هەواڵەکان
ئۆرلیک شانون باڵێوزی کەنەدا لە عێراق سەردانی پارێزگای ھەڵەبجەی کرد و لەگەڵ پارێزگار و قایمقامی شارەکە کۆبووەوە.
ھەر لەو سەردانەدا بۆ پارێزگای ھەڵەبجە، باڵیۆزی کەندا لە عێراق لەبارەی لەشکرکێشی و ھێرشەکانی تورکیا بۆ ھەرێمی کوردستان ھەڵوێستی وڵاتەکەی رایگەیاند و ئاماژەی بۆ ئەوەکرد، لەگەڵ حکومەتی عێرق دژی ھەر مەترسییەک دەوەستن کە لەسەر سەروەری عێراق ھەبێت.
کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی عێراق رایگەیاند، ژمارەیەکی زۆری رێکخراوی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی چاودێری پرۆسەی ھەڵبژاردنی عێراق دەکەن، بەڵام بەپێی یاسای کۆمسیۆن ئەو رێکخراوانە و نوێنەری حزبەکان تەنھا چاودێری پرۆسەکە دەکەن، نابێت سکاڵا لەسەر ئەنجاکی ھەڵبژاردن پێشکەش بکەن.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکردوە، بەپێی یاسای کۆمسیۆن رێکخراوەکان راپۆرت لەسەر چۆنیەتی بەڕێوەچونی پرۆسەکە ئامادە دەکەن، ھیچ رێکخرا و لایەنێکیش بۆی نییە دەستوەردان لە پرۆسەکەدا بکات.
لەنێوان عێراق و تورکیا ھیچ رێککەوتنێک لەسەر ئاو نەکراوەو تەنھا یەک پرۆتۆکۆڵ لەنێوانیاندا ھەیە کە چەند دەیەیەکی بەسەردا تێپەڕیوەو تایبەتە بەگەیشتنی ئاوی رووبارەکان بە عێراق.
لەساڵی ١٩٢٠ شدا یەکەم پرۆتۆکۆل لەنێوان تورکیاو عێراق و سوریا ئیمزاکراوە کەتایبەتە بە مەرجەکانی دروستکردنی بەنداو و گۆڕینی رێڕەوی رووبارەکان کە نەبێتە مایەی زیانگەیاندن وڵاتانی تر.
ئەحمەد تورک لە لێدوانێکدا ئاماژەی بە فشاری دەسەلاتدارانی تورکیا بۆ سەر سیاسەتمەدارانی کورد لە باکوری کوردستان کردو رایگەیاند، بەرەیەکی نەتەوەپەرست تورکیا بەرێوە دەبات ، ئەو بەرەیە بۆ ئەوەی کورد ھەناسە وەرنەگرێت ھەموو جۆرە فشارو توندوتیژییەک بەکاردەھێنێت،بەڵام لەو باوەڕەدایە کە تەمەنی ئەو سیاسەتە زۆر درێژ نابێت.
ھەروەھا تورک، ئاماژە بە پرۆسەی چارەسەری پرسی کورد لە باکوری کوردستان کردو رایگەیاند, دەسەلاتدارانی تورکیا ویستیان بەو پرۆسەیە گەلی کورد بۆ بەرژەوەندی خۆیان بەکاربھێنن، بەڵام ئەو سیاسەتە سەری نەگرت و دەنگەکانی کورد لە سەدا ١٠ بۆ سەدا ١٣ بەرزبۆوە، ئەوەش وایکرد دەسەڵاتدارانی تورکیا کۆتایی بە پرۆسەی چارەسەری بھێنن.
لە بارەی لەشکرکێشی تورکیاش بۆ سەر ھەرێمی کوردستان ئەحمەد تورک جەختی کردەوە، لەشکرکێشی تورکیا ناگاتە ھیچ ئەنجامێک.
لە لایەکی دیکەوە تۆبخانەکانی سوپای تورکیا دەوروبەری ناوچەی عەین عیسا و گوندی مەعێلەک و کەمپی کۆچبەران و دەوروبەری رێگەی ئێم فۆڕیان تۆپبارانیان کرد.
"لوقمان شێروانی" لێپرسراوی فەرمانگەی ھۆشیاری و راگەیاندن لە دەستەی ژینگە راگەیاند، دەستەکەیان لە رۆژیی پێنج شەممەوە بە ھاوکاری فەرمانگەی میدیا و زانیاری ئەنجومەنی وەزیران ھەڵمەتێکیان بە ناونیشانی "بە فیڕۆی مەدە" بۆ ماوەی ١٥ رۆژ دەستپێکردووە و ئامانج لە ھەڵمەتەکەش پاراستن و زیادەرەوی نەکردنە لە بەکارھێنانی ئاو لەلایەن ھاوڵاتیانەوە.
وتیشی، ئەمساڵ بەھۆی کەمبارانی و گرتنەوەی سەچاوەکانی ئاوی ھەرێمی کوردستان لەلایەن وڵاتانی دراوسێوە، گرفتی کەمی ئاوی بۆ ھەرێم دروست دەبێت، ھەر بۆیە داوا لە سەرجەم کەناڵ و وێب میدیاکانی تریش دەکەن ھاوکاربن لە ھۆشیارکردنەوەی زیاتری ھاوڵاتیان.
شانەی راگەیاندنی ئەمنی عێراق رایگەیاند، فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی بۆمبڕێژکراو بنکەی سەربازی "ڤیکتۆریا"ی لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی "بەغداد" کردە ئامانج و ھێزە ئەمریکییەکانیش فڕۆکەیەکی تری بێفڕۆکەوانیان خستە خوارەوە.
بەر لەو ھێرشەش بە سەعاتێک، بنکەی سەرباوی "بەلەد" لە باکوری "بەغداد" بە چەند مووشەکێکی "کاتیۆشا" کرایە ئامانج و زیانی گیانی و ماددی نەبوو، بەڵام چەند سەرچاوەیەکی ئەمنی تر ئاماژەیان کردبوو بەوەی بەشی فڕۆکەکانی ئێف ١٦ لەو بنکەیە زیانی زۆری بەرکەوتووە.
ئەو دوو بنکەیە ھێزەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانانی نێودەوڵەتی تێدا جێگیر کراوە، لەگەڵ ھێزەکانی عێراق و راوێژکارانی سەربازی، شانەی راگەیاندنی جەنگی ئەوەشی رایگەیاند ئەو لایەنەی ئەو ھێرشانەیان ئەنجامداوە لە دەرەوەی یاسان و راپێچی دادگا دەکرێن.
ساماڵ عەبدولڕەحمان بەڕێوەبەری گشتی گومرگی ھەرێمی کوردستان بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ھەموو دەروازە سنورییەکانی ھەرێم و فڕۆکەخانەکان بەسیستمی ئەلیکترۆنی بەیەکەوە بەستراونەتەوە، کە چوار دەروازەی وشکانی و دوو دەروازەی ئاسمانییە لە بەرنامەشدا ھەیە، ھەندێک دەروازەی تری بازرگانی بخرێنە ناو سیستمەکەوە.
وتیشی، ئەو سیستمە ئەلیکترۆنییە رێگرە لە بەردەم ھەموو دەستوەردانێک، چونکە سیستمەکە مەرکەزییە و خۆی بەڕێوەدەبات و رێگە لە ھەموو یاریکردنێک دەگرێت و داھاتی ھەموو دەروازەکان راستەوخۆ دەنێرێنە بانکەکان، پێداچونەوەی داھاتی ھەموو دەروازەکانیش مانگانە دەنێردرێنە بەڕێوەبەرایەتی گشتی ژمێرکاری.
عەمید سالار عەبدوڵا بەڕێوەبەری پاسپۆرتی سلێمانی بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ماوەی چەند ساڵێکە لە سەر داوای ئێران گفتوگۆ لە نێوان ھەردوو حکومەتی عێراق و ئێران ھەیە بۆ ھەڵگرتنی ڤیزا، بەڵام تا ئێستا حکومەتی عێراق رەزامەندی دەرنەبڕیوە.
سەبارەت بە کردنەوەی ڤیزای گەشتیاریش ئاماژەی بۆ ئەوەکرد، لیژنەکانی عێراق و ھەرێمی کوردستان داوایانکردوە ڤیزای گەشتیاری لە نێوان عێراق و ئێران دەستپێبکاتەوە، بەڵام بە ھۆی تەشەنەسەندنی ڤایرۆسی کۆرۆنا، ئێران رەزامەندی لەسەر دەرنەبڕیوە.
چاوش ئۆغلۆ لە چاوپێکەوتنێکدا رایگەیاند، پێویستە رێککەوتنی کۆچ لەنێوان تورکیا و یەکێتی ئەوروپا نوێ بکرێتەوە لەسەر بنەمای دەستکەوت بۆ ھەردوولا.
سەبارەت بە لوتکەی یەکێتی ئەوروپاش، کە بڕیارە بەم نزیکانە رێکبخرێت چاوش ئۆغلۆ وتی، ئەنقەرە نیگەران نییە سەبارەت بە ئەگەری سەپاندنی سزا بەسەریدا لەلایەن یەکێتییەکەوە.
لە ساڵی ٢٠١٦ تورکیا و یەکێتی ئەوروپا رێککەوتنی کۆچیان ئیمزا کرد، بەپێی رێککەوتنەکە تورکیا پێشوازی لە کۆچبەران و پەنابەرانی سوریا دەکرد لە بەرامبەر وەرگرتنی پارە لەلایەن یەکێتییەکەوە.
لە کۆبوونەکەدا بافڵ تاڵەبانی ئامانجی سەردانەکەی بۆ بەغدا و گرنگی کۆبوونەوەکانی چەند رۆژی رابردووی بۆ ئەندامانی یەکێتی لە بەغدا روونکردەوە گفتوگۆی لەبارەوە کرا و وەڵامی سەرنج و پرسیارەکانی ئەندامانی مەڵبەندی دایەوە.
لەبارەی ھەڵوێست و ستراتیژی یەکێتییەوە ھاوسەرۆک رایگەیاند، یەکێتی بەھەمان رۆحییەت و روئیای نیشتمانییانەی مام جەلالەوە کاردەکات و ھەڵگری رێبازی چەپکە گوڵەکە دەبێت. بڕوای تەواومان بە کاری پێکەوەیی و ھاوبەش ھەیە و پێشوازی لە ھەر ھەوڵێک دەکەین کە خزمەت بە بەرژەوەندییە باڵاکانی گەلەکەمان بکات. دەرگامان بۆ ھەر ھێز و لایەنێک کراوەیە کە بیەوێت پێکەوە لەپێناو کوردستان و خەڵکە خۆشەویستەکەی کاربکەین.
بافڵ تاڵەبانی ئاماژەی بە گرنگی و پێگەی سیاسی یەکێتی لە بەغدا کرد و وتی، چالاکییە سیاسی و دیبلۆماسییەکانمان لە بەغدا زیاتر دەکەین، چونکە بڕوامان بەوەیە ئەگەر بمانەوێت مافی گەلەکەمان و کێشەکانمان لەگەڵ ناوەند لەسەر بنەماکانی دەستوور جێبەجێبکەین، دەبێت چالاکانەتر کاربکەین و لەگەڵ دۆستەکانمان بەردەوام لەپەیوەندیدابین لەپێناو پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکان. بۆ ئەوەش مەڵبەندی یەکێتی راسپارد درێژە بەسیاسەتی ھاوبەشی بدەن لەگەڵ ھەموو ھێز و نەتەوە و پێکھاتە جیاجیاکانی بەغدا و لەھەماھەنگی بەردەوامدابن بۆ جێبەجێکردنی خواستەکانی خەڵکی کوردستان.
یەکڕیزی و یەکدەنگی گەلی کورد تەوەرێکی تری کۆبوونەکەوە بوو و ھاوسەرۆک رایگەیاند، یەکێتی ھەمیشە بڕوای بە دیالۆگ و لێکتێگەیشتن ھەبووە و ئاماژەی بەڕۆلی یەکێتی کرد لەچارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان ھەولێر و بەغدا و وتی، دەبێت پەرە بەو پەیوەندییە مێژووییە بدەین کە سەرۆک مام جەلال بەردی بناغەی داناوە، بەھەمان رۆحییەت لەگەڵ دۆستەکانمان بەردەوامبین و وەک ھەمیشە یەکێتی دەبێت مەرجەع و خاڵی کۆکەرەوەی جیاوازییەکان بێت. لەپێناو گەلەکەمان درێژە بەخەباتی نیشتمانی خۆمان بدەین و بەھیچ شێوەیەکیش سازش لەسەر ھێڵە گشتی و ستراتیژییەکانمان ناکەین تەنھا لەسەر مافی کورد و بەرژەوەندی گەلەکەمان نەبێت کەئەمەش شانازی یەکێتیبوونمانە لەھەموو قۆناغەکانی خەباتدا.
لە سەردانەکەی بۆ وڵاتانی ئەوروپا، "بایدن" گەیشتووەتە بەریتانیا و سەردانی سەربازانی ئەمریکی لە خۆرھەڵاتی ئەو وڵاتە کرد و دڵنیایی دایە ھاوپەیمانەکانی سەبارەت بە رۆڵی وڵاتەکەی لە جیھاندا و وتی، ئامانجی سەردانەکەی ئەوەیە بە روسیا و چین بڵێن ئەمریکا بە بەھێزی گەڕاوەتەوە.
بایدن وتیشی، لە سەردانەکەیدا بۆ شاری "ژنێڤ"ی سویسرا لەگەڵ ڤلادمیر پوتن سەرۆکی روسیا کۆدەبێتەوە و ئەوەی بیەوێت پێی دەڵێت و وەڵامیان دەبێت بۆ ھەر دەستوەردانێکی حکومەتی روسیا.
میدیاکانی روسیا بڵاویانکردەوە، تەقینەوەیەک بە بۆمبی چێندراو کاروانێکی پۆلیسی سەربازیی روسیای لە پارێزگای "حەسەکە" لە باکور و خۆرھەڵاتی سوریا کردە ئامانج، بەھۆیەوە سەربازێکی روسی کوژرا و سێ سەربازی تریش برینداربوون.
روسیا لە سوریا ھەزاران سەربازی جێگیر کردووە بۆ پشتگیریکردنی حکومەتەکەی "بەشار ئەسەد"، چەند ھەفتەیەک لەمەوبەریش سێ سەربازی روسی لە تەقینەوەی بۆمبێکدا لە باکوری خۆرئاوای سوریا برینداربوون، کە سەرقاڵی مانۆڕێکی ھاوبەش بوون لەگەڵ ھێزەکانی تورکیا.