هەواڵەکان
ڕادیۆی ئاسیای ئازاد لە زاری لێپرسراوانی حکومەتی پیۆنگ گیانگەوە بڵاویکردەوە، دەسەڵاتدارانی کۆریای باکور چەند ڕۆژێک چاوەڕوانی کردووە، بۆ ئەوەی دواتر ھەواڵی ھێرشەکەی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکراین بە ھاوڵاتییەکانی بڵێت.
لێپرسراوانی کۆریای باکور ئاماژەیان بەوە کردووە، سەرەتا دەسەڵاتداران تەنھا ئەندامانی باڵای پارتی کرێکارانی دەسەڵاتداریان لە ھێرشەکە ئاگادار کردووەتەوە، دواتر ھەواڵە لەلایەن ئەوانەوە بڵاوکراوەتەوە.
دەسەڵاتدارانی کۆریای باکور بە ئەندامانی باڵای پارتەکەیان ڕاگەیاندووە، ھاوپەیمانی سەرەکی وڵات لە جەنگدایە و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لەگەڵ ڕووسیا ئاڵۆزە و لە حاڵەتی جەنگدایە، بۆیە داوای لە ھەموو لایەک کردووە لەوپەڕی ئامادەباشیدا بن تا حاڵەتی جەنگ.
لە بارەی گەڕانەوەشی کەسوکاری ڕێوار خۆشحاڵی خۆیان دەردەبڕن و سوپاسی د. ڕێواز فایەق سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان و (خەلیل عوسمان) پەرلەمانتاری پێشووی یەکێتی دەکەن لە ھەوڵەکانیان بۆ گەڕانەوەی ڕێوار.
مانگی کانونی یەکەمی ساڵی ڕابردوو، بەلەمێک بە نزیکەی ١٠٠ کۆچبەرەوە لە کەناراوەکانی یۆنان ژێرئاو کەوت، زۆرینەی کۆچبەرە خنکاوەکان کورد بوون، خێزانێکی کوردی دانیشتووی شاری کۆیە، کە لە سێ منداڵ و دایک و باوکێک پێکھات بوون لە ناو ئەو کۆچبەرانەدا بوون، بەڵام لە ڕووداوەکەدا چوار کەسیان خنکان و تەنھا ڕێوار ڕزگاری بوو.
ئەو ھەنگاوەش لە گفتوگۆیەکی تەلەفۆنی نێوان مەھدی ڕەشید حەمدانی نێردراوی تایبەتی سەرۆک وەزیرانی عێراق و، فەیسەڵ ئۆغلۆ نوێنەری تایبەتی سەرۆک وەزیرانی تورکیا گفتوگۆی لە بارەوە کرا.
بە گوێرەی ڕاگەیەندراوێکی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاوی عێراق، ھەردوولا گفتوگۆیان کردووە، سەبارەت بەو مەترسییانەی کە بەھۆی گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوا و کەمی بەردانەوەی ئاوەوە لە تورکیاوە ڕووبەڕووی کەرتی کشتوکاڵی عێراق بووەتەوە.
بۆ ئەو مەبەستە نوێنەری تایبەتی سەرۆک وەزیرانی عێراق ئامادەیی وڵاتەکەی دەربڕی بۆ دابەشکردنی زیانەکانی کەمی بەردانەوەی ئاو لە دیجلە و فوڕاتەوە، کە ڕووبەڕووی کەرتی کشتوکاڵی عێراق دەبێتەوە.
حکومەتی ئۆکراین ڕایگەیاند، لە ئێستادا سەرقاڵی ساردکردنەوەی سوتەمەنی ئەتۆمین لە یەکەکانی وزەی ئەتۆمی زاپۆریژیا کە بەرەبەیانی ئەمڕۆ لەلایەن سوپای ڕووسیاوە بۆردوومان کرا، سەرەڕای کۆنترۆڵکردنی وێستگەکەش لەلایەن ڕووسیاوە تا ئێستا کارمەندەکانیان سەرقاڵی کاری خۆیانن لە وێستگەکەدا.
