هەواڵەکان
رێواز فایەق سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان، لەبارەی سەردانی پەرلەمانتاران بۆ پرۆژەکان نوسراوێکی ئاراستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیرانی ھەرێم کردوە و بەمەبەستی کاری بەدواداچونی لیژنە ھەمیشەییەکانی پەرلەمان، ئەنجومەنی وەزیران ئاگادار دەکاتەوە، ھیچ پەرلەمانتارێک لە رێگەی کەسییەوە ناتوانێت سەردانی پرۆژەکانی نیشتەجێبوون و پرۆژەخزمەتگوزارییە گشتییەکانی بواری بەڵێندەرایەتی و بواری وەبەرھێنان بکات، بەڵکو دەبێت بەبڕیاری لیژنەکان ئەو بەدواداچونانە بکرێت، یاخود بە نوسراوی رەسمی سەرۆکایەتی پەرلەمانی کوردستان.
لە بەشێکی نوسراوەکەدا ھاتووە، لە رێگەی ئەنجومەنی وەزیرانەوە، وەزارەت و دەستە پەیوەندیدارەکان ئاگادار بکەنەوە، پەرلەمانتاران بەبێ مۆڵەت سەردانی پرۆژەکان نەکەن.
ئەمڕۆ ٢٣ حوزەیرانی ٢٠٢١ دابان شەدەڵە جێگری لێپرسراوی فەرمانگەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان، سەردانی وەزارەتی دەرەوەی شانشینی سویدی کرد و لەگەڵ ئان لیندێ وەزیری دەرەوەی ئەو وڵاتە کۆبووەوە.
لە کۆبونەوەکەدا ئان لیندێ وەزیری دەرەوەی سوید جەختیکردەوە، دەیانەوێت ھەرێمی کوردستان، ھەرێمێکی بەھێز بێت لە رووی دیموکراسی، ئاسایش و ئارامی و ئابوری لە عیراقی فیدراڵدا.
ھەروەھا جەختیکردەوە، سوید ئامادەیە یارمەتی ھەرێمی کوردستان بدات بۆ بەھێزبونی لە رووی دیموکراسی و ئاسایش و ئارامی و ئابورییەوە، بۆ ئەو مەبەستەش دەیانەوێت ئەو پرۆژە ھاوبەشانەی ھەن، بەردەوامییان پێبدات.
لەوبارەیەوە دابان شەدەڵە رایگەیاند، لە کۆبونەوەکەدا باسمان لە پەیوەندییە ھەمەلایەنەکانی نێوان ھەرێمی کوردستان و سوید کرد، بە تایبەتی چۆنێتی رێکخستنی کار و چالاکی لە بوارەکانی سیاسی و ئابوری و کلتوری.
ھەروەھا ھەڵبژاردنی داھاتوی عیراق و ئارامی و ئاسایش و ھاتنی کۆمپانیاکانی سوید بۆ ھەرێمی کوردستان تەوەرێکی دیکەی کۆبونەوەکە بوە.
جیران ئۆزکان نوێنەری پارتی دیموکراتی گەلان ھەدەپە لە واشنتۆن رایگەیاند، بە پیێ ئەو زانیاریانەی لە کوشکی سپییەوە پێیان دراوە، جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا لە کۆبوونەوەکانیدا لەگەڵ ڤلادیمیر پوتن سەرۆکی روسیا و رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆکی تورکیا لەژنێف و برۆکسل داوای لێکردوون ھێرش نەکەنە سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی ھێزەکانی سوریای دیموکرات ھەسەدە.
وتیشی، لێپرسراوانی کۆشکی سپی جەختیان کردووەتەوە بایدن گرنگی بە دوسیەی کورد دەدات بە تایبەتیش ھاوپەیمانیی لەگەڵ ھەسەدە لە سوریا.
ئاشکراشیکرد، ئەمریکا بە گرنگییەوە لە سەقامگیری و ئاسایشی باکوری خۆرھەڵاتی سوریا دەڕوانێت و کار دەکات بۆ چەسپاندنی سەقامگیری سیاسی لەو ناوچەیە.
ساڵی ڕابردوو لە ھەرێمی کوردستان ملیۆنێک و ٢٠٠ ھەزار تۆن گەنم بەرھەم ھێنراوە، بەڵام ئەمساڵ بەھۆی کەمبارانییەوە، لە چەندین ناوچە زیان بە بەرھەمی گەنمی جوتیاران کەوتووە و پێشبینی دەکرێت بەرھەمی ئەمساڵ نزیکەی ٧٠٠ ھەزار تۆن بێت.
بە پێی کارنامەی دانیشتنەکەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، دەنگدان لەسەر پڕۆژەیاسای پاراستنی مافی فەرمانبەری مافپەروەر و ئەندامانی دادگای پێداچوونەوەی فیدراڵی بەڕێوەدەچێت، ھاوکات خوێندنەوەی یەکەم لەسەر بەیانی دارایی بۆ ئەمساڵی دارایی و پڕۆژەیاسای ئامار و سیستمی زانیارییە جوگرافییەکان دەکرێت.
ھەر لە چوارچێوەی دانیشتنەکەی ئەنجومەنی نوێنەران خوێندنەوەی یەکەم بۆ چوار پڕۆژەیاسای تر ئەنجام دەدرێت.
ئیدارەی دەروازەی سنووری سێمێلکا بڵاویکردەوە، وەک ڕەتکردنەوە و وەڵامدانەوەی ڕەفتارەکانی ئەو دەسەڵاتەی کۆنترۆڵی دەروازەکەی کردووە، کە مەرجی نوێی بۆ ھاتنی ھاوڵاتیان لە ڕۆژئاڤای کوردستانەوە بۆ ھەرێم دیاریکردووە، لە ئەمرۆوە بە شێوەیەکی گشتی دەروازەکە بە ڕووی ھەموو ھاتوچۆیەکدا دادەخرێت.
ڕاپرسییەکە لەلایەن زانکۆی "مۆنماوس"ی ئەمریکییەوە ئەنجامدراوە و ٦١٪ی بەشداربووان پێیان وابووە سەرکەوتنی "بایدن" دادپەروەرانە بووە و ٣٢٪ش وتوویانە سەرکەوتنەکەی شەفاف نەبووە و گومانیان لێی ھەیە و دەڵێن کاتی ئەوەیە "بایدن" بەرەو پێش بچێت و ھەنگاوی جدی بنێت. ھاوکات ٧٪ی بەشداربووانیش دەنگیان نەداوە.
ئەو ڕاپرسییە لە ماوەی نێوان ٩ بۆ ١٤ی ئەم مانگە ئەنجامدراوە و نزیکەی ھەزار کەس بەشداربوون.
دڵشاد عومەر بەڕێوەبەری پەروەردەی سلێمانی ڕایگەیاند، لە سنوری پارێزگای سلێمانی ٤٢٨ ھەزار خوێندکار بەشداری تاقیکردنەوەکان دەکەن. وتیشی، لە سیستمی نوێی خوێندندا کەوتن نیە و ھەر خوێندکارێک تووشی کۆرۆنا بووبێت، لە خولی دووەمدا تاقیکردنەوەکانی دەکات.
ڕاشیگەیاند، ئەگەر خولی دووەمی تاقیکردنەوەکان پێشبخرێت، دەتوانن لە ناوەڕاستی مانگی ئەیلولدا وەرزی نوێی خوێندن دەستپێبکەن.
"ساکی" لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانیدا وتی، لە ئێستادا ھیچ پەیوەندییەکی دیپلۆماسی لە نێوان "تاران" و "واشنتۆن"دا نییە و ھیچ پلانێکیش نییە بۆ کۆبوونەوەی سەرکردەکانی نێوان ئەو دوو وڵاتە.
وتیشی، "جۆو بایدن" پێیوایە بڕیاردەر لە ئێران "خامنەیی"یە بەر لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی و دوای ھەڵبژاردنەکەش.
ئەو لێدوانەی "ساکی" دوای یەکەم کۆنفرانسی ڕۆژنامەوانی "ئیبراھیم ڕەئیسی" ھات کە وتبووی لەسەر پڕۆگرامی مووشەکی ئێران دانوستان ناکەن و ڕەتیشیکردەوە لەگەڵ "جۆو بایدن" سەرۆکی ئەمریکا کۆببێتەوە.
سەبارەت بە دانوستانەکانی "ڤییەنا"ش وتی ھیچ خشتەیەکی زەمنی دانەنراوە بۆ دەستپێکردنی خولی حەوتەمی دانوستانەکان لەسەر ڕێککەوتنی ئەتۆمی، بەڵام "واشنتۆن" پابەندە بەو دانوستانە چونکە لە بەرژەوەندی وڵاتەکە و ئاسایشی نەتەوەییانە.
عەلی عوسمان بریکاری وەزارەتی پیشەسازی و بازرگانی بۆ کاروباری پیشەسازی لە ڕاگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، ڕۆژی ٢١ی ئەم مانگە بۆ دیاریکردنی میکانزمێکی نوێ سەبارەت بە لێخۆشبوونی گومرگی بۆ کارگەکانی بەرھەمھێنانی پیشەسازی کۆبوونەوەیەک کراوە و بۆ ئەو مەبەستەش لیژنەیەکی باڵا بە سەرۆکایەتی بریکاری وەزارەتی پیشەسازی و بازرگانی و نوێنەرایەتی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران و بەڕێوەبەرایەتی گشتی گومرگ و چەند لایەنێکی دیکەی پەیوەندیدار پێکھێنراوە.
وتیشی، لە دوای شەش مانگ، لێخۆشبوونی گومرگی بۆ کارگەکانی پیشەسازی لە ھەرێمی کوردستان دەستپێدەکاتەوە و میکانزمێک بۆ چۆنیەتی لێخۆشبوونەکە دیاریکراوە.
شیروان میرزا لە لێدوانێکدا بۆ "کوردسات نیوز" وتی، "ھیچ گرفتێک لە بەردەم ناردنی ئەو ٢٠٠ ملیارە نییە کە ئەنجومەنی وەزیران بڕیاریداوە ڕەوانەی ھەرێمی کوردستانی بکات و لە ئێستاشدا چاوەڕوانی گەیشتنی پارەکە دەکەن.
وتیشی، تا ئێستا ڕوون نییە پارەکە تەنھا بۆ یەک مانگ ڕەوانە دەکرێت یاخود بەغداد ئەو شەش مانگەی پێشتری ساڵی ٢٠٢١یش بۆ ھەرێم خەرج دەکات.
ھەرێم کەمال ئاغا ئەندامی لیژنەی ئاسایش و بەرگری ئەنجومەنی نوێنەران لە لێدوانێکدا بۆ "کوردسات نیوز" ڕایگەیاند، ئەمڕۆ لیژنەکەیان لە بارەی ھێرشەکانی سوپای تورکیا بۆ خاکی ھەرێمی کوردستان و ئەو ڕاپۆرتەی لە کاتی سەردانی ناوچە سنورییەکانی ھەرێم ئامادەی کردووە کۆدەبێتەوە و دواتر ڕاپۆرتەکە ئاڕاستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران و سەرۆکایەتی حکومەت دەکرێت.
دوپاتیکردەوە کە دەبێت ئەمجارە حکومەتی عێراق ھەڵوێستی جدی ھەبێت، چونکە بێ دەنگی بەردەوام گومانی ئەوە دروست دەکات کە تورکیا بە ئاگاداری حکومەتی عیراق ئەو کارانە بکات، ئەندامەکەی لیژنەی ئاسایش و بەرگری نیگەرانیشی دەربری لەوەی کە حکومەتی ھەرێم تا ئێستا ھەڵوێستی جدی لەو بارەیەوە نەبووە.
ڕیاز حەلفی بەڕێوەبەری گشتی لە وەزارەتی تەندروستی عێراق ڕایگەیاندووە، تا ئێستا کارمەندانی تەندروستی لە ھێڵی بەرگری یەکەمدان لە ڕووبەڕووبوونەوەی کۆرۆنادا و لە سەرەتای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکەشەوە تا ئێستا ٣٨ ھەزار و ٦٩٧ پزیشک و کارمەندی کەرتی تەندروستی تووشی کۆرۆنا بوون و ٢١٤شیان بەھۆی ڤایرۆسەکەوە گیانیان لە دەستداوە.
لە ماوەی ڕابردوودا حەسەن تەمیمی وەزیری پێشوی تەندروستی عێراق ڕایگەیاندبوو کە ئەنجومەنی وەزیران ڕەزامەندی داوە لەسەر خەرجکردنی ١٠ ملیۆن دینار بۆ خێزانی ئەو کارمەندانەی کەرتی تەندروستی کە بەھۆی کۆرۆناوە گیان لە دەستدەدەن.
فەلاح قەیسی بریکاری وەزارەتی پەروەردەی عێراق ڕایگەیاند، لە مانگی ئەیلولەوە دەوامی مامۆستا و فەرمانبەران لە خوێندنگاکان دەستپێدەکاتەوە و ڕۆژی ١ی تشرینی یەکەمیش یەکەم ڕۆژی دەوامی خوێندنی ساڵی ٢٠٢١ – ٢٠٢٢ دەبێت و سەرجەم خوێندنگاکانیش پابەند دەکرێن بە ڕێکارەکانی کردنەوەی خوێندنگەکانەوە.
لەلایەکی تریشەوە لیژنەی پەروەردەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ڕایگەیاندووە، گرفتی کەمی بینای خوێندنگاکان لە دیارترین ئەو گرفتانەیە کە کەرتی پەروەردە لە عێراق ڕووبەڕووی دەبێتەوە و بۆ چارەسەری ئەو گرفتەش پێویستە ٢٠ ھەزار خوێندنگا لە پارێزگاکاندا دروست بکرێت.
ھەروەھا ئاماژە بۆ ئەوە کراوە، کە ٢٠١٩ەوە یەک ترلیۆن دینار بۆ دروستکردنی ژمارەیەک خوێندنگا تەرخان کراوە، بەڵام بەھۆی قەیرانە یەک لەدوایەکەکانەوە ئەو بڕە پارەیە تا ئێستا خەرج نەکراوە.
فەرمانگەی پەیوەندییەکانی دەرەوە، لە ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری ڕایگەیاند، لە ڕۆژی ١٠ی ئەم مانگەوە نوێنەری ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری لە ھەولێر و دوو ئەندامی پەیوەندییەکانی "پەیەدە"، لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانەوە لە شاری ھەولێر، بێ ئاگادارکردنەوەی پێشوەخت دەستگیرکراون و تا ئێستا چارەنووسیان نادیارە.
ڕاشیگەیاند، ئەو کارە پێچەوانەی بەھا دیپلۆماسییەکانە و بەرپرسیاریەتی ژیانیان دەخەنە ئەستۆی ھێزە ئەمنییەکانی ھەرێم، داواشی لە لایەنە ڕەسمییەکانی ھەرێمی کوردستان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان کرد، ھاوکاریان بن، لە ئاشکراکردنی شوێنی دەستگیرکردنیان و ئازادکردنیان.
"فاروق سیزەر" سەرۆکی سەندیکای پۆلیسی تورکیا کە لە پارتی گەلی کۆماری ئۆپۆزسیۆنەوە نزیکە وتوویەتی، لە ماوەی ٢٥ ڕۆژدا ١٥ پۆلیس خۆیان کوشتووە و لە سەرەتای ئەمساڵیشەوە ٤٠ پۆلیس ھەوڵی خۆکوشتنیان داوە.
بە وتەی ئەو لێپرسراوە، حاڵەتەکانی خۆکوشتن لە نێو ھێزە ئەمنییەکانی تورکیا لە چەند ساڵی ڕابردوودا کەمیکردبوو، بەڵام ئەو ئامارەی ئەمساڵ بەرزە و نزیکە لە ئامارەکەی ساڵی ٢٠١٣ کە لەو ساڵەدا ٥٧ پۆلیس خۆیان کوشتبوو کە ئەوەش ژمارەیەکی پێوانەیی بوو، ھۆکارەکەشی بۆ خراپی ئیدارەدانی وڵات و زۆری کاتی کارکردن گەڕاندەوە.
لە تورکیا ھێزەکانی پۆلیس مانگانە ٤٠٠ سەعات کار دەکەن، لە کاتێکدا فەرمانبەرانی کەرتەکانی تر لە مانگێکدا ١٦٠ سەعات کار دەکەن.