هەواڵەکان
کۆمپانیا ژاپۆنییەکە لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، ئامێری پەیوەندی بێتەل لە جۆری "ئەی سی ڤی ٨٢" لە ساڵانی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠١٤ دروستدەکرا و ھەناردەی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەکرا، بەڵام نزیکەی ١٠ ساڵە بەرھەمھێنانی ئەو ئامێرانە راگیراون و لەلایەن کۆمپانیاکەیانەوە بۆ ھیچ وڵاتێک نەنێردراون.
ئاماژە بەوەشکراوە، تەنانەت بەرھەمھێنانی پاتری ئەو جۆرە ئامێرانە راگیراوە و ھەر بەرھەمێکیان کە لە بازاڕەکاندا دەفرۆشرێن لەژێر رێکاری ئەمنی و بازرگانیدایە.
روونکردنەوەی کۆمپانیای ئایکۆمی ژاپۆنی دوای ئەوەھات کە لە دووەم تەقینەوەی ئامێرەکانی پەیوەندی بێتەل لە لوبنان، راپۆرتە ھەواڵییەکان باسیان لەوەدەکرد کە ئامێرەکان ھێمای بازرگانی ئەو کۆمپانیا ژاپۆنییەیان ھەڵگرتووە، کە بەھۆیەوە ٢٠ کەس کوژران و زیاتر لە ٤٥٠ کەسی دیکەش برینداربوون.
سەرچاوە ئەمنییەکان بڵاویانکردەوە، فڕۆکە جەنگییەکانی سوپای عیراق لە جۆری ئێف ١٦ بۆردوومانی دەوروبەری چەند گوندێکیان لە گوندی عەتشانە لەسنوری پردێ کردووە، کە ٦٥ کیلۆمەتر لە باکوری رۆژئاوای کەرکوکەوە دوورە، بۆردوومانەکەش مۆڵگە و شوێنی ئەو تیرۆریستانەی کردووەتە ئامانج و ژمارەیەکیان لەناوبراون.
ھاوکات بەپێی زانیاری سەرچاوە ئەمنییەکان، ھێزێکی ئەمنی ھاوبەش لە روبەڕوبوونەوەی تیرۆری عیراق و سوپای عیراق، ھەڵمەتێکی ئەمنی فراوانیان دەستپێکردووە، بۆ لەناوبردنی تیرۆریستانی داعش لە ناوچەکە، ھەڵمەتەکە تا ئێستا بەردەوامە و ھێشتا ئەنجامەکانی نەخراونەتەڕوو.
وەزارەتی دارایی عیراق لە روونکردنەوەیەکدا بڵاویکردەوە، ھەموو ئەو ھەواڵانەی باس لەوەدەکەن کە وەزارەت توانای دابەشکردنی مووچەی فەرمانبەرانی نییە بۆ مانگەکانی داھاتوو ناڕاستن و وەزیری دارایی ھیچ لێدوانێکی نییە لەوبارەیەوە.
وەزارەتی دارایی جەختیشیکردەوە لەوەی، پابەندە بە خەرجکردنی مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینان و چاودێری کۆمەڵایەتی و ھێزە ئەمنییەکان و تەنانەت حەشدی شەعبی لەکاتی خۆیدا و بەپێی یاسا و ئەو سیستمەی کاری پێدەکرێت.
داواشی لە راگەیاندن و میدیاکان کرد، دوای پڕوپاگەندە و ھەواڵی ھەڵە نەکەون و پشت بە سەرچاوە رەسمییەکان ببەستن بۆ دەستکەوتنی زانیاری دروست.
نوسینگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەران لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، لیژنەی دارایی بە سەرۆکایەتی عەتوان عەتوانی و ژمارەیەک ئەندامانی دیکە لەگەڵ وەفدێکی پێشمەرگە دێرینەکان بە سەرۆکایەتی سەرۆکی فراکسیۆنی یەکێتی کۆبووەوە و باس لە پرسی بە بانکیکردنی مووچەی فەرمانبەرانی ھەرێم و خانەنشینان و چەندین بابەتی دیکە کرا کە پەیوەندی بە ژیانی خەڵکەوە ھەیە.