ئۆکراین ئاماژە بەوەش دەکات، ئەگەر لە ساردکردنەوەی کورە ئەتۆمییەکان شکستبھێنن کارەسات ڕوودەدات.
ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمیش ڕایگەیاندووە، وێستگەی ئەتۆمیی زاپۆریژیا لە ئامادەیی تەواودایە و ئەمریکاش تیمی وەڵامدانەوەی ڕووداوە ئەتۆمییەکان چالاک دەکات.
بڕیاریشە ئەمڕۆ وەزیرانی دەرەوەی وڵاتانی ناتۆ کۆببنەوە و باس لە ڕەوشی ئۆکراین و بۆردوومانکردنی زاپۆریژیا بکەن کە گەورەترین وێستگەی ئەتۆمیی ئەوروپایە.
(فازڵ نەبی) وتی، لە دادگا سکاڵا لەسەر ناردنی ٢٠٠ ملیارەکە و ئەو پێشینانەی تریش تۆمارکراوە کە لەسەردەمی کابینەکەی عادل عەبدولمەھدی ڕەوانەی ھەرێمی کوردستان کراوە، بۆیە ئەو پێشینەیەکەی کە بەغداد دەینرێت لەمپەری یاسایی و سیاسیی بۆ دروست بووە.
وتیشی، بەھۆی بەرزبوونەوەی بەھای دۆلار، قەبارەی ھاوردەکردن کەمیکردووەتەوە و بەشێک لە بازرگاکان بەھۆی بەرزی نرخەوە کاڵاکانیان بۆ ساغ نابێتەوە و تووشی زیان بوون.
ڕۆژنامەی براڤدای نزیک لە کریملین بڵاویکردەوە، ژەنەڕەڵ ئەندرێ سوخوڤیتسکی تەمەن ٤١ ساڵ لە ئۆپراسیۆنێکی تایبەتدا لە ئۆکراین کوژراوە.
ئەو ژەنەراڵە ساڵی ڕابردوو کرایە جێگری فەرماندەی ھێزی چەکداری ٤١ی سوپای ڕووسیا و پێشتریش فەرماندەی فیرقەی پەڕەشوتی ھێزە سەربازییەکانی ڕووسیا بووە لە سوریا، وە لەسەر ئەرکەکانی لە سوریا نیشانەی ئازایەتی وەرگرتووە.
لە لایەکی دیکەوە فۆلۆدیمێر ئوملیان وەزیری پێشووی ژێرخانی ئابوری ئۆکراین، کە یەکێکە لە ئەندامی گروپە چەکدارەکانی ناو کیێڤی پایتەختی ئۆکراین ڕایگەیاند، ئەوان ئەو ژەنەڕاڵەی ڕووسیایان کوشتووە.
لای خۆشییەوە ئەمریکا ڕایگەیاند، تا ئێستا دڵنیانەبووەتەوە لە ھەواڵی کوژرانی ئەو ژەنەڕاڵەی سوپای ڕووسیا لە ئۆکراین.
وەزارەتی بەرگری ئۆکراین ئاماژەی بەوەکردووە، بەڵگانامەکان تایبەتن، بە چەند پلانێکی یەکێک لە کەتیبەکانی کەشتیگەلی ڕووسیا لە دەریای ڕەش.
لە ناو بەڵگەنامەکاندا نەخشەی داگیرکردن و چەندین کۆدی نھێنی و ناوی کەسانی تیا بووە و بەردەستی سەربازانی ئۆکراین کەوتووە.
وەزارەتی بەگری ئۆکراین ئاماژەی بەوەشکردووە، بەھۆی ڕێوشوێنێکی تایبەتی یەکێک لە یەکە تایبەتەکانی سوپای ئۆکراینەوە دەستیان بەسەر ئەو بەڵگەنامەدا گرتووە، کە دەریدەخات ڕووسەکان تەنھا کەلوپەلە سەربازییەکانیان لەدەست نادەن، بەڵکو بەھۆی ترسەوە لە پاش خۆیان بەڵگەنامە نھێنییەکانیش جێدھێڵن.
(مەریوان سەدڕەدین) بازرگان و خاوەنکار لە وڵاتی چین بە کوردسات نیوزی ڕایگەیاند: لە دوای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا و سیاسەتی نوێی حکومەتی بەیجین تایبەت بە باج و ڕوسمات، بە شێوەیەکی گشتی نرخی کەلوپەل لە چین بە ڕێژەی نزیکەی لە ١٠٪ بەرزبووەتەوە، ئەمەش پاڵنەرە بۆ ئەوەی بەشێک لە بازرگاکانی وڵاتانی بەدوای شوێنگرەوەی چیندا بگەرێن ڕوویان لە تورکیا و ئێران و وڵاتانی تر بکەن بۆ ھاوردەکردن و پڕکردنەوەی بازاڕی ناوخۆی وڵاتانی خۆیان.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، لە بەرامبەریشدا چین سیاسەتی خۆی گۆڕیوە و دەستبەرداری ھەناردەکردنی کاڵای جل و بەرگ و پێداویستی ناوماڵ بووە، و چاوی لەسەر ئەوەیە وەک وڵاتانی تری پیشەسازی ھەناردەی تەنکەلۆژیا و ئۆتۆمبیل زیاد بکات.
سەبارەت بە ئاڵۆزییەکانی نێوان ڕووسیا و ئۆکراین (مەریوان سەدڕەدین) وتی، ھێشتا کاریگەرییەکانی ئەو پرسە لە بازاڕی چین دەرنەکەوتووە و چاودێری دۆخەکە دەکات، بەڵام لە ئەگەری زیاتر بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و وزە، چینیش ھەڵوێستی خۆی دەبێت.
یەنس ستۆڵتنبێرگ سکرتێری ناتۆ لە کۆنفرانسێکیدا رایگەیاند، ھێرشەکەی روسیا بۆسەر ئۆکراین کاریگەری لەسەر پەیوەندییەکانیان لەگەڵ مۆسکۆ دەبێت، بەڵام ناچنە شەڕەوە لەگەڵ ئەو وڵاتە.
سکرتێرەکەی ناتۆ داوا لە پوتن دەکات ھێرشەکانی رابگرێت و دانوستان بکات لەگەڵ ئۆکراین .
وتیشی، ئەوەی لە ئۆکراین روودەدات جێگەی قبوڵکردن نییە و کارەساتە و رەنگە روسیا ھێرشبکاتە سەر وڵاتی تر و بە ئامانجگرتنی وێستگە ئەتۆمییەکان مەترسیدارە، ئەگەر روسیا ئۆکراین داگیربکات باجی قورس دەدات.
راشیگەیاند، توانای بەرگری سوپای ئۆکراین زیاتر بووە و ھاوکارییەکانیان بۆ ئۆکراین زیاتر دەکەن.
ئاشکراشیکرد، روسیا نەیتوانیوە وڵاتانی ئەندامی ناتۆ پەرتەوازە بکات، بەڵام ناتوانن ناوچەی دژە فڕین لە ئۆکراین دروستبکەن و سزاکانیان بۆسەر ئەو وڵاتەش زیاتر دەکەن.
بە ناوی ھەرێمی کوردستانەوە و لەسەر داوای قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران، کە ھەرێمی کوردستان بە رەسمی بناسێندرێت و کۆدی تایبەت بەخۆی ھەبێت لە مامەڵە جیھانییەکاندا، ئەمڕۆ ٤ی ٣ی ٢٠٢٢، رێکخراوەکە ڕەزامەندیدا لەسەر داواکارییەکە و کۆدی (IQ-KR)ی بۆ ھەرێمی کوردستان دابین کرد.
دوای رەزامەندی رێکخراوی ئایسۆ (ISO) و دابینکردنی کۆدی تایبەت بە خۆی، ھەرێمی کوردستان بەپێی ڕێنماییەکانی رێکخراوی یونیکۆد (Unicode) دەتوانێت ببێتە خاوەنی ئیمۆجی ئاڵای کوردستان.
ئەم ناساندنەی ھەرێمی کوردستان؛ جگە لەوەی ئاڵای کوردستان دەناسێندرێت وەک ھەرێمێک لە (یونیکۆد Unicode Standard)، کار ئاسانی دەکات بۆ بەستنەوەی دامودەزگاکانی ھەرێمی کوردستان بە دامودەزگا نێودەوڵەتییەکان.
قوباد تاڵەبانی دەربارەی ئەم بڕیارە وتی، "ئەم ناساندنە ھاوکارمان دەبێت لە مامەڵە ئەلیکترۆنییە نێودەوڵەتییەکان و ھەنگاونانی زیاتر بەرەو حکومەتێکی ئەلەکترۆنی، ھەروەھا ئەم ناساندنە یارمەتیدەر دەبێت لە پرۆسەی بازرگانی ئەلەکترۆنی و بەریدی نێودەوڵەتی (پۆستە) و گەشەکردنی کەرتی بانکی لە ھەرێمی کوردستان، جێی دڵخۆشییە کە ئەو ناساندنە رێگەخۆشکەر دەبێت بۆ دامەزراندنی ئیمۆجی ئاڵای کوردستان بە بە رەسمی".
جێگری سەرۆک وەزیران ستایشی رۆڵی ھەردوو وەزارەتی پلاندانانی حکومەتی عێراق و حکومەتی ھەرێمی کوردستانی کرد کە ھاوکار بوون لەم پرۆسەیە.
کۆدی ھەرێمی کوردستان لە ئێستادا پارێزگاکانی ھەولێر و سلێمانی و دھۆک لەخۆ دەگرێت و داوای زیادکردنی کۆدی پارێزگای ھەڵەبجەش کراوە کە لە داھاتوویەکی نزیکدا زیاد دەکرێت.
رێکخراوی (ئایسۆ International Organization for Standardization ) رێکخراوێکی جیھانیە تایبەتە بە دانانی پێوەرەکانی مۆڵەتە بازرگانی و پیشەسازییەکان و کارەکانی پەیوەست بە تەکنەلۆجیا و دروستکردنی پەیوەندی لەنێوان دامودەزگاکانی وڵاتان و تاوەکو ئێستا زیاتر لە ١٦٠ وڵات لەلایەن ئەم رێکخراوە ناسێندراوە.
راپەڕینە مەزنەکەی بەھاری ١٩٩١، سەرەتای بەگژداچوونەوەی جەور و ستەم و قۆناغێکی نوێ لەمێژووی گەلەکەمان و گۆڕینی وێستگەی خەباتی نھێنی و نەبەردییەکانی شاخ بوو، بۆ گەیشتن بە ئازادی و قۆناغی خەباتی مەدەنی و دیموکراسی.
راپەڕینی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان، بەڕێبەرایەتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ئازادی بەخشییە کوردستان و دیموکراسی رەخساند و رۆحیەتی یەکھەڵوێستی و یەکدەنگی لە گەلی کورد دا بەرزکردەوە و ھەمووانی لە سایەی ئامانجێکی پیرۆزدا کۆکردەوە.
ئەو راپەڕینەی لەسایەیدا پەرلەمان و حکومەت پێکھات و دامەزراوەکان کەوتنەسەرپێ و ھەنگاونان بەرەو ئاوەدانی و خزمەتگوزاری و خۆشگوزەرانی بوونە دروشمی سەرەکی، کەئێستا جێی خۆیەتی بپرسین ! چەندیان ھاتونەتەدی و قۆناغی ئایندە چیمان لێ دەخوازێ.
خەونمان ھێنانەکایەی ئایندەیەکی خۆشگوزەران بوو بۆ گەنجەکانمان، خەونمان بەدیھێنانی ئازادی رادەربڕین و یەکسانی و دادپەروەی و سەروەری یاسا و پاراستنی کەلتورو و زمان و دەستکەوت و داب و نەریتی جوانی کوردەواری و گەڕەک و شەقامە کۆنەکان و قەڵا و سەرا و زەوی و زاری باو باپیرانمان بوو، خەونمان یەک دەنگی و یەک دەستیمان بوو، خەونمان بەردەوامی بە کورد و کوردستانی بوونمان بوو، خەونمان گەڕاندنەوەی کەرکوک و ناوچەدابڕێنراوەکان بوو، خەونمان ژیانێکی سەربەرزانە بوو، خەونمان کوردستانی گەورە بوو نەک... لێک ترازان، نەک کاولکاری و نەک پەیڕەوکردنی سیستمی بەعس و خۆخۆری و گەڕانەوە بۆ سەردەمی کۆیلایەتی و تاک پەرستی و گەندەڵی… شەرمە بێدەنگ بین و رێگەبدەین کە بازرگانی بە دوێنێ و ئەمڕۆ و سبەینێمانەوە بکرێت.
لە ١٩٩١ دا بەیەک دەنگ وتمان راپەڕین پێویستە، لە ٢٠٢٢ دا پێویستە بەیەک دەنگ بڵێین؛ ئازادی، یەکسانی، چاکسازی، خزمەتگوزاری و سەروەری یاسا، نا بۆ قۆرخکاری، نا بۆ بەھەدەردانی سەروەت و سامانی گشتی، نا بۆ کۆڕەوی گەنجانی دواڕۆژی گەلەکەمان، نا بۆ شکاندنی کەرامەتی مرۆڤ، نا بۆ خاک و گەل و نیشتمان فرۆشتن، نا بۆ سەرلەقاندن، تا بڵێسەی راپەڕین ھەرگیز نەکوژێتەوە.
شاناز ئیبراھیم ئەحمەد
کارگێڕی مەکتەبی سیاسی(ی.ن.ک) و سەرپەرشتیاری مەڵبەندی ١ی رێکخستنی سلێمانی
تارا ئەنوەر قەرەداغی بەڕێوەبەری گشتی لە دەستەی داواکانی موڵکداری راگەیاند، لە ئەنجامی ھەوڵەکانی دەستەی داواکانی موڵکداری جارێکی تر بڕێک پارە بەسەر زەرەرمەندانی دەستی رژێمی بەعس دابەشدەکرێت و قەرەبووەکەش ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە داواکارییان پێشکەشی دەستەکەیان کردووە.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، پێشتریش پڕۆسەی خەرجکردنی بڕە پارە بۆ زیانلیکەووتوان ھەبووە و بەردەوامیش دەبێت، لە پڕۆسەی ئەمجارەشدا ١١٥ کەس سوودمەند دەبن.
لە راگەیاندراوێکدا ٢١ پەرلەمانتاری کوردستان داوا دەکەن، حکومەتی ھەرێم پەلە بکات لە ناردنی شاندێکی باڵا بۆ بەغداد بۆ یەکلاکردنەوەی پرسە ھەڵپەسێردراوەکانی ھەرێم لەگەڵ بەغداد، بەتایبەتی دوای ئەو رەوشەی بەھۆی بڕیارەکەی دادگای فیدراڵییەوە دروستبووە و ھەرێم رووبەرووی قۆناغێکی دیکەی قەیرانی ئابووریی و سیاسیی بوەتەوە.
ئەو پەرلەمانتارانە داواش دەکەن، چیتر خەڵکی کوردستان باجی ناکۆکییەکانی نێوان ھەرێم و بەغداد و ناشەفافییەتی داھات و کێشەی نەگەڕاندنەوەی داھاتەکان بۆ خەزێنەی گشتیی نەدەن و حکومەتی ھەرێم پەلە بکات لە دابەشکردنی مووچە و لە ماوەیەکی دیاریکراودا تەواوی موچەی موچەخۆران بدات.
ئەو پەرلەمانتارانە ئاماژەیان وەشکرد، لە چەند رۆژی داھاتوودا شاندی باڵای حکومەتی ھەرێم بچێتە پەرلەمان و داھاتەکانی کوردستان و کێشەکانی بەردەم کۆکردنەوەی داھاتەکان و شایستە داراییەکانی خەڵک روونبکەنەوە و چیتر نەوت و سیاسەتی نەوتی ھەرێم و ناکۆکییەکان لەگەڵ بەغداد، نەبنە ھۆی نەھامەتیی و دروستکردنی قەیران بۆ خەڵکی کوردستان، بەپێچەوانەوە لە ھەر دانیشتنێکی داھاتووی پەرلەماندا، فشار دروستدەکەن ئەگەر ئەولەویەتی بەرنامەی کارەکەی مووچە و ژیان و گوزەرانی خەڵکی کوردستان نەبێت.
دەقی پەیامەکە...
بەبۆنەی (٣١) سی و یەکەمین ساڵیادی ڕاپەڕینە مەزنەکەی ئازاری ١٩٩١، گەرمترین پیرۆزبایی خۆمان ئاراستەی خانەوادەی سەربەرزی شەھیدان، پێشمەرگە قارەمانەکان و سەرجەم کوردستانییان لە ناوخۆ و دەرەوەی ھەرێمی کوردستان دەکەین.
ھیواخوازین ئەم یادە مەزنە ببێتە مایەی یەکڕیزی و پتەوتربوونی نێوماڵی کورد، بە ئاراستەی یەکگوتاری و یەکخستنی ڕایەڵە نیشتمانییەکان، لە ھەمبەر تێکڕای پرسە نیشتمانییە چارەنووسسازەکاندا.
ئەم یادە پیرۆز و شکۆدارە، لە کاتێکدایە کە ھەموو جیھان لەبەردەم مەترسی و دەرئەنجامە ترسناکەکانی جەنگ و ململانێی نێوان زلھێزەکاندایە. لەسەر ئاستی ناوخۆ و پەیوەندییەکانی نێوان ھەرێمی کوردستان و حکوومەتی عێڕاقی فیدڕاڵیشدا، کێشمەکێشی پێکھێنانی کابینەی نوێی حکوومەتی عێڕاق و ڕکابەریی نێوان ھێزە سەرەکییەکانی سەر گۆڕەپانی سیاسیی عێڕاق، لە دۆخێکی نەخوازراو و چەقبەستوودایە، بۆیە لەم دۆخە ھەستیارەدا، لە بژاردەی یەکڕیزی بترازێت ھیچ بژاردەیەکی دیکەمان لەبەردەستدا نییە بۆ ڕِووبەڕووبوونەوەی ئەو ئاڵنگاری و مەترسییانەی کە بوونەتە مایەی ھەڕەشە بۆ سەر قەوارەی دەستووریی ھەرێمی کوردستان. ئەم قۆناغە ڕاگوزەرە و ھەستیارە بەرپرسیارێتییەکی مێژووییە و لە ئەستۆی ھەموواندایە، تێپەڕاندنیشی وابەستەی زمانی دیالۆگ و لێکتێگەیشتنی لۆژیکییانەیە. ھیواخوازین لە داھاتوودا ھەنگاوەکانی گفتوگۆی بنیادنەرانە بۆ سازان، لێکنزیکبوونەوە و زاڵبوونی دیدگای نیشتمانی بەسەر ھەموو ڕِوانگەکانی دیکەدا، دەربڕی خواست و ئاواتەکانی گەلی کوردستان بێت، کە ئەوێ ڕۆژێ لەپێناو بەدیھێنانی ئازادی و ئامانجە لەمێژینەکانی میللەتەکەماندا دەریایەک خوێنیان بەخشی بۆ ڕاماڵینی دیکتاتۆریەت و گەیشتن بە سەربەخۆیی.
ئومێدەوارین ئەم یادە مەزنە ببێتە دەستپێکی قۆناغێکی گەشاوەتر بۆ بەدیھێنانی ئاشتی و ئازادی و ئاوەدانکردنەوەی کوردستان.
جارێکی دیکە بەرز و پیرۆزبێت یادی ڕاپەڕینە شکۆدارەکەی ئازاری ١٩٩١، پیرۆزبێت لە خەڵکی ئازا و تێکۆشەری دەڤەری پشدەر و بتوێن، لانکەی شۆڕش و بەرخودان.
نەمری بۆ ڕۆحی پاک و بەرزەفڕی شەھیدانی ڕێگەی ڕزگاری.
د. ڕێواز فائق
سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان