هەواڵەکان
وەزارەتى سامانەسروشتییەکانى حکومەتى هەرێمى کوردستان رایگەیاند، بڕیارە عێراق ٥٠ ملیۆن لیتر نەوتى سپى بنێرێت، گلەیى ئەوەش دەکات کە ئەوە لە پشکى هەرێمى کوردستان کەمترە.
وەزارەتەکە لە راگەیەندراوێکدا ئاماژە بەوە دەکات "ئەو 50 ملیۆن لیترە زۆر لە پشكی هەرێمی كوردستان كەمترە و تەنیا بەشی ١٩%ـى پێویستی خێزانەکان دەکات".
بەگوێرەى راگەیەندراوەکە، "بۆ زستانی ئەمساڵ ٢٤٣ ملیۆن لیتر نەوتی سپی بەسەر زیاتر لە ملیۆنێک و ٢١٥ هەزار خێزان لە هەرێمى کوردستان دابەشكراوە و دابەشكردنی نەوت سەرجەم پارێزگا و ئیدارە سەربەخۆكانی گرتووەتەوە و تەنیا ١٢٧ هەزار و ٨٠٨ خێزان نەوتییان وەرنەگرتووە".
لە هەرێمى کوردستان یەک ملیۆن و ٢٥٦هەزار خێزان هەن و بە گوێرەی پلانی وەزارەتی سامانە سروشتییەکان دەبێت هەر خێزانێک یەک بەرمیل نەوتى ٢٠٠ لیترى بە ١٠٤ هەزار دینار وەربگرێت.
بەهۆی كەوتنەخوارەوەی فڕۆكەیەك بەسەر باڵەخانەیەكی بازرگانیدا لە ئەمریكا لانیكەم ٢٠ كەس بوونە قوربانی.
پۆلیسی ویلایەتی كالیفۆرنیا بلاویكردەوە، فڕۆكەیەكی بچوك بەهۆكارێكی نەزانراو لەسەر كارگەیەكی دروستكردنی مۆبیلیات كەوتۆتەخوارەوە، بەهۆیەوە دوو كەس گیانیان لەدەستداوەو نزیكەی ٢٠ كەسی تریش برینداربوون.
٢٠٠ كەس لەو كارگەیە كاریان کردووە
پۆلیس ئاماژەی بەوەشكردووە، لێكۆڵەران هێشتا نازانن ئەو دوو كوژراوە سەرنشینی فڕۆكەكە بوون یان كرێكاری ئەو كارگەیەن كە فڕۆكەكە خۆی پێدا كێشاوە، لە كاتێكدا نزیكەی ٢٠٠ كەس لە نێو كارگەكە كاریان كردووە.
رووداوێكی دیکە لەهەمان شوێن ڕوویداوە
بەپێی دیمەنەكانی دوای رووداوەكە، كونێكی گەورە لەسەر بانی كارگەكە دروستبووەو دوكەڵ و ئاگری لێ بەرز بووەتەوە.
هاوكات مانگی تشرینی دووەمی رابردووش رووداوێكی هاوشێوە لەنزیك هەمان شوێن ڕوویداوە و بەهۆیەوە دوو كەس برینداربوون.
روانگەی سوری رایگەیاند، لە شەڕوپێكدادانەكانی رۆژی پێنج شەمممەی نێوان شەڕڤانانی هەسەدە و گروپە چەكدارەكاندا لە دەوروبەری مەنبەج، 23 چەكدار كوژراون.
روانگەی سوری بۆ مافەكانی مرۆڤ لە سوریا لە راگەیەنراوێكدا رایگەیاند، وەك وەڵامدانەوەیەك بۆ تۆپباران و بۆردومانەكانی رۆژی پێنج شەممەی توركیا بۆسەر ناوچەكانی باكور و رۆژهەڵاتی سوریا، هێزەكانی ئەنجومەنی سەربازی مەنبج كە سەر بە هێزەكانی سوریا دیموكرات هەسەدەن چەند دژە هێرشێكیان ئەنجامداوە و لە ئەنجامدا 23 چەكداری گروپە چەكدارەكانی نزیك لە توركیا كوژراون.
روانگەكە راشیگەیاند، هەر لەو شەڕانەدا ئەندامێكی هێزەكانی ئەنجومەنی سەربازی مەنبج كوژراوە.
ئاماژەی بەوەشكراوە، شەڕوپێكدادانی توند لە دەوروبەری گوندەكانی عەتشانە و مەستەها، لە باشووری منبج بەردەوامە، هێزەكانی توركیا بە فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و تۆپی قورس ناوچەكە بۆردومان دەكەن.
پۆلیسی فیدراڵی ئەمریكا رایگەیاند، هیچ پەیوەندییەك لە نێوان هێرشەكەی نیوئۆرلیانز و تەقینەوەی ئۆتۆمبێلەكەی تێسلا لە لاس ڤێگاس نییە.
سەرۆكی نوسینگەی لێكۆڵینەوەی پۆلیسی فیدراڵی ئەمریكا ناسراو بە ئێف بی ئای رایگەیاند، دوای تەواوكردنی لێكۆڵینەوەكانیان گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی كە هیچ پەیوەندییەكی یەكلاكەرەوە لە نێوان هێرشەكەی نیوئۆرلیانز و تەقینەوەكەی لاس ڤێگاسدا كە لە یەك رۆژدا روویاندا و بەهۆیانەوە لانیكەم 15 كەس گیانیان لەدەستدا.
كریستۆڤەر ڕیا، سەرۆكی نوسینگەی لێكۆڵینەوەی فیدراڵی ئاماژەی بەوەشكرد، هێرشەكەی نیوئۆرلیانز بە تەواوی تیرۆریستیی بووەو ئەنجامدەرەكەی پشتیوانی خۆی بۆ داعش ڕاگەیاندوە، بە تەنها خۆشی كارەكەی ئەنجامداوە.
رۆژنامەی "زە سەن"ی بەریتانی ، هەوڵی تیرۆركردنی بەشار ئەسەدی سەرۆكی هەڵاتووی سوریای لە رێی ژەهر خواردكردنەوە ئاشكرا كرد .
رۆژنامەی زە سەنی بەریتانی لە زاری لێپرسراوانی ئەمنی روسیاوە بڵاویكردووەتەوە، رۆژی یەكشەممەی رابردوو هەوڵی تیرۆركردنی بەشار ئەسەد سەرۆكی هەڵاتووی سوریا لە روسیا دراوە لە رێی ژەهرخواردكردنییەوە و لەو رۆژەوە رەوشی تەندروستی ئەسەد تێكچووە و داوای یارمەتی پزیشكی كردووە.
ئاماژەی بەوە شکردووە، لە ئێستادا تەندروستی ئەسەد باش نییە و بە توندی دەكۆكێت تارادەی خنكان.
رۆژنامەکە ئەوەشی خستووەتە روو، هەرچەندە تاوەکو ئێستا پزیشكەكان حاڵەتی ژەهرخواردنەكەی ئەسەدیان یەكلا نەكردووەتەوە، بەڵام نیشانەكانی ئەوە دەردەخەن كە هۆكاری تێكچوونی تەندروستی ئەسەد ژەهرخواردکردنییەتی.
بەشار ئەسەد، سەرۆکی دیکتاتۆری رژێمی پێشووی سوریا، کە لە ٨ی مانگی ١٢ی رابردوودا بەرەو روسیا هەڵات و رژێمەکەی رووخا، بە چەند رۆژێک دوای هەڵاتنەکەی روسیا ئاماژەی بەوەکرد ئەسەد لە وڵاتەکەیان مافی پەنابەری پێدراوە.
لە هەولێر ئاگر لە چەند دوکانێکی شەقامی ١٠٠ مەتری کەوتەوە و تیمەکانی بەرگری شارستانی سەرقاڵی کۆنتڕۆڵکردنی ئاگرەکەن.
پەیامنێری کوردسات نیوز باسی لەوەکرد، بەپێی وتەی خاوەنی دوکانەکە، ئاگرەکە بەهۆی زۆپای نەوتەوە کەوتووەتەوە.
وتەبێژی بەرگری شارستانی هەولێریش رایگەیاند، دوکانەکەش چونکە کەلوپەلی جوانکاری ئۆتۆمبێلی تێدا بووە، بەئاسانی گڕی گرتووە و دوکانەکە بەتەواوی سوتاوە.
باسی لەوەشکرد، دوکانەکانی دیکە دوکەڵی ئاگرەکە چووەتە ناو دوکانەکەیان و زیانی پێگەیاندوون، بەڵام نەسوتاون.
وتیشی، ئەوان تیمی لێکۆڵینەوە پێکدەهێنن و بەتەواوی هۆکارەکەی دەستنیشان دەکەن و راپۆرتی خۆیان دەبیت لەو بارەیەوە، زیانەکانیش لەو راپۆرتەدا دەخەنە روو.
وتەبێژی بەرگری شارستانی هەولێر ئەوەشی خستە روو، لە رووداوەکەدا تەنها زیانی ماددی هەبووە و زیانی گیانی لێنەکەوتووەتەوە.
کەشی ساڵی نوێ لە هەرێمی کوردستان کەشێکی سارد و وشک دەستیپێکرد و هەندێک جار بایەکی ساردی لەگەڵدا بوو، کەشناسیش پێشبینی دەکات، تاوەکو ٦ی ئەم مانگە هیچ پێشبینییەکی بارانبارین ناکرێت.
کەشناسیی هەرێم رایگەیاندووە، ئەمڕۆ ئاسمان ساماڵ دەبێت لەگەڵ هەندێک پەڵەهەورى جیا جیا و سبەینێ هەینی، ئاسمان لەنێوان ساماڵ و پەڵەهەوردا دەبێت .
بەپێی پێشبینییەکانی کەشناسی، ئەمڕۆ و سبەی خێرایی با زیاد دەکات و دەگاتە ٢٠ کیلۆمەتر لە سەعاتێکدا.
کەشناسیی عێراقیش رایگەیاندووە، بە نزیکەیی تاوەکو ٦ی ئم مانگە کەش جێگیرە و ئاسمان ساماڵ و هەندێک جار پەڵەهەور دەبێت، هەروەها کەش سارد دەبێت، رۆژی ٦ی ئەم مانگە پێشبینی بارینی باران دەکرێت لە چەند ناوچەیەکدا.
بەرزترین پلەکانی گەرمای پێشبینیکراو بە پلەی سیلیزی :
هەولێر :16 پلەى سیلیزى
سلێمانی : 14 پلەى سیلیزى
دهۆک : 16 پلەى سیلیزى
کەرکوک : 18 پلەى سیلیزى
هەڵەبجە : 15 پلەى سیلیزى
زاخۆ : 16 پلەى سیلیزى
حاجی ئۆمەران : 2 پلەى سیلیزى
سۆران : 14 پلەى سیلیزى
گەرمیان : 20 پلەى سیلیزى
وەفدێكی باڵای حكومەتی نوێی سوریا بە سەرۆكایەتی وەزیری دەرەوە و بەرگری ئەو وڵاتە گەیشتە سعودیە و ئەم سەردانەش بەیەكەم سەردانی رەسمی بەرپرسانی نوێی ئیدارەی سوریا دادەندرێت لەدوای روخانی بەشار ئەسەد.
وەفدەكەی سوریا پێكهاتبون لە ئەسعەد شێبانی وەزیری دەرەوە و مەرهەف ئەبو قەسرە وەزیری بەرگری و بەرپرسی دەزگای هەواڵگری سوریا، چونی وەفدەكەی سوریاش بۆ سعودیە لەسەر داوای ریاز بووە.
هاوكات لەسەر سەردانەكە ، وەزیری دەرەوەی سوریا بەمیدیاكانی وتوە، ئەم سەردانە دەبێتە سەرەتای لاپەڕەیەكی نوێ لە پەیوەندییە دوو قۆڵییەكانی نێوان سوریا و سعودیە.
ئەوەش لەكاتێكدایە، پێشتر ئەحمەد شەرع سەرۆكی دەستەی تەحریر شام رایگەیاند، سعودیە رۆڵێكی گەورە دەبینێت لە سوریا و لەبونیادنانەوەی وڵاتەكەدا پشتی پێدەبەستن، وتیشی سەقامگیریی لە سوریا كاریگەریی ئەرێنی لەسەر سعودیە و ناوچەكە دادەنێت.
بەبۆنەی ٢٥ـەم ساڵیادی دامەزراندنییەوە، سەرۆك كۆماری عیراق سەردانی دەزگای میدیایی كوردساتی كرد و پیرۆزبایی لە بەڕێوەبەر و رۆژنامەنووس و كارمەندەکانی كرد.
لە سەردانەكەیدا بۆ دەزگای میدیایی كوردسات، د. لەتیف رەشید سەرۆك كۆماری عیراق سەرەڕای پیرۆزبایی لە بەڕێوەبەر و كارمەندانی كەناڵەكە، هیوای بەردەوامی و سەركەوتنی بۆ خواستن لە كاركردن بۆ خزمەتكردن و گرنگیدان بە دەنگ و بابەتەكانی پەیوەست بە ژیانی خەڵكی كوردستان و عیراق، بەتایبەت لەرووی گرنگیدان بە بەها كۆمەڵایەتییەكان و بابەتە رۆشنبیری و سیاسییەكان.
سەرۆك كۆمار ئاماژەی بەوەشكرد، كوردسات لە قۆناغێكی سەختی كاركردندا دامەزرێنرا و لەماوەی كاركردنیدا گرنگی بە خواستی بینەرەكانی داوە لە رێگەی بە ئاگاهێنانەوەی هاوڵاتییان لەبارەی بابەتە چارەنوسسازەكان لە هەرێمی كوردستان و عیراق.
سەرۆك كۆمار داواشی كرد، كوردسات وەك هەمیشە گرنگی بدات بە پرسی ئازادی لەناو كۆمەڵگە و دیموراسی، لەگەڵ پەرەدان بە گیانی برایەتی و پێكەوەژیانی نێوان پێكهاتەكان.
ئەمڕۆ ١ی ١ی ٢٠٢٥، تەمەنی دەزگای میدیایی کوردسات بووە ٢٥ ساڵ و ماوەی ٢٥ ساڵە ئەو دەزگایە وەک ماڵێک بۆ هەمووان، خزمەت بە کۆمەڵگەی کوردی دەکات و لە خەمی زمان و کلتور و بەها کۆمەڵایەتییەکاندایە.
دوای ١٣ ساڵ، شەوی رابردوو بولگاریا و رۆمانیا پەیوەستبوونیان بە ناوچەی شنگنەوە راگەیاند و ئەوەش رێگە بە هاوڵاتیانی نێوان ئەو دوو وڵاتە دەدات، بە ئازادی هاتوچۆ بکەن.
لە مانگی ئازاری ئەمساڵدا، ئەو دوو وڵاتە بەشێک لە پابەندبوونی خۆیان بە ناوچەی شنگنەوە ئاشکراکرد، کە بەوهۆیەشەوە پشکنینی سنوورییان لە فڕۆکەخانە و بەندەرەکانیاندا هەڵوەشاندەوە، ئەوەش بەر لەوەی رێککەوتن بکەن لەگەڵ وڵاتانی دیکەدا بۆ سنوورە وشکانییەکانیان.
لەدوای رێککەوتنی بولگاریا و رۆمانیاوە وڵاتانی ناوچەی شنگن بۆ ٢٩ وڵات زیاد دەکەن، کە دانیشتووانەکانیان دەتوانن بە ئازادی لەنێوان ئەو وڵاتانەدا هاتوچۆ بکەن.
هەریەک لە بولگاریا و رۆمانیا لە ریزی وڵاتە هەژارەکانی یەکێتی ئەوروپا دادەنرێن و ئێستاش چاوەڕوانیان لەبارەی ئەو پرسە کۆتایی پێهات و هەردوولایان پەیوەستبوونیان بە ناوچەی شنگنەوە بەدەستهێنا.
ناوچەی شنگن گەورەترین ناوچەی بێ ڤیزایە لە جیهاندا، وڵاتانی ناوچەی شنگن سنوورەکانی نێوانیان لابردووە و ئەو کەسانەی خەڵکی وڵاتانی دەرەوەی ناوچەی شنگنن پێویستە بە ڤیزا و رێگەپێدانی ئاسایش(ETIAS) وەربگرن بۆ ئەوەی بتوانن سەردانی ناوچەی شنگن بکەن.
ئەو کەسەشی داواکاری ڤیزای شنگن پێشکەش دەکات، پێویستە داواکژاری ئاڕاستەی باڵیۆزخانە یان کونسوڵخانەی ئەو وڵاتە بکات کە دەیەوێت گەستی بۆ بکات و بە بەڵگە بیسەلمێنێت، مەبەستی سەردانەکەی چییە، بڕی تێچووی گەشتەکەی ئامادەکردووە و بەڵێننامە پڕ بکاتەوە کە بەر لە بەسەرچوونی ماوەی ڤیزاکەی ناوچەی شنگن جێدەهێڵێت.
بۆ یەكەمجار ئەحمەد شەرع لەگەڵ وەفدێكی هەسەدە لە دیمەشق كۆبووەوە، هەسەدەش دەڵێت كۆبونەوەكە ئەرێنی بووە.
ئاژانسی هەواڵی فرانس پرێس لە زاری بەرپرسێكی هێزەكانی سوریای دیموكراتیك هەسەدە بڵاویكردوەتەوە كۆبونەوەی ئەحمەد شەرع سەرۆكی ئۆپراسیۆنە سەربازییەكانی سوریا، لەگەڵ وەفدی هەسەدە ئەرێنی بوە و تاوتوێی پێگەی كورد و هێزەكانیان لە سوریای داهاتوودا كراوە .
ئەو بەرپرسەی هەسەدە كە ناوەكەی ئاشكرا نەكراوە، ئاماژەی بەوەشكردوە كە كۆبونەوەكە رۆژی دووشەممە لە دیمەشقی پایتەخت كراوە، ئەوەش هەنگاوێكە بۆ بەردەوامبونی كۆبونەوەكانی نێوان كورد و دەسەڵات لە دیمەشق.
كۆبونەوەكەی شەرع و هەسەدە یەكەم كۆبونەوەیە لەدوای روخانی رژێمی بەشار ئەسەد لە سوریا ئەنجام بدرێت، پێشتریش ئەحمەد شەرع جەختی لەسەر ئەوە كردبوەوە كە كورد پێكهاتەیەكی سەرەكی دەبن لە سوریای نوێ.
بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەبۆنەی سەری ساڵی نوێی زاینییەوە پەیامێکی بڵاوکردووەتەوە و پیرۆزبایی لە سەرجەم هاووڵاتیانی کوردستان، عیراق و جیهان دەکات و دەڵێت، "هیوادارم هەموومان لە ساڵی نوێدا بە رۆحێكی نیشتمانی و بەرپرسیارانەوە كار بۆ بەهێزتركردنی كوردستان، ئاوەدانی و پێشكەوتنی زیاتر بكەین".
دەقی پەیامەکەی سەرۆک بافڵ
سەری ساڵی نوێی زاینی لە سەرجەم هاوڵاتییانی كوردستان، عیراق و جیهان پیرۆزبێت و هیوادارم ساڵێكی پر لە ئاشتی، ئارامی و سەقامگیری بێت بۆ هەموولایەك.
هیوادارم هەموومان لە ساڵی نوێدا بە رۆحێكی نیشتمانی و بەرپرسیارانەوە كار بۆ بەهێزتركردنی كوردستان، ئاوەدانی و پێشكەوتنی زیاتر بكەین. حكومەتێكی خزمەتگوزاری دادپەروەر پێكبهێنین كە پارێزگاری لە ژیانی خەڵك بكات و مافەكانیان دەستەبەر بكات، هەوڵەكانی بۆ بەدیهێنانی ژیانێكی شەرەفمەندانە و سەرەبەرزانەتر بێت بۆ خەڵكی خۆشەویستی كوردستان.
یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان پێشوازی لە هەموو ئەو هەوڵ و پێشنیارانە دەكات كە ئامانجەكەی چارەسەری ئاشتییانەی كێشەكان و كۆتاییهێنان بێت بە ناكۆكییەكان، بەتایبەت كێشەكانی نێوان هەولێر و بەغدا و گەیشتن بە چارەسەرێكی ئەرێنیی یەكجارەكی. هەروەها پرسی كورد لە رۆژئاوای كوردستان و سووریا كە لە قۆناغێكی مێژووییدایە، پێویستی بە هەوڵ و پشتیوانیی هەموولایەكمانە و دەبێت بەرپرسانە و هۆشیارانە مامەڵەی لەگەڵ بكەین.
با هەموومان پێكەوە ساڵی نوێ بكەینە ساڵی ئاشتی و پێكەوەژیان، چەسپاندنی دادپەروەری و سەروەریی یاسا. بە یەكدەنگی و یەكڕیزیمان كوردستانمان بەهێزتر دەكەین و داهاتوویەكی گەشتر مسۆگەر دەكەین، ئەمە بەرپرسیارێتییەكی مێژووییە و لە ئەستۆی هەموولایەكمانە.
ساڵی نوێ پیرۆزبێت و هیوای دڵخۆشی و كامەرانی بۆ هەموولایەك.
بافڵ جەلال تاڵەبانی
سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
کیم جۆنگ ئون سەرۆکی کۆریای باکور لە پەیامی سەری ساڵدا ڤلادیمێر پوتنی سەرۆکی روسیای بە "ئازیزترین دۆست" وەسفکردوە و ستایشی پەیوەندییە نزیکە دوو قۆڵییەكەی هەردوو وڵاتی کردوە.
پوتین دۆستی ئەزیزی منە
ئاژانسی هەواڵی ناوەندی کۆریای باکور بڵاویکردەوە کیم جۆنگ ئون، سەرۆکی کۆریای باکور لە پەیامی سەری ساڵدا ڤلادیمێر پوتنی سەرۆکی ڕوسیای بە "ئازیزترین دۆست" وەسفکردوە و ستایشی پەیوەندییە نزیکە دوو قۆڵییەكەی هەردوو وڵاتی کردوە، هەروەها بەڵێن دەدات پەیوەندیەکانیان لەگەڵ ڕوسیا بەهێزتر ببێت و ئاواتەخوازە ساڵی نوێی ٢٠٢٥ وەک یەکەم ساڵی سەرکەوتن لە سەدەی ٢١دا تۆمار بکرێت.
ئاژانسی هەواڵی ناوەندی کۆریای باکور ئاماژەی بەوەشکردوە، کیم جۆنگ ئون سەرۆكی ئەو وڵاتە لە نامەیەکدا کە بۆ ڤلادیمێر پوتین سەرۆکی روسیای ناردوە، بەڵێنی داوە هاوبەشی ستراتیژیی هەمەلایەنە لەگەڵ مۆسكۆ بەهێز بکات.
بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، بەبۆنەی ٢٥ هەمین ساڵیادی دامەزراندنی دەزگای میدیایی کوردسات، پیرۆزبایی لە دەزگاکە دەکات و دەڵێت، "كوردسات لە سەرەتای دروستبوونییەوە میدیایەكی سەنگین و بەرپرسیاربووە، پابەند بە بنەما باڵاكان كاریكردووە و سەكۆیەك بووە بۆ گەیاندنی راستییەكان، لە بوارە كولتووری و كۆمەڵایەتییەكاندا رۆڵێكی باڵای گێڕاوە و میوانێكی شیرینی ماڵەكان بووە".
دەقی پەیامەکەی سەرۆک بافڵ
بەڕێزان لە دەزگای میدیایی کوردسات
یادی ٢٥ ساڵەی دامەزراندنی دەزگای میدیایی كوردسات پیرۆزبێت و هیوای بەردەوامی و سەركەوتنی زیاترتان بۆ دەخوازم.
كوردسات لە سەرەتای دروستبوونییەوە میدیایەكی سەنگین و بەرپرسیاربووە، پابەند بە بنەما باڵاكان كاریكردووە و سەكۆیەك بووە بۆ گەیاندنی راستییەكان. لە بوارە كولتووری و كۆمەڵایەتییەكاندا رۆڵێكی باڵای گێڕاوە و میوانێكی شیرینی ماڵەكان بووە.
هیوادارم لە ساڵی نوێی كاركردنتاندا بە دڵسۆزی و داهێنانی زیاترەوە لە خزمەتەكانتان بەردەوامبن و ئێمەش پشتیوانتان دەبین.
شاد و سەرفرازبن
بافڵ جەلال تاڵەبانی
سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
د. لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عیراق بەبۆنەی ٢٥ هەمین ساڵیادی دامەزراندنی دەزگای میدیایی کوردسات، پیرۆزبایی ئاڕاستەی بەڕێوەبەر و کارمەندانی کوردسات دەکات و دەڵێت، "بەبۆنەی بیست و پێنجەمین ساڵیادی دامەزراندنی دەزگای میدیایی کوردسات، گەرمترین پیرۆزبایی لە بەڕێوەبەر و کادرانی دەزگاکە دەکەم، هیوای بەردەوامیی گەشەپێدان و سەرکەوتنتان بۆدەخوازم
دەقی پەیامەکە
بەڕێز دەزگای میدیایی کوردسات
بەبۆنەی بیست و پێنجەمین ساڵیادی دامەزراندنی دەزگای میدیایی کوردسات، گەرمترین پیرۆزبایی لە بەڕێوەبەر و کادرانی دەزگاکە دەکەم، هیوای بەردەوامیی گەشەپێدان و سەرکەوتنتان بۆدەخوازم، لە خزمەتکردنی عێراق و کوردستان لەرووی سیاسی و ئابووری و فەرهەنگی.
هیوادارین دەزگای میدیایی کوردسات گرنگی بە بەهاکانی لێبوردەیی، رێزگرتن لە ئازادییەکان و چەسپاندنی دیموکراسی و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ بدات و سەربەخۆیی خۆی بپارێزێت بۆ گەشەسەندنی زیاتر.
شاد و سەرکەوتو بن.
پێنج ساڵ بەر لە ئێستا و لە ٣١ی ١٢ی ساڵی ٢٠١٩دا، رێکخراوی تەندروستی جیهانیی بە رەسمی یەکەم حاڵەتی توشبوون بە ڤایرۆسی کۆرۆنای راگەیاند، کە تاوەکو دوایین ئامار لە ١٠ی ١١ی ئەمساڵدا، نزیکەی ٧٧٧ ملیۆن توشبوو تۆمارکراون.
پێنج ساڵ بەر لە ئێستا و لە مانگی ١٢ی ٢٠١٩دا، بۆ یەکەمجار بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسێک لە چین میدیاکانی بەخۆیەوە سەرقاڵ کردبوو، بەرپرسان و میدیاکان لێدوانی جیاوازیان دەدا و هەندێک بە دەنگۆ ناویان دەهێنا و هەندێک دەیانوت راستە.
دواجار لەنێوان ئەو دەنگۆیانەدا، چین راپۆرتێکی ئاڕاستەی رێکخراوی تەندروستی جیهانیی کرد و لە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە ئاگاداری کردەوە، کە دواتریش لەدوای گەیشتنی تیمی رێکخراوەکە، لە راپۆرتێکدا ئەوەیان دەرخست، ڤایرۆسەکە سەرچاوەکەی خواردەمەنییە دەریاییەکانە کە لە ناوەندی شاری وهانی چین دەفرۆشرێن.
دواجار رێکخراوی تەندروستی جیهانی بە رەسمی تۆمارکردنی یەکەم حاڵەتی توشبوون بە ڤایرۆسەکەی لە چین راگەیاند، کە یەکەمجار بە هەوکردنی سییەکان ناوی هێنرا.
لە سەرەتا و لە مانگی ١ی ٢٠٢٠دا ڤایرۆسەکە بە 2019-nCoV ناونرا بەشێوەیەکی کاتی، دواتریش لە مانگی ٢ی هەمان ساڵدا بە فەرمی ناونرا Covid-19.
یەکەم حاڵەتی پشتڕاستکراوە
لە شاری یان-نانی چین بۆ یەکەمجار توشبوونی پیاوێکی تەمەن ٦٠ ساڵ بە ڤایرۆسی کۆرۆنا راگەیەنرا، کە پێشتر گەشتی بۆ شاری وهان کردبوو، دواتر نەخۆشەکە سەردانی نەخۆشخانەی کردبوو و باسی لەوەکردبوو، بەبێ بوونی هیچ نیشانەیەک ماوەی پێنج رۆژە هەناسەی تەنگە و جەستەی شەکەت و ماندووە، دوای پشکنینەکان دەرکەوت هەوکردنێکی زۆر لە سییەکانیدا هەیە، هەروەها رێژەی چەند پڕۆتینێکی هەستیار لە جەستەیدا بەرزن.
لە سەرەتادا چارەسەری سەرەتاییان بۆکرد و چەند دەرمانێکی پێویستیان بۆ نووسی و پزیشکەکان داوایان لێکرد پشوو بدات، دوای پێنج رۆژ لە دووبارەکردنەوەی پشکنینەکان بۆیان دەرکەوت رێژەی هەوکردنەکە زیاتر بووە و توشی ئاوسانی سییەکان بووە و ئاو لە سییەکانیدا کۆبووەتەوە.
بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە بە وڵاتاندا
نیپاڵ کە هاوسنوورە لەگەڵ چین، لەدوای چین یەکەم وڵات بوو حاڵەتی پشتڕاستکراوەی توشبوون بە ڤایرۆسەکەی تێدا راگەیەنرا، کە پیاوێکی تەمەن ٣٢ ساڵ بوو و لە شاری وهانی چین خوێندکار بوو و یەکەم کەسبوو پشکنینی 2019-nCoVی بۆکرا و ئەنجامەکەی پۆزەتیڤ دەرچوو، چونکە توشبووی یەکەم لە سەرەتادا بە حاڵەتی هەوکردنی سییەکان ناسێنرا دواتر پشکنینی 2019-nCoVی بۆکرا.
ئەو پیاوە دوای ١٠ رۆژ لە گەڕانەوەی بۆ نیپاڵ وردە وردە هەستی بە نەخۆشکەوتن کردبوو و دواتر کۆکەیەکی توندی گرتبوو و لەماوەی نەخۆشییەکەشیدا پلەی گەرمی جەستەی زۆر بەرزببووەوە، ئەو نیشانە توندانەی لە سەرەتای نەخۆشییەکەدا لێدەرکەوتبوون و لە رۆژی سێیەمدا نیشانەکانی بەرەو باشبوون چووبوون، سەرەڕای ئەوەی چەندین تێستی ڤایرۆسی و بەکتریایی بۆکرابوو سەرجەمیان نێگەتیڤ بوون و پشکنینەکانی پاک بوون، کە دواتر بە توشبوویەکی سوک پۆلێنکرا و لەماوەی چوار رۆژدا تەندروستی باشبووەوە و نەخۆشییەکەی تێپەڕاند.
نیشانەکانی توشبووان جیاواز بوون
رۆژ لەدوای رۆژ بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە خێراتر بوو و نیشانەی جیاوازی لێدەرکەوت، سەرچاوەی سەرەکیشی شاری وهانی چین بوو، ئەو کەسانەشی توشببوون، یان گەشتی وهانیان کردبوو یان بەرکەوتەی کەسێک بوون هەڵگر یان توشبووی ڤایرۆسەکە بوو.
نیشانەکانی ڤایرۆسەکە تا توشبوون زیاتر بووایە جیاواز بوو و دەگۆڕا، سێیەم کەیسی پشتڕاستکراوە کە ژنێکی ٥٥ی ساڵی تایوانی بوو و گەشتی وهانی کردبوو، قورگ و گەرووی بەتەواوی ئاوسابوو، کۆکەیەکی وشک و توند، تایەکی مامناوەند، شەکەتییەکی زۆری هەبوو، هەروەها رێژەی ئۆکسجینی خوێنی بەشێوەیەکی بەرچاو دابەزیبوو بۆ ٨٨-٩٠٪، کە دواتر پشکنینی SARS-CoV-2یان بۆ ئەنجامدا و ئەنجامەکەی پۆزستیڤ بوو، کە ڤایرۆسی کۆرۆنا بە یەکێک لە نەوەکانی سارس دادەنرێت و بەشێکی نەخۆشەکانیش سەرەتا ئەو چارەسەرانەیان بۆ بەکاردەهێنان کە بۆ توشبووانی سارس بەکاردەهات و جەستەیان کاردانەوەی ئەرێنی هەبوو بۆی.
ڤایرۆسەکە زۆر بە خێرایی و ئاسانی بڵاودەبووەوە، تەنانەت ئەگەر مرۆڤەکان بەرکەوتنی جەستەییشیان نەبووایە لە رێگای هەوا و دەستدان لە شتەکانەوە دەگوازرایەوە. ئەوەش وایکرد زۆر بە ئاسانی و لە ماوەیەکی کورتدا لەنێوان وڵاتانی ئاسیادا بڵاوبووەوە، تاوەکو لەماوەی سێ بۆ چوار مانگدا بە تەواوی جیهاندا بڵاوبووەوە.
بەشێوەیەکی گشتی توشبووان یان گەشتی وهانیان کردبوو، یان بەرکەوتەی کەسێک بوون و لەو رێگایەوە شار بە شار و وڵات بە وڵات گەشەی کرد.
قۆناغی دەستپێکردنی قەدەغەی هاتوچۆ و کەرەنتین کردن
لە سەرەتای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە و پەرەسەندنی قەدەغەی هاتوچۆ لە شاری وهانی چین راگەیەنرا و وهان لە جیهان دابڕینرا، هاتنەدەرەوە و چوونەناوەوەی وهان قەدەغە کرا، لەناو وهانیشدا کەرەنتین راگەیەنرا و دەبوو خەڵک لە ماڵەکانیاندا نەیەنە دەرەوە، ئەگەر چی ئەو رێکارانە گیرانە بەر، بەڵام ڤایرۆسەکە بەر لەوە دزەیکردبوو و کەس بە کەس بڵاوبووبووەوە.
دواتر رێکارەکانی کەرەنتین کردن گیرانە بەر و وڵاتان هاوڵاتیانی خۆیان لە چینەوە دەگەڕاندەوە و لە سەرەتاشدا ماوەی ١٤ رۆژ کەرەنتینیان دەکردن و رێگەیان نەدەدان بچنە دەرەوە، تاوەکو وایلێهات قەدەغەی هاتوچۆ لەنێوان شارەکان و دواتر وڵاتەکاندا راگەیەنرا.
گەشتە ئاسمانییەکان بۆ حاڵەتی کتوپڕ ئەنجامدەدران و هاوڵاتیان لە سەرجەم وڵاتانی جیهاندا رێگەیان نەدەدرا لە ماڵەکانیان بێنە دەرەوە.
لەگەڵ هەموو ئەو رێکارە خۆپارێزیانەشدا، هێشتا بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە خێراتر و خێراتر دەبوو و رۆژ بە رۆژ ئاماری توشبووان و گیانلەدەستدان زیاتر دەبوو.
رێکارە جیهانییەکان و ناساندی کۆرۆنا بە پەتایەکی جیهانیی
لە مانگی ١ی ساڵی ٢٠٢٠دا، رێکخراوی تەندروستی جیهانی، بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکەی وەک بارێکی لەناکاو و نائاسایی لە جیهاندا ناساند.
لە مانگی ٢ی ٢٠٢٠دا بە فەرمی ناوی نرا COVID-2019 و لە سەرەتای مانگی ٣دا نتەوە یەکگرتووەکان ١٥ ملیۆن دۆلاری بۆ رووبەڕووبوونەوەی ڤایرۆسەکە تەرخانکرد.
هەر لە سەرەتای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکەوە رێکارەکانی خۆپارێزی گیرانە بەر، بەستنی ماسک کرا بە ناچاری و پاککردنەوەی گشتی لە زۆرینەی ناوەندەکاندا ئەنجامدرا و شەقام بە شەقام و ماڵ بە ماڵ لەرێگای ماددە پاککەرەوەکانەوە پاکدەکرانەوە و دەڕشێنران.
بەهۆی خێرابڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە و زۆری ژمارەی توشبووان، بەشێوەیەکی گشتی وڵاتان نەخۆشخانەی نوێیان تایبەت بە توشبووانی کۆرۆنا دروستکرد، سەرەڕای ئەوەش جێگای نەخۆش لە نەخۆشخانەکاندا نەمابوو، هەر بۆ نموونە، لە سەرەتای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکەدا لەماوەی ١٠ رۆژدا چین نەخۆشخانەیەکی هەزار قەرەوێڵەیی دروستکرد.
لە مانگی ٣ی ٢٠٢٠دا رێژەی توشبوون گەیشتە ١٠٠ هەزار حاڵەتی پشتڕاستکراوە و تۆمارکراو و رێکخراوی تەندروستی جیهانی ڤایرۆسەکەی وەک پەتایەکی جیهانیی ناساند.
لە مانگی ٣دا گۆڕانکارییەکان خێراتر و زیاتر بوون و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە بە تەواوی پەرەی سەند، ئەوروپا بووە ناوەندێکی سەرەکی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە و ئەمریکاش دۆخی لەناکاوی راگەیاند، کە دواتر ئەمریکا بووە ئەو وڵاتەی زۆرترین توشبووی تێدا تۆمار کرا.
هەر لە مانگی ٣دا یەکەم ڤاکسین بۆ کۆڤید-١٩ گەشەی پێدرا.
لە مانگی ٤دا ڤایرۆسەکە بەشێوەیەک گەشەی سەند، لەماوەی یەک مانگدا توشبوون لە ١٠٠ هەزارەوە گەیشتە یەک ملیۆن کەس.
دواتر لەماوەی نۆ مانگی سەرەتای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکەدا رێژەی گیانلەدەستدان بە ڤایرۆسەکە گەیشتە یەک ملیۆن کەس.
ڤاکسین و گەڕانەوەی ئومێد بۆ جیهان
لەکۆتاییدا لە مانگی ١١ی ساڵی ٢٠٢٠دا، کۆمپانیای Pfizer ئەمریکی رایگەیاند، ڤاکسینێکیان بەرهەمهێناوە کە جەستە وەڵامدانەوەی بۆی هەیە و بەرێژەی ٩٠٪ کاریگەرە.
هەر لە مانگی ١١ی هەمان ساڵدا، Modernaش سەرکەوتنی ڤاکسینەکەی خۆی راگەیاند.
هەر لە هەمان مانگدا زانکۆی ئۆکسفۆرد و ئەسترازینکا ڤاکسینێکیان راگەیاند.
لەماوەیەکی کەمدا و لەنێوان مانگی ١١ تاوەکو مانگی ٤ی ٢٠٢١، یەک ملیار ڤاکسین گەیەنرایە سەرانسەری جیهان و وەرگرتنی دۆزێک لە ڤاکسینەکە کرایە ناچاری و لە فڕۆکەخانەکاندا رێگەیان نەدەدا هاوڵاتیان گەشت بکەن، ئەگەر پێشتر دوو دۆز یان لانی کەم یەک دۆزی پێکوتەی کۆرۆنایان وەرنەگرتبێت، کە بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەوەش، وەرگتنی پێکوتەکەیان بۆ کرا بە کارتێکی ئەلیکترۆنی.
بڵاوبوونەوەی گۆڕاوەکانی کۆرۆنا
تەنها هەشت مانگ لەدوای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا، یەکەم گۆڕاوی ڤایرۆسەکە بەناوی lambda راگەیەنرا، دواتریش رۆژ بە رۆژ گۆڕاوی دیکەی کۆرۆنا بڵاوبوونەوە بە ناوەکانی alpha, beta, delta, omicron. تەندروستی جیهانیش دەڵێت، بڵاوبوونەوەی گۆڕاوی ڤایرۆسەکان، ئەگەرێکی چاوەڕوانکراوە بۆ سەرجەم ڤایرۆسەکان.
دوایین ئامارەکان
بەپێی دوایین ئامارەکان، تاوەکو ١٠ی ١١ی ٢٠٢٤، زیاتر لە ٧٧٦ ملیۆن و ٨٠٠ هەزار توشبووی کۆرۆنا لە جیهاندا تۆمارکراون، ئەوە جگە لەو کەسانەی توشبوون و تۆمارنەکراون.
هاوکات، زیاتر لە حەوت ملیۆن کەسیش بەهۆی توشبوون بە ڤایرۆسەکە گیانیان لەدەستداوە، کە بە شێوەیەکی گشتی پەرەسەندنی ئامارەکانی گیانلەدەستدان لە ساڵی ٢٠٢٠ و ٢٠٢١دا بەشێوەیەکی بەرچاو بەرزبوونەوە و لە ٢٠٢٢ بەدواوە وردە وردە ئامارەکانی گیانلەدەستدان روویان لە کەمبوونەوە کرد.
کاریگەریی رێکارەکانی کۆرۆنا لەسەر ژینگە
دوای ئەوەی بەهۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆناوە لە سەرجەم وڵاتەکاندا قەدەغەی هاتوچۆ راگەیەنرا و گەشتی نێوان وڵاتان وەستێنران، بەشێوەیەکی گشتی ئۆتۆمبێلەکان نەدەچوونە سەر شەقامەکان و کارگە و شوێنەکانی دیکەش کارەکانیان راگرتبوو، ئەوەش کاریگەریی لەسەر ژینگە دروستکرد.
گۆڕانکارییەکان بە جۆرێک بوون، تەنها لەماوەی نێوان مانگی ١ بۆ ٤ی ٢٠٢٠دا، دەردانی رۆژانەی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن بەرێژەی ٨.٦٪ کەمی کرد بەراورد بە هەمان ماوە لە ساڵی ٢٠١٩دا.
دوایین راپۆرتەکانیش ئەوەیان نیشان دەدا، کە دەردانی گازەکانی دەبنە هۆی گەرمبوونی جیهان، بەشێوەیەکی بەرچاو روویان لە دابەزین کرد.
دۆخی ئێستای جیهان لەگەڵ ڤایرۆسەکەدا
ئەگەرچی لەسەرەتای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکەدا هەرکەسێک توشببووایە راستەوخۆ بۆماوەی ١٤ رۆژ کەرەنتین دەکرا و چاودێریی تەندروستی دەکرا، وردە وردە بەپێی جیاوازی بارودۆخەکان و زیاتر بڵاوبوونەوەی رێکارەکان شلتر کرانەوە و بەو توندییە جێبەجێ نەدەکران، بۆ نموونە دوای چوار مانگ لە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە بە نەخۆشەکان دەوترا لە ماڵەوە بمێننەوە و خۆتان لە ئەندامانی دیکەی خێزان بە دووربگرن.
هاوکات، لەگەڵ ئاشنابوونی جیهانیش بە ڤایرۆسەکە و نیشانەکان و شێوەی چارەسەرکردنی، رۆژ بە رۆژ ترسەکان رەوینەوە و ئێستا کەسەکان ئەگەر توشی ڤایرۆسەکەش ببن، هەمان ئەو ترسەیان لێنانیشێت کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا هەیانبوو.
ئێستا و دوای پێنج ساڵ لە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە، توشبوون بە کۆرۆنا وەک پەتایەکی وەرزی ئاسایی بووەتەوە و کاتێک کەسەکان توشدەبن، ئەگەر نیشانەکانیان توند نەبێت نەک خۆیان کەرەنتین ناکەن، بەڵکو دەچنە سەر کار و بەردەوام دەبن لە ژیانی ئاسایی و رۆژانەیان.
کاریگەرییەکانی دوای توشبوون بە کۆرۆنا
لە سەرەتای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکەدا، کاتێک کە کەسێک توشی ڤایرۆسەکە دەبوو و چاکدەبووەوە، بە ماوەی مانگێک یان زیاتر لەدوای چاکبوونەوەی چەند نیشانەیەکی لێدەردەکەوت، هەندێک بە پشتئێشە و هەندێک بە قاچ و ئەژنۆئێشە، بەشێکیشیان بە گرژبوونی ماسولکەکانی جەستەیان دەیان ناڵاند.
سەرجەم نەخۆشەکان سەرەتا نەیاندەزانی ئەو هۆکارانە چین توشی ئەو ئازارانەی کردوون و بەشێکی ئەو ئازارانەش بە ئازارشکێن نەدەڕەوینەوە، ئەگەر ئازاریشیان بشکایە بۆماوەیەکی کاتی دەبوو.
لە بەشێکی نەخۆشەکاندا دوای چاکبوونەوەیان رێژەی ڤیتامینەکان لە جەستەیاندا دادەبەزی، بەتایبەت رێژەی 'ڤیتامین دی'، کە دابەزینی ڤیتامینەکانیش بەرگری جەستەی لاوازدەکردن و رووبەڕووی چەند گرفت و حاڵەتێکی دیکەی وەک تێکچوونی پێست و هەڵوەرینی قژ و لاوازبوونی نینۆکەکان، یانیش خەمۆکی و شەکەتی بەردەوامی دەکردنەوە، یانیش دەبووە هۆکاری تێکچوونی هۆرمۆنەکانی جەستەیان.
بەشێکی دیکەش هەستیان بە بێهێزی بەردەوام دەکرد و بەشێکیان ماوەیەکی درێژ بەدەست هەناسەتەنگی و زوو ماندووبوونەوە دەیان ناڵاند، یانیش دەیانوت هێزی جەستەمان نییە وەک پێشوو ئەرکەکانی رۆژانەمان ئەنجامبدەین.
ئێستا کە توێژینەوەکان زیاتر ئەنجامدراون لەسەر ڤایرۆسەکە و توشبوون و چاکبوونەوە و نیشانەکانی دوای کۆرۆنا، لەدوایین توێژینەوەدا، پزیشکەکان لە ئەمریکا ئاماژە بەوەدەدەن، کۆرۆنا دەبێتە هۆی دروستبوونی هەوکردن لە بەشێکی مێشکدا کە بەرپرسە لە ئەنجامدانی رەفتار و هەڵسەکەوت و کاری رۆژانە و لە بەشێکی نەخۆشەکاندا پەکیان دەخات و وایانلێدەکات بە ئاسانی نەتوانن کارەکانی رۆژانەیان ئەنجام بدەن.
پێنجەم ساڵی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە و هەڵوێستی چین
لە سەرەتای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکەدا باس لەوەدەکرا، ڤایرۆسەکە لە تاقیگەیەک لە وهانی چین بەرهەمهێنراوە و لەوەوە دزەی کردووە، لە راپۆرتێکیشدا دەزگای هەواڵگریی ئەمریکا 'سی ئای ئەی' ئەمریکی رادەستی جۆو بایدنی سەرۆکی ئەمریکای کردووە باس لە هەمان بابەت دەکات.
ئەگەرچی چین ئەو تۆمەتەی رەتدەکردەوە، ئەمڕۆ لەدوای پێنج ساڵ، رێکخراوی تەندروستی جیهانیی رایگەیاندووە، کە پێویستە چین زانیاریی ورد و تەواویان لەسەر ئەو ڤایرۆسە و ئامارەکان پێبدات.