عەتوان عەتوانی جەختیکردەوە لەوەی، پابەندکردنی حکومەتی ھەرێم بۆ بەبانکیکردنی مووچە لە بانکە حکومییەکان بۆ ئەوەیە مافی ھاووڵاتیانی پارێزراو بێت و دادپەروەری بەدیبێت، بڕیارەکەش ھیچ رەھەندێکی سیاسی نییە.
وتیشی، رێککەوتن ھەیە لەنێوان ئەندامانی لیژنەکە سەبارەت بە دوورخستنەوەی پرسی مووچە لە بابەتی سیاسی.
سەبارەت بە پرسی خانەنشینی یەکگرتووش لە ھەرێمی کوردستان، عەتوان عەتوان وتی، پێویستە حکومەتی ھەرێم ئەو پارانە رەوانەی وەزارەتی دارایی عیراق بکات کە لە ساڵانی خزمەتدا لە خانەنشینانی بڕیوە.
وەزارەتی دەرەوەی تورکیا لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، بە سەرۆکایەتی "نوح یەڵماز" جێگری وەزیری دەرەوەی تورکیا و "جۆن باس" بریکاری وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، ھەردوو وەفدی تورکیا و ئەمریکا لە واشنتۆن کۆبوونەتەوە و لە کۆبوونەوەکەدا دوایین پێشھاتەکانی سوریا تاوتوێکراون.
چەند سەرچاوەیەکی تورکیاش بە رۆژنامەی شەرقلئەوسەتیان راگەیاندووە، لە کۆبوونەوەکەدا پشتگیرییەکانی ئەمریکا بۆ ھەسەدە و مەترسییەکانی ئەو بابەتە لەسەر ئاسایشی تورکیا تاوتوێکراوە.
ھەروەھا باس لە رەوشی ناوچەکانی باکور و خۆرھەڵاتی سوریا کراوە لە ئەگەری کشانەوەی ئەمریکادا و ھەوڵەکانی تورکیاش بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ دیمەشق و ھەڵوێستی ئەمریکا لەو بارەیەوە باسیان لێوەکراوە.
د.بڕیار رەشید ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، جوتیارانی سلێمانی داواکارییەکیان پێشکەشکردبوو و نیگەرانی ھاوردەکردنی تەماتە بوون بۆ سنورەکە و بۆ ئەم مەبەستەش لەگەڵ ئەنجومەنی ئاسایشی ئابوری عیراق کۆبوونەوە.
دەشڵێت، ئەنجومەنی ئاسایشی ئابوری بڕیاریدا لەسەر قەدەغەکردنی ھاوردەکردنی تــەماتـە بۆ ماوەی مانگێک لە ١٥ی ئەیلول تا ١٥ی تشرینی یەکەم بۆ ئەوەی بەرھەمە ناوخۆییەکان ساغببنەوە.
ھاوکات، فوئاد حسێن سەرۆکی ئەنجومەنی وزاری ئابوری لە نوسراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، لە کۆبوونەوەی هەشت و نۆی ئەم مانگەی ئەنجومەنی وزاری ئابوری ھەرێم و عیراق بڕیاردراوە بە قەدەغەکردنی ھاوردەکردنی تەماتە بۆ ھەرێم و عیراق بۆ ماوەی مانگێک.
فیراس ئەبیەز وەزیری تەندروستی لوبنان لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەنوسیدا رایگەیاند، لە تەقیینەوەکانی دوو رۆژی رابردووی لوبناندا بەھۆی ئامێرەکانی پەیوەندیکردن ٣٧ کەس کوژران و دوو ھەزار و ٩٣١ کەسی دیکەش برینداربوون.
راشیگەیاند، لە رۆژی ١٧ ئەیلول بەھۆی تەقینەوەی ئامێری پەیوەندی پەیجەر کە بەدەستی چەکدارانی حزبوڵای لوبنانەوە بووە، ١٢ کەس کوژراون و دوو ھەزار و ٣٢٣ کەسی دیکەش برینداربوون کە لەنێویاندا باڵیۆزی ئێرانی تێدایە، ھەروەھا ١٤ برینداریش لە سوریا ھەبووە، ھەزار و ٣٤٣ برینداریش برینەکانیان سەختە و بۆ چارەسەر رەوانەی ئێران و سوریا کراون.
ھەروەھا وەزیری تەندروستی لوبنان ئاماژەی بەوەشکرد، لە تەقیینەوەکانی رۆژی ١٨ ئەیلول کە لەرێگای ئامێری پەیوەندی بێتەلەوە بوو، ٢٥ کەس کوژراون کە دووانیان منداڵبوون، ھەروەھا ٦٠٨ کەسی دیکەش برینداربوون.
جومانە غەلای وتەبێژی کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی عیراق رایگەیاند، ھەفتەی داھاتوو لیستی بەربژێرانی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان پەسەنددەکرێت و دوای ئەوە وادەی دەستپێکردنی بانگەشەی ھەڵبژاردن دیاریدەکرێت، دڵنیایشی دایە دەنگدەران کە ھیچ کەس نازانێت لەکاتی ھەڵبژاردندا دەنگدەر دەنگ بە کام لایەن دەدات.
جەختیشیکردەوە، لەوەی بەپێی یاسای ھەموارکراوی پەرلەمانی کوردستان، کۆمیسیۆن رێوشوێنی یاسایی بەرامبەر ھەر لایەن و کەسایەتی و حزبێک دەگرێتەبەر کە فشار بخاتە سەر دەنگدەران، ئەو لایەنەش لە دەنگەکانی لەو وێستگەیە بێبەش دەکرێت و سزای زیندانی و داراییش دەدرێت.
ئێوارەی ئەمڕۆ ١٩\٩\٢٠٢٤ رەفعەت عەبدوڵا ئەندامی مەکتەبی سیاسی لەھۆڵی شەھید ئارام لەمەڵبەندی سلێمانی و بەئامادەبوونی ھەریەک لە وەستا ڕەسوڵ و دکتۆرە شەونم ئەندامانی سەرکردایەتی لەگەڵ ژمارەیەک کادری مەڵبەندی پێشمەرگە لەسنووری سلێمانی کۆبوەوە.
لە کۆبونەوەکەدا رەفعەت عەبدوڵا لەوتەیەکدا باسی لەئامادەکارییەکانی یەکێتی کرد بۆ ھەڵبژاردن کەیەکێتی بەیەک تیم لەوپەڕی ئامادەباشیدایە بۆ ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان، دواتر تیشکی خستەسەر ھەڵوێست و ھەوڵەکانی یەکێتی لەرابردوودا کەتەواوی ھەوڵەکان لەپێناو بەرژەوەندی خەڵکدا بووە بۆ موچە و پاککردنەوەی لیستی تۆماری دەنگدەران و گۆڕینی یاسای ھەڵبژاردن لەیەک بازنەی بۆ فرەبازنەی لەکوردستان، کەئەمانە دەستکەوتی گەورەبوون و پەیوەندی بەژیان و گوزەرانی خەڵک، تەئیکیدیکردەوە یەکێتی پشتیوانی ئەوەیە ھەڵبژاردنێکی پاک و بێگەرد دوور لەساختەکاری ئەنجامبدرێت، بۆیە یەکێتی ئامانجی سەرەکی سەرکەوتنە لەھەڵبژاردندا تا لە داھاتوودا حکومەتێکی خزمەتگوزار پیکبھێنێت تا حکومەتی خەڵک بێت، وەک ئێستا حکومەتی تاکڕەو و قۆرخکار نەبێت.
دواتر ھەریەک لە وەستا رەسوڵ و دکتۆرە شەونم تەئکیدیان لەوەکردەوە کە ئێستا یەکێتی لەوپەری بەھێزیدایە و یەکێتی خۆی بەخاوەنی ھەموو کوردستان دەزانێت و ھەنگاو دەنێت بۆ راستکردنەوەی ڕێڕەوی حکومڕانی، لەبەشێکی تری کۆبوونەوەکەدا بەشداربووانی کۆبوونەوەکە بەسەرنج و تێبینەکانیان بەشداری کۆبوونەوەکەیان کرد
وەزارەتی دارایی عیراق خشتەیەکی بۆ وەزارەتی دارایی ھەرێم ناردوە کە دەبێت لەمەودوا بەپێی ئەو خشتەیە لیستی موچە ئامادەبکەن کە ٢٠ خانەی زانیاریی لەبارەی موچەخۆران لە خۆی دەگرێت.
وەزارەتی دارایی عیراق خشتەیەکی ٢٠ خانەیی بۆ دارایی ھەرێمی کوردستان ناردووە و دوو بەشە، بەشی یەکەمیان زانیاری دیمۆگرافی کە پەیوەستە بە زانیاری کەسی موچەخۆر وەکو، ناوی خۆی، باوکی، باپیری، باپیری باوکی، ناوی دایک و باوکی دایک و باپیری دایک، ھەروەھا ساڵی لەدایکبون و ڕەگەز لە خۆی گرتووە.
بەشی دوەمیش پەیوەستە بە زانیاری وردی ئەو کەسە لە ناو حکومەت و لیستی موچەدا لەوانەش کاتی دامەزراندن بارودۆخی خزمەت، جۆری خزمەت، پلەی وەزیفی، ناونیشانی وەزیفی، بڕوانامە، پۆست، شوێنی کارکردن و کۆی موچە.
ئەوەش لەکاتێکدایە، لە هەشت و نۆی ئەم مانگە کۆبونەوەی ئەنجومەنی وزاری عیراق و ھەرێم لە ھەرێمی کوردستان بەڕێوەچوو و دواتر حکومەتی عیراق بڕیاریدا بە ناردنی موچە تا کۆتایی ئەمساڵ و ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ دوا وادەیە بۆ چاککردنی تێبینیەکان لە لیستی موچەی ھەرێم.
بڕیارنامەکە بە ١٢٤ دەنگی بەڵی بەرامبەر ١٤ دەنگی نەخێر پەسەندکرا و ٤٣ وڵاتیش خۆیان لە دەنگدان بەدوور گرت.
ھەریەک لە ئیسرائیل و ئەمریکا و ئەرژەنتین و چیک و ھەنگاریا بە نەخێر دەنگیاندا.
کۆمەڵەکە داوای لە ئیسرائیل کرد بێ دواکەوتن کۆتایی بە داگیرکاری نایاسایی خۆی لە ناوچە داگیرکراوەکانی فەلەستین بھێنێت لە کەناری رۆژئاوا و قودسی رۆژھەڵات بەجۆرێک لە ١٢ مانگ زیاتر نەبێت.
داواش دەکات ئیسرائیل زەوی و موڵک و ماڵی فەلەستینیەکان بگەڕێنێتەوە کە لە ساڵی ١٩٦٧ داگیری کردوون.
دەنگدانەکەش دوای ئەوە دێت دادگای لاھای کە بەرزترین دادگای نەتەوە یەکگرتووەکانە لە مانگی تەموزی رابردودا داوای لە ئیسرائیل کرد کۆتایی بە داگیرکاری دەیان ساڵەی خۆی بھێنێت لە فەلەستین.
ئەمیر سەعید، نوێنەری ھەمیشەیی ئێران لە نەتەوەیەکگرتووەکان، لە نامەیەکدا بۆ ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سکرتێری گشتی نەتەوەیەکگرتووەکان ئاماژەی بەوەداوە، ئێران بە توندی ئیدانەی ھێرشەکەی ئیسرائیل بۆ سەر لوبنان دەکات، کە پێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکان و ھەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایش و ئاشتی ناوچەکە.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، ئەمریکا بەھۆی پاڵپشتیکردنی ئیسرائیلەوە، بەرپرسیارە لە ھێرشەکانی ئیسرائیل.
ئاماژەی بەوەشداوە، بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان، ئێران بە مافی خۆی دەزانێت رێوشوێنی پێویست بگرێتەبەر بۆ وەڵامدانەوەی ھێرشەکەی ئیسرائیل بۆ سەر لوبنان، کە بەھۆیەوە موجتەبا ئەمانی باڵیۆزی ئێران لە بەیروت برینداربوو.
ھاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیا لەمیانی چاوپێکەوتنێکی رۆژنامەوانیدا لەگەڵ ئاژانسی ئەنادۆڵ ئاماژەی بەوەدا، رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا ئامادەیە لەگەڵ ھاوتا سورییەکەی بەشار ئەسەد کۆببێتەوە و بڕیاریداوە، کۆبوونەوەکە لە ئایندەیەکی نزیکدا بکرێت، بۆ ئەو مەبەستەش ماوەیەکە گفتوگۆ و دانوستانەکانی ئەنقەرە و دیمەشق، بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لەسەر ئاستی ھەواڵگری و سەربازی بەردەوامە.
ئەوەشی خستەڕوو، لە ئەنجامی ئەو رێککەوتنە سەربازییەی تورکیا لەگەڵ روسیا ئەنجامیداوە، لەساڵی ٢٠١٧ـەوە جەنگی سارد لە سوریا دەستیپێکردووە و گرژییەکانی ناوچەکە بەرەو ھێوربونەوە رۆیشتووە، بەبێ چارەسەربوونی ریشەیی بۆ دۆخی ئەو وڵاتە.
وەزیری دەرەوەی تورکیا ئاماژەی بەوەشدا، تورکیا دەیەوێت چارەسەرێکی ریشەیی بۆ دۆخی سوریا بەدی بێنێت.
پێشتریش چەندجارێک ئەردۆغان ئامادەیی خۆی بۆ ئەو کۆبونەوەیە دەبڕیووە، بەڵام سەرۆک و لێپرسراوانی تری سوریا کشانەوەی ھێزەکانی تورکیا و گروپەکانی نزیک لەو وڵاتەیان لە خاکی سوریا کردە مەرج بۆ ئەنجامدانی کۆبونەوەکە.
خەڵەف شەنگالی راوێژکاری محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عیراق بۆ کاروباری ئێزدیەکان رایگەیاند، لیژنەیەکی باڵایان لە ئەنجومەنی وەزیران پێکھێناوە بۆ یەکلاکردنەوەی چارەنوسی دوو ھەزار و ٦٠٠ ھاووڵاتی ئێزدی رفێندراو.
وتیشی، لیژنەکە لەگەڵ تیمی تایبەتی لایەنە پەیوەندیدارەکان کاردەکات بۆ یەکلاکردنەوەی ئەو بابەتە و حکومەت بەڕێوەبەرایەتیەکی بۆ رزگاربووە ئێزدیەکان دامەزراندووە و موچە بە دوو ھەزار و ٧٠٠ کەس لەو توێژە دەدات ھاوکات زەویشیان بەسەردا دابەش دەکات.
رێکخراوی مافی مرۆڤ عەفرین بڵاویکردەوە، لە بەردەوامی داگیرکاری و تاوانکارییەکانی تورکیا بەرامبەر خەڵکی عەفرین، گروپە چەکدارەکانی نزیک لە تورکیا لە چەند ھەفتەی رابردودا، ١٠ ھاوڵاتیی مەدەنیان لە سنووری شارۆچکەکانی عەفرین رفاندووە.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، گروپە چەکدارەکان بەشێک لەو ھاوڵاتییە مەدەنیانەیان گواستووەتەوە بۆ زیندانی مەراتە لە سەنتەری شاری عەفرین و بەشێکیشیان بێسەروشوێنن، لە بەرامبەر ئازادکردنیشیان داوای دوو ھەزار دۆلار لە کەسوکاری ئەو ھاوڵاتییانە دەکەن.
ئاماژەی بەوەشداوە، گروپە چەکدارەکانی تورکیا لە عەفرین بەردەوامن لە سەپاندنی باج و ھێرشکردنە سەر موڵکی تایبەتی ھاوڵاتیان و رفاندنیان، بە ئامانجی ئاوارەکردنی دانیشتوانی رەسەنی شارەکە و گۆڕینی دیموگرافیای ناوچەکە.
سەعید تەوەکولی بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای نیشتمانیی غازی ئێران پشتڕاستی کردەوە، عیراق پارەی ھاوردەکردنی غازی ئێرانی بە شێوەیەکی ڕێک و پێک دەدات.
جەختی لەوەشکردەوە، عیراق ھیچ قەرزێکی غازی لانییەو بە کاش پارەی خۆی دەدات و یەکێکە لە کڕیارە باشەکانیان.
لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٤ عیراق ڕێککەوتنێکی لەگەڵ ئێران ئیمزا کرد کە لە ماوەی ٥ ساڵدا ڕۆژانە ٥٠ ملیۆن مەتر سێجا غاز ھاوردە دەکات، لەکاتێکدا عیراق بە یەکێک لە وڵاتە دەوڵەمەندەکان ھەژمار دەکرێت لە یەدەکی غازدا.
لە چەند رۆژی رابردودا باسم محەمەد بریکاری وەزارەتی نەوتی عیراق رایگەیاندبوو، لەماوەی پێنج ساڵی داھاتوودا عیراق دەگاتە ئاستی خودبژێوی لە بەرھەمھێنانی غاز و کۆتایی بە ھاوردەکردنی دەھێنێت.