و زیادکردنی تەرکیز تەنها لە ماوەی چەند خولەکێکدا.

توێژینەوەیەکی پزیشکی نوێی چینی، پەیوەندی نێوان کەم خەوی و 172 جۆر نەخۆشی جیاواز ئاشکرادەکات لە نێویاندا نەخۆشی شەکرە و زەهایمەر.

لە توێژینەوەکدا کە توێژەرە چینیەکان پشتیان  بە ئامارەکانی ناوەندی بایۆتیکی بەریتانی بەستووە و ماوەی حەوت ساڵی خایاندووە، لە توێژینەوەکەدا  88 هەزار  هاووڵاتی بەریتانی بەشداریانکردوە بۆ دیاریدنی ئەو نەخۆشیانەی کە بەهۆی تێکچوونی سیستەمی خەوتنەوە دروست دەبن.

توێژینەوەکە گەشتووە بەو دەرئەنجامەی، کە مەترسەکانی توشبوون بە 42 جۆر نەخۆشی جیاواز زیادیان کردوە لە نێویشیاندا لاوازی جەستەی و گەڕی و پوکانەوەی جگەر.

توێژەرە چینیەکان، لە زانکۆی سێەمی پزیشکی سەربازی لە چین ئاشکرایانکردوە، 92 جۆر نەخۆشی لە کۆی 172 جۆر نەخۆشی مەترسی توشبونیان بەهۆی کەم خەوییەوە بەڕێژەی لە 20٪ زیاددەکات، لە نێویشیاندا نەخۆشی شەکرە لە جۆری دووەم و لە شت لە بیرچوونەوە و بەرزی فشاری خوێن هەروەها لەکارکەوتنی گورچیلە.

ئاماژەیان بەوەشکردوە، کەمخەوی مەترسیەکانی توشبوون بە زەهایمەر زیاد دەکات، هەروەها حاڵەتەکانی نەخۆشی زەهایمەر خراپتر دەکات.

دکتۆر چینگ توێژەری توێژەری سەرەکی ئەو توێژینەوەیە رایگەیاند، پێویستە رێکوپێکی سیستەمی خەو لە بەرچاوبگیرێت ئەگەرنا مەترسی توشبوون بە کۆمەڵێک نەخۆشی جۆراوجۆر زیادەکات